frnl

Hoofding

Wie was Tippo Tip ?

Hamed ben Mohammed, beter bekend onder zijn bijnaam Tippo Tip, werd rond 1837 geboren te Kwarara, dicht bij "Stone Town", de hoofdstad van Zanzibar.

Tippo Tip (in de Engeltalige literatuur Tippu Tip of ook Tippoo Tib, in de Duitse literatuur Tibbu Tib) was gedurende de tweede helft van de 19e eeuw één van de belangrijkste Swahili-Zanzibari handelaars in het binnenland van Oost-Afrika en in het oosten van de Vrijstaat Congo.
Gedurende zijn leven doorkruiste hij verschillende malen dit gebied op zoek naar ivoor en slaven.

Zijn moeder, Bint Habib bin Bushir, was een Arabische uit de heersende klasse van Muscat, de hoofdstad van het sultanaat Oman. Zijn vader en grootvader langs vaderskant waren Swahili kustbewoners die hadden deelgenomen aan de eerste handelsexpedities naar het Afrikaanse binnenland.

Gedurende zijn handelsreizen ontmoette hij en hielp hij verschillende beroemde en westerse ontdekkingsreizigers op het Afrikaanse continent, waaronder Henry Morton Stanley.

Hij bouwde zich zo een handelsimperium uit dat hij in Zanzibar, op het einde van zijn leven, omzette in een kruidnagelplantage. Rond 1895 was hij eigenaar van "zeven shambas (plantages) en 10.000 slaven".

Tussen 1884 en 1887 eist Tippo Tip Oost-Congo voor zich en de sultan van Zanzibar, Bargash bin Said el Busaidi, op. Ondanks zijn positie als beschermer van de belangen van Zanzibar in Congo, slaagt hij erin goede betrekkingen te onderhouden met de Europeanen. Wanneer in augustus 1886 aan de Stanley Falls gevechten uitbreken tussen de Swahili en vertegenwoordigers van Koning Leopold II van België, gaat Tippo Tip naar de Belgische consul in Zanzibar om hem te verzekeren van zijn "goede bedoelingen". Alhoewel hij nog steeds een invloedrijk persoon in de Centraal-Afrikaanse politiek is, merkt hij rond 1886 dat zijn macht begint te tanen.

Begin 1887 komt Stanley in Zanzibar toe en stelt hij voor Tippo Tip tot wali (gouverneur) van het district Stanley Falls in de Vrijstaat Congo te benoemen. Zowel Leopold als sultan Barghash bin Said gaan akkoord en op 24 februari 1887 aanvaardt Hamed bin Mohammed el Murgebi dit gouverneurschap.

Rond 1890-91 keert Tippo Tip definitief naar Zanzibar terug.

Het is hier dat hij op het einde van zijn leven zijn herinneringen (autobiografie) neerschrijft. Tippo Tip schreef zijn mémoires in de taal van de Swahili, maar in Arabische karakters. Deze autobiografie is het eerste voorbeeld van dit literaire genre in het Swahili. Ze vormt ook een belangrijke bron voor de geschiedenis en de antropologie van Oost- en Centraal-Afrika.

Tippo Tip sterft op 13 juni 1905 als gevolg van malaria (aldus dr. H. Brode), bij hem thuis in Stone Town.

Zijn bijnamen

Aan Tippo Tip werden gedurende zijn leven verschillende Bantoe-bijnamen gegeven. Over de betekenis van die bijnamen doen heel wat uiteenlopende verklaringen de ronde.

Zelf vermeldt hij drie bijnamen in zijn autobiografie: "Kingugwa" (paragraaf 14), "Mkanganzara" (paragraaf 157) en "Tippo Tip". Een vierde bijnaam, "Mutipula", vinden we een eerste maal terug bij James S. Jameson, lid van de "Emin Pasha Relief Expedition", in de Engelse schrijfwijze "Mtipoora".

Voor de betekenis van de naam Tippo Tip baseren we ons op een artikel van prof. Frans Bontinck, "Le véritable sens des surnoms africains de Tippo Tip" (in Annales Aequatoria 20 (1999), blz. 379-385), waarin de vier bijnamen etymologisch worden onderzocht en verklaard.
Wij beperken ons hier tot de betekenis van "Tippo Tip". In Bantoetalen worden regelmatig verdubbelingen van woorden (reduplicatie) gebruikt om de betekenis ervan te vergroten of te verminderen. Tipo zou voorouder betekenen en vandaar ook “chef”. Tippo Tip is de versterkende reduplicatie en betekent dan "grote chef".

CAE_logoTropenmuseumAfrika_museumOverzeese_wetenschappenLivingstone
Copyright © Marc Van de Velde