Begin van de Eerste Wereldoorlog, 90
jaar later... (augustus 1914 - 2004)
We zijn allemaal nakomelingen van mensen
die de Eerste Wereldoorlog meemaakten...
De Grote Verhalen over De Groote Oorlog
staan geschreven in de Grote Geschiedenis. Sterke verhalen zijn het, over het
militaire vernuft en de strategische overmacht van de gehate Duitse indringers.
Over heldhaftig weerstand bieden achter het modderige IJzerfront. Over
bloedmooie oorlogspoëzie van Britse soldaten die hier kwamen sneuvelen tussen
de Vlaamse klaprozen. Het was een wereldoorlog die aan alle oorlogen een einde
zou maken...
Meesteremy was krijgsgevangene in
Duitsland, zijn vrouw vluchtte met hun twee kinderen naar Engeland. Overleven.
Voorzichtige brieven. Gedichten, vredelievende gedichten. In potlood.
Gehoorzamen aan de bevelen, niets uitlokken, niet opvallen: de regels volgen om
de agressie van de bewakers niet op te wekken. Jarenlang. Volhouden. Geen
dagboeken. Wel poëzie. Inhoudelijk vertellen zijn gedichten niet bijster veel
over de oorlog, maar wel over overleven. Hoe lang duurt vier jaar en zeven
maanden als je aftelt in uren, ‘ballingsuren’?
Nadat het boek klaar was wilde ik ook
meer te weten komen over de krijgsgevangenenkampen in Duitsland waar hij
verbleef.
Daarom bracht ik een bezoek aan Soltau
en Gösloh-bij-Uchte, waar de kampen gelegen waren. Ze liggen in een mooie
uithoek van Duitsland, in Niedersachsen. Soltau ligt ten zuiden van een
uitgestrekt natuurgebied, de beschermde Lüneburger Heide. In het stadhuis van
Soltau worden we hartelijk en bereidwillig ontvangen. De enige vorser die zich
met de Eerste Wereldoorlog bezighield (Claus Otte) is enkele maanden geleden
plots onverwacht gestorven. Er is geen opvolging. De stad bezit de
archiefstukken van het kamp, vooral ‘lijsten’. Er is een afdeling over de
Eerste Wereldoorlog in het stadsmuseum. We gaan kijken. Hier zijn voorwerpen te
zien die de krijgsgevangenen zogenaamd ‘achtergelaten’ hebben: dagboeken,
knutselwerkjes, ontroerende teksten... zoiets laat je niet vrijwillig achter,
tenzij je dood bent. Er is een vitrinekast met werk en voorwerpen van een
Belgische kunstenaar die verkoos om na de oorlog in Duitsland te blijven, er is
de gevangenenuitrusting van een man uit Londerzeel, die zijn familie na diens
dood aan het museum geschonken heeft… Het dagboek van een Antwerpse student in
militaire dienst ligt er ook...
Alle oorlogssouvenirs worden netjes
bewaard en tentoongesteld. Hier is nog veel studiemateriaal aanwezig...
Op de plaats waar eens het kamp ‘Lager
Soltau’ gelegen was, is nu een woonwijk en een aardappelveld: alles is weg!
Nochtans was dit een goed uitgerust hoofdkamp met echte stadsallures. Alleen de
gevangenenbegraafplaats is nog te herkennen. Er staat een groot gedenkmonument,
dat door een Belgische kunstenaar tijdens de oorlog ontworpen en opgericht is,
maar het was niet af bij het einde van de oorlog... Dit monument wordt goed
onderhouden. Het ligt als een stille getuige in het bos.
In Uchte bezoeken we het filiaalkamp,
waar de krijgsgevangenen aan het werk gezet werden bij de ontginning van het
grote veengebied. Bij het begin van de Eerste Wereldoorlog was men pas begonnen
met het steken van turf. De gevangenen moesten de Duitse werklieden vervangen
die naar de oorlogsfronten gestuurd werden. Na de oorlog was het opnieuw
andersom: de teruggekeerde militairen werden opnieuw in dienst genomen. Zo
ontstond na de oorlog op het gebied van het krijgsgevangenenkamp een echt dorp
met 300 inwoners. We zijn er heel vriendelijk en tegemoetkomend ontvangen. We
treffen hier warempel het eerste huis van het ontginningsgebied aan, dat waar de
administrator woonde ten tijde van de Eerste Wereldoorlog. We vergelijken de
oude foto die we van Meesteremy hebben met het huis van nu. Het is nog duidelijk
herkenbaar. Dan is er ook het stenen gebouw van het kamp in Gösloh. Het draagt
een gedenkplaat die verwijst naar het krijgsgevangenenkamp. Ten slotte bezoeken
we de enorme uitgestrekte vlakte, het veengebied. Hier in deze desolate
afzondering is de leefwereld van de gevangenen nabij. Hier overleefden ze in
alle weer en wind, jarenlang werkend in eenzame uitzichtloosheid... Er liggen
nog spoorlijntjes van de wagonnetjes waarmee de turfplakken vervoerd werden, er
staan enkele wagonnetjes... Hier werden vele gedichten geschreven...
Ik bedenk dat er behalve oorlogshelden,
trouwe strijders die heldhaftig sneuvelen, ook vredeshelden zijn. Zij zijn
degenen die hoopvol vertrouwend en volhardend overleven en getuigenis afleggen
van hun standvastig geloof, ondanks langdurige beproevingen. Zij maken vrede.
90 jaar geleden werd ons land in de
Eerste Wereldoorlog meegesleurd. Wij mogen ook niet vergeten hoe onze voorouders
hun beste krachten hebben ingezet om ons te behoeden voor nog meer oorlogsleed.
Dankbaar moeten we van hen leren dat vechten niet tot vrede leidt, maar tot
dieper leed dat generatieslang mensen treft. We moeten erin geloven dat we aan
een betere wereld kunnen werken door onze energie te besteden aan heilzame
projecten.
