PLINIUS

De uitbarsting van de Vesuvius


Hier volgt het ooggetuigenverslag van deze demonische ramp, in twee brieven van Plinius de Jongere, geadresseerd aan de geschiedschrijver Tacitus, die hem om dat relaas verzocht had om het te verwerken in de Historiae ( de geschiedenis van Rome van 68 tot 96 na Christus). Spijtig genoeg voor ons is dat deel van de Historiae, waarin Tacitus deze brieven had verwerkt, verloren gegaan...

TEKST: Plinius Minor, Epistula VI 16.
C. PLINIUS TACITO SUO S.

Petis ut tibi avunculi mei exitum scribam, ut verius tradere posteris possis. Gratias ago; nam video morti eius, si conscribatur a te, immortalem gloriam promitti. Erat Miseni classemque praesens imperio regebat. Nono kalendas septembres, hora fere septima, mater mea indicat ei apparere nubem insolita et magnitudine et specie. Ille cibum sumpserat studebatque.

Je vraagt me de dood van mijn oom voor jou te beschrijven, opdat je dat nog meer waarheidsgetrouw aan het nageslacht kan overleveren. Ik ben je dankbaar, want ik besef dat aan zijn dood, als ze door jou verheerlijkt wordt, onsterfelijke roem verzekerd is. Hij was in Misene, waar hij in eigen persoon het bevel voerde over de vloot. Op 24 augustus, omstreeks het zevende uur, maakte mijn moeder hem attent dat een wolk met ongewone grootte en vreemd van uitzicht, verscheen. Hij had liggend geluncht en hij was aan het studeren.

Poscit soleas, adscendit in locum ex quo maxime miraculum illud conspici poterat. Incertum procul intuentibus ex quo monte oreretur nubes. Vesuvium fuisse postea cognitum est. Similitudinem et formam eius non alia magis arbor quam pinus exprimebat. Nam longissimo velut trunco elata in altitudinem, quibusdam ramis diffundebatur, candida interdum , interdum sordida, prout terram cineremve sustulerat.

Hij vroeg zijn sandalen en klom naar de plaats vanwaar het schouwspel het beste te zien was. Een wolk (het was van ver onzeker voor de toeschouwers uit welke berg ze opsteeg, later kwam men te weten dat ze uit de Vesuvius kwam), waarvan de gelijkenis en vorm niet beter zou worden uitgedrukt door een andere boom dan door een pijnboom, steeg op. Want ze steeg als het ware met een zeer hoge stam in de hoogte en daarna verspreidde ze zich in een soort van takken. Nu eens was ze helderwit, dan weer vuil en gevlekt, naarmate ze as of aarde opnam.

Propius cognoscendum sibi, ut eruditissimo viro, ei visum est. Iubet liburnicam parari; mihi, si venire una vellem, facit copiam; respondi studere me malle. Egrediebatur domo; accipit codicillos Rectinae, Casci uxoris, imminenti periculo exterritae, nam villa eius subiacebat monti, nec ulla nisi navibus fuga erat; ut se tanto discrimine eriperet, orabat. Vertit ille consilium et quod studioso animo susceperat, obit maximo.

Het leek hem als man van de wetenschap belangrijk en de moeite waard om het van dichtbij te bestuderen. Hij liet een zeiljacht klaarmaken en gaf me de kans mee te gaan, als ik wilde. Ik antwoordde dat ik liever wilde studeren. Hij ging het huis uit. Opeens krijgt hij een brief van Rectina van Tascius. Ze was doodsbang door het gevaar (want haar villa lag aan de voet van de Vesuvius en er was geen enkele vluchtweg tenzij met de boot). Ze smeekte hem haar uit die hachelijke situatie te redden. Hij veranderde zijn plan en wat hij uit weetgierigheid aangevat had, voltooide hij uit grootmoedigheid.

Deducit e portu quadriremes, adscendit ipse, non Rectinae modo, sed multis laturus auxilium; multos enim eo attraxerat iucunditas orae. Properat illuc unde alii fugiunt. rectumque cursum, recta gubernacula in periculum tenet, adeo solutus metu ut omnes illius mali motus, omnes figuras, ut deprehenderet oculis, dictaret notaretque. Iam navibus cinis inciderat eo calidior et densior quo propius accedebant, iam pumices quoque nigrique et ambusti et fracti igne lapides.

Hij leidde vierriemers in zee en ging zelf aan boord. Niet alleen om Rectina, maar om velen (want de paradijselijke kust was dicht bevolkt) hulp te bieden. Hij haastte zich in de richting vanwaar de anderen wegvluchtten. Hij hield koers en hij stevende recht op het gevaar af. Hij was zo bevrijd van angst dat hij alle bewegingen en vormen zoals hij ze waarnam met zijn eigen ogen, dicteerde en liet noteren. Er viel al as op de schepen, hoe dichter ze naderden, des te warmer en dichter. Er vielen al puimstenen en stenen, zwartgeblakerd en gebarsten door het vuur.

Cunctatus paululum num rediret, dixit gubernatori qui ut ita faceret ei suadebat: "Fortes fortuna adiuvat. Pomponianum pete." Is Stabiis erat, et quamquam nondum periculo appropinquante, conspicuo tamen, sarcinas contulerat in , naves ad fugiendum paratus, ubi primum contrarius ventus resedisset. Tunc avunculus meus secundissimo vento invectus, complectitur trepidantem, consolatur, hortatur. Utque timorem eius sua securitate leniat deferri in balneum iubet.

Hij aarzelde even of hij terug zou keren. Maar weldra zei hij tegen de stuurman die hem aanmaande dat te doen "Het geluk is voor de durvers. Zet koers naar Pomponianus." Deze was in Stabiae. Hoewel het gevaar nog niet naderde, maar omdat het toch al zichtbaar was, en, omdat het toenam, vlakbij was, had hij daar zijn bagage in schepen geladen, vastbesloten te vluchten, als de tegenwind was gaan liggen. Toen mijn oom op die zeer gunstige wind naar daar gevaren was, omhelsde hij zijn paniekerige vriend, troostte hem en sprak hem moed in. Hij liet zich naar de badkamer begeleiden om zijn angst wat te verlichten door zijn zekerheid.

Lotus accumbit cenat aut hilaris, aut, quod est aeque magnum, hilari similis. Interim e Vesuvio monte compluribus in locis latissimae flammae altaque incendia lucebant, quorum fulgor et claritas tenebris noctis augebatur. Tum se quieti dedit et quievit verissimo somno. Sed area ex qua cubiculum eius adibatur tandem ita iam cinere pumicibusque completa erat ut si longior in cubiculo mora exire iam non posset. Excitatus procedit seque Pomponiano ceterisque qui pervigilaverant adiungit .

Nadat hij zich had gewassen, ging hij aan tafel liggen en soupeerde hij: ofwel was hij vrolijk, ofwel, wat even sterk is, deed hij of hij vrolijk was. Ondertussen flakkerden op verschillende plaatsen uit de Vesuvius zeer brede vlammen en hoge branden uit de Vesuvius, waarvan de gloed en helderheid nog verlevendigd werden door de donkere nacht.  Toen ging hij rusten en hij sliep echt. Maar de open ruimte waardoor je het tuinpaviljoen moest bereiken had zich als zo, helemaal met as en daarmee vermengde puimstenen gevuld, opgehoogd, dat hem de uitgang geweigerd zou worden als hij nog langer in de slaapkamer zou blijven. Wakker geworden ging hij naar buiten en voegde zich terug bij Pomponianus en de anderen die wakker waren gebleven.

Consultatur utrum intra domum maneant an in aperto vagentur. Nam crebris vastisque tremoribus domus nutabant et quasi motae sedibus nunc huc nunc illuc abire aut referri videbantur. Sub divo vero pumicum casus metuebatur quod tamen post periculorum collationem electum est. Et apud illum quidem ratio rationem, apud alios timor timorem vicit. Cervicalia capitibus imposita linteis constringunt id munimentum adversus incidentia fuit.

Ze pleegden gemeenschappelijk overleg of ze in de gebouwen moesten blijven staan of in de open lucht moesten gaan rondlopen. Want de huizen wiebelden door de herhaaldelijke zware schokken ze leken zich, alsof ze van hun grondvesten waren getild, nu eens naar hier, dan weer naar daar te bewegen of terug te komen. Onder de blote hemel anderzijds vreesden ze voor vallende puimstenen. Na vergelijking van de risico's kozen ze dat dan maar. Bij hem overwon het ene argument het andere, bij de anderen overwon de ene vrees de andere. Ze legden hoofdkussens op het hoofd en bonden die vast met linten, dat was hun bescherming tegen vallende voorwerpen.

Iam dies alibi, illic nox omnibus noctibus nigrior densiorque quam tamen faces multae variaque lumina minuebant. Placuit egredi in litus proximus adspicere num quid mare iam permitteret, quod autem vastum et adversum permanebat. Ibi super abiectum linteum recubans, semel atque iterum frigidam aquam poposcit hausitque. Deinde flammae flammarumque praenuntius odor sulfuris alios in fugam vertunt , excitant illum. Nixus servulis duobus surrexit, et statim concidit. Ut ego opinor, densa caligo clauserat pulmones, qui illi natura invalidi et angusti et frequenter aestuantes erant.

Elders was het al dag, maar daar was het nog nacht, zwarter en dichter dan andere nachten, een nacht die nochtans draaglijker werd gemaakt door fakkels en allerlei verschillende lichtjes. Ze besloten naar de kust te gaan om van heel nabij te onderzoeken of de zee iets toestond die tot dan toe woest en ongunstig bleef. Daar ging mijn oom liggen op een neergeworpen laken en vroeg eenmaal en daarna nog eens om koud water en dronk het op. Daarna joegen de vlammen en de voorboden van de vlammen, de stank van zwavel, de anderen op de vlucht en deden hem opstaan. Steunend op twee slaafjes stond hij recht en viel onmiddellijk terug neer; naar ik vermoed omdat door de dikte van de walm zijn adem geblokkeerd was en zijn luchtpijp, die bij hem van nature uit zwak en nauw en vaak ontstoken was, dichtgeknepen werd.

Ubi dies redditus, corpus inventum integrum, illaesum cinereque opertum. Habitus corporis quiescenti quam vita functo similior. Interim Miseni ego et mater. Sed nihil ad historiam, nec tu aliud quam de exitu eius scire voluisti. Finem ergo faciam. Unum adiciam: Omnia me quibus interfueram et quae statim post, cum maxime vera memorantur, audieram, persecutum esse. Tu utilissima quaeque excerpes. Aliud est enim epistulam, aliud historiam. aliud amico, aliud omnibus scribere. Vale.

Toen het terug licht werd (dit was de derde dag die hij het laatst gezien had) vond men zijn gaaf en ongeschonden lijk, bedekt zoals hij gekleed was. Zijn lichaamshouding leek meer op iemand die rustte dan op een dode. Intussen waren ik en mijn moeder in Misene... Maar dat heeft niets met het verhaal te maken en jij wilde over niets anders iets te weten komen dan over zijn dood. Dus zal ik er maar een eind aan maken. Ik zal nog één ding toevoegen; ik heb namelijk niets anders beschreven dan hetgeen waar ik zelf bij ben geweest en wat ik dadelijk erna, als men zich de gebeurtenissen het best herinnert, heb vernomen. Kies jij er maar uit wat je verkiest. Want het is tenslotte anders een brief te schrijven dan een geschiedeniswerk. Het is anders voor een vriend te schrijven dan voor iedereen. Het beste.

 

Dit is een pagina van http://www.klascement.be/kt/lezen/, verknipt, vertalingsuitgebreid en gecompileerd door Alwin De Clercq.

Met dank aan Frank Vercleyen voor de nieuwe aanvullende woordvertaling- en verklaringen.