Telescopen keuze te over     

 

 

 

VOLKSSTERRENWACHT

BEISBROEK VZW

 

Zeeweg 96, 8200 Brugge

Tel : 050/39.05.66

Fax : 050/39.32.44

e-mail : info@beisbroek.be

Lid van het Samenwerkingsverband van

Vlaamse Volkssterrenwachten vzw

 

 

 

Eddy Pirotte

Hendrik Vandenbruaene

 

maart 1998

januari 2000

 

 

1. INLEIDING :


 

 

·       Welke telescoop heb ik nodig ?

·       Aan welke prijzen kan ik mij verwachten ? 

·       Welke toestellen zijn er op de markt ?

·       Waar kan ik telescopen kopen ?

·       Welke accessoires moet ik aanschaffen ?

·      

Naar aanleiding van massa's vragen over de aanschaf van een telescoop werden volgende handleidingen bij de aankoop van een (eerste) telescoop samengesteld en gebundeld.  Deze kunnen helpen bij het beslissen en uitkiezen van een telescoop voor astronomische waarnemingen.  Achtereenvolgens kun-nen volgende teksten hierna teruggevonden worden:

 

·       Een inleidende tekst "Hoe de hobby praktische sterrenkunde beginnen?" (Een vrije vertaling naar Sky and Telescope feb 94)

·       Een inleidende tekst met bedenkingen over de keuze van een eerste telescoop

·       Een overzicht van de soorten telescopen die vlot op de amateur-markt verkrijgbaar zijn vergezeld van adressen.  De klemtoon ligt op de voor- en nadelen en waarop men moet letten.  Voor informatie over de optica van de verschillende types wordt verwezen naar boeken over inleidende sterrenkunde

 

 

 


2. HOE DE HOBBY PRAKTISCHE STERRENKUNDE TE BEGINNEN ?

 

 


(Vrije vertaling naar Sky & Telescope febr 1994)

 

 

1. Plunder je plaatselijke bibliotheek.

 

Astronomie is een hobby waarin je bijleert.  De voldoening haal je uit de intellectuele ontdekking en de kennis van de raadselachtige nachthemel.  Behalve wanneer je een grote en actieve astronomieclub in je buurt hebt, moet je deze ontdekkingen en het opdoen van kennis in je eentje opdoen.  Met andere woorden, je moet een beetje autodidact worden. 

 

De plaatselijke openbare bibliotheek is het belangrijkste astronomische hulpmiddel voor de beginner.  Misschien vind je er eveneens een aantal behoorlijke tijdschriften over sterrenkunde (“Heelal” van de Vereniging voor Sterrenkunde, VVS en “Zenit” van de Nederlandse Vereniging voor Weer- en Sterrenkunde, NVWS - om enkel de nederlandstalige te vermelden).  Zoek in de rij van astro-nomische werken naar de sectie voor beginners.  Zoek naar hulpmiddelen om de sterren die je ‘s nachts ziet te leren kennen.  (Bijvoorbeeld “Welke ster is dat ?” van Walter Widmann of het "Waarnemingsprogramma voor begin-nende amateurs" van de  VVS.)  Als je geboeid raakt door een bepaald onderwerp, zoek het dan verder uit in andere boeken.  Het spreekt voor zich dat in de bibliotheek van Volkssterren-wacht Beisbroek een schat aan informatie te vinden is over alle mogelijke onderwerpen die verband houden met praktische, theoretische, beginners als gespecialiseerde sterrenkunde

 

De eerste impuls van de meeste mensen is op zoek te gaan naar iemand anders om de ontdekkingsreis te leiden : een avondcursus, een planetarium of een kennis die wat meer op de hoogte is.  Dit kan natuurlijk zeer stimulerend zijn en in veel gevallen enige hulp bieden, maar om je eigen specifieke interesses voor bepaalde gebieden in de praktische sterrenkunde ten volle uit te bouwen ben je over het algemeen op jezelf aangewezen met de boeken uit je bibliotheek. 

 

 

2. Leer de hemel kennen met het blote oog.

 

Sterrenkunde is een openlucht-natuur-hobby.  Ga de sterrennacht in en leer hun namen en patronen kennen.  (Je kan bijvoorbeeld prima gebruik maken van een draaibare sterrenkaart, zoals uitgegeven door de VVS.)  In boeken en andere publicaties leer je dan weer de geschiedenis en de mythologie die achter die namen steekt en hoe de sterrenhemel in de loop van een nacht of over de seizoenen verandert.  Zelfs al ga je niet verder dan dit, het geeft toch groot genoegen als je voor jezelf kan zeggen :”Hé daar staat Arcturus !”.  Misschien geeft dit je bovendien een idee over je plaats in de kosmos voor de rest van je leven. 

 

 

3. Ga er niet onmiddellijk op uit om een telescoop te kopen.

 

Voor heel wat hobby’s moet je om te beginnen al diep in je beurs tasten.  Je kan niet gaan tennissen zonder racket.  Maar sterrenkunde is zo niet.  Omdat het een lerende hobby is, moet je geen toegangsgeld betalen. 

 

De meest voorkomende fout is aan dit principe voorbij te gaan.  Gewoonlijk krijg je dan de vraag van gefrustreerde beginners :”Hoe kan ik iets zien door die verdomde telescoop?” Men ging er namelijk van uit dat de aankoop van een grote kijker een absolute noodzaak was. 

 

Op die manier werkt het niet.  Om het gebruik van een telescoop echt te laten lonen, moet je eerst de hemel met het blote oog leren kennen.  Je moet je weg kunnen vinden tussen de sterren aan de hand van een kaart, moet weten wat een telescoop wel en niet te bieden heeft en voldoende kennis opdoen over de objecten die je wenst terug te vinden om zo ook meer te appreciëren wat je ziet. 

 

De meest succesrijke en levenslange astronomie-amateurs zijn meestal die-genen die met de minste uitrusting begonnen.  Wat ze tekort kwamen aan uitrusting moesten ze goedmaken in studie, kennis van de hemel, gebruik van kaarten en truukjes leren om met het blote oog te observeren.  Deze handigheden kwamen hen dan goed van pas wanneer ze later wel over hulpmiddelen be-schikten.

 

 

 

4. Begin met een verrekijker.

 

Een gewone verrekijker (of prismakijker) is de ideale eerste telescoop om ver-schillende redenen.  Ze tonen je een breed beeldveld, wat het gemakkelijker maakt om je weg te vinden.  Een krachtige telescoop vergroot enkel een zeer miniem stukje van de hemel, waardoor dit moeilijk exact te lokaliseren valt.  Een prismakijker geeft je bovendien een rechtopstaand beeld wat het richten dan weer gemakkelijker maakt.  Het beeld in een astronomische kijker staat op zijn kop, soms ook links-rechts-verwisseld en vaak moet je dwars op de kijkerbuis kijken.  Daar komt nog bij dat een prisma-kijker relatief goedkoop is, ruim be-schikbaar is en gemakkelijk te transpor-teren en op te slaan. 

 

 

Hun prestatie is verbazingwekkend toereikend.  Een goede verrekijker (met een vergroting van 7 tot 10 keer) verbetert je blote-oog waarneming net zoveel als een telescoop dat ten opzichte van die verrekijker zou doen.  Met andere woorden, ze bieden je "de helft" van wat je kan bereiken voor slechts een tiende van de prijs - een zeer goede kosten-baten-verhouding. 

 

 

Hoe groter de voorste lenzen, hoe beter in de sterrenkunde.  Een goede optische kwaliteit is eveneens belangrijk.  Maar gelijk welke verrekijker die thuis eventueel rondslingert, is adequaat om je carrière als amateur-sterrenkundige te starten. 

 

 

5. Stilaan doorgroeien naar meer gedetailleerde kaarten en gidsen. 

 

Eens je beschikt over een verrekijker ; wat kan je er precies mee gaan aanvangen ? Je beleeft veel plezier aan het bekijken van de maan en aan het vrij afschuimen van de vele sterrenvelden in de melkweg, maar daar heb je al gauw genoeg van.  Wanneer je echter de sterrenbeelden hebt leren kennen en gedetailleerde sterrenkaarten hebt aangeschaft, kan je verrekijker je een leven lang bezig houden.

 

 

Deze kaarten tonen de meeste van de 110 Messierobjecten.  Dit zijn sterren-hopen, sterrenstelsels en nevels die voor het eerst in kaart gebracht werden door Charles Messier op het einde van de 18de eeuw.  Een verrekijker toont je de steeds wisselende posities van de Jupitermaantjes en de sikkelvorm van Venus.  Bij de maan kan je tientallen kraters, vlakten en bergketens bij naam leren kennen.  Je kan een hele reeks kleurrijke dubbelsterren scheiden en je kan er jaren mee zoet zijn om het verzwakken en helderder worden van variabele sterren te volgen.  Als je weet waar je naar moet kijken.  In dit verband is een echte aanrader zoals gezegd  het boek :"Een waarnemingsprogramma voor de beginnende amateurs" uitgegeven bij de VVS en ook te verkrijgen op de sterrenwacht.

 

Een zeevaarder heeft uitstekende kaarten nodig ; voor een hemelvaarder is dat niet anders.  Nauwkeurige kaarten ver-schaffen je de fascinatie van de jacht op zwaklichtende geheimen in verborgen hemelgebieden.  Vele referentiewerken geven een beschrijving van de natuur van de gevonden objecten.  Bovendien zal de absoluut noodzakelijke ervaring die je opdoet door het gebruik van de kaarten en referentiewerken voor de verrekijker, je zeer goed van pas komen, mocht je ooit overschakelen op een telescoop.  Een grote telescoop kopen voorzien van alle toeters en bellen, levert meestal niets op indien je zelf geen hemelkennis opge-bouwd hebt.

 

 

6. Zoek het gezelschap van andere amateurs.

 

Zelfstudie is iets leuks voor zolang het duurt, maar toch gaat er niets boven het delen van je ervaringen met andere geïnteresseerden.  Verspreid over heel Vlaanderen vind je tal van volkssterren-wachten en VVS-afdelingen die op ge-zette tijden hun deuren openen voor wie een kijkje wil komen nemen.  Neem gerust contact op met het centrum of de vereniging die het dichtst bij jou in de buurt is ; de mensen daar zullen je met veel plezier ontvangen.  Misschien organi-seren ze boeiende lezingen, fascinerende waarnemingsavonden en bovendien kan je er terecht met al je praktische kijk-problemen. 

 

De computer biedt je tegenwoordig een andere manier om in contact te komen met andere amateurs.  Er zijn heel wat plaatsen op het Internet die zich bezighouden met astronomie en aan-verwante wetenschappen.  Ze stellen een voortdurende stroom van nieuwtjes uit de sterrenkunde voor en bij praatgroepen voor amateurs kan je terecht voor een snel antwoord op je meest prangende vragen. 

7. Denk je aan de aanschaf van een telescoop, denk dan groot.

 

Op een bepaald moment weet je het wel als je zover bent.  Je spendeert uren aan het uitpluizen van advertenties, je kent stilaan de verschillende soorten telescopen, wat je ervan kan verwachten en wat je wil gaan doen met jouw exemplaar.

 

Ga nu absoluut niet beperken op kwaliteit.  Mijd de “telescopen” die je aangeboden worden in allerhande blaadjes, postorder-bedrijven en grootwarenhuizen.  De telescoop die je nodig hebt, moet aan twee voorwaarden voldoen.  Eerst en vooral heb je een stevige, vaste en vlot-werkende opstelling nodig.  De tweede voorwaarde is hoog-kwalitatieve optiek die je scherpe beelden kan leveren.  Je wenst een grote opening (afmeting) maar vergeet de draagbaarheid en het gebruiksgemak niet.  De telescoop mag niet zo groot zijn dat je er amper mee naar buiten kan strompelen.  Een oud gezegde vertelt :”De beste telescoop voor jou is degene die je het meest gebruikt.”

 

Je kan het je niet veroorloven ? Wel,  spaar dan tot het wel lukt.  Van een jaartje meer met je verrekijker zal je geen spijt krijgen.  Het heeft geen zin om een spaarpotje voor een halve telescoop te verkwisten aan een minderwaardig exemplaar dat toch geen voldoening schenkt.  Of misschien raap je de moed samen om zelf een kijker te bouwen, een activiteit die door heel wat clubs ondersteund wordt.

 

 

8. Vergeet jezelf even.

 

Sterrenkunde leert je geduld en nederig-heid - en je kan je er beter op voor-bereiden ze je eigen te maken.  Je kan er niets aan doen als de hemelgordijnen dicht schuiven, als je net niet die verre en zeer zwakke objecten kan vangen of wanneer je net te laat bent om een lang-voorbereide gebeurtenis te bekijken.  Het heelal buigt zich niet naar jouw wensen; je moet het nemen zoals het komt.

 

De meeste objecten die binnen het bereik liggen van gelijk welke telescoop, hoe groot of klein ook, liggen meestal net binnen het bereik.  Meestal ben je op zoek naar dingen die uiteindelijk zeer zwak, klein of het allebeizijn.  Daarnaast is het belangrijk te weten dat de kleuren die je kent vanop allerlei nevelfoto's door ons oog door de telescoop niet gezien kunnen worden wegens te lichtzwak.  Als je op zoek bent naar flitsende verschijningen, kan je beter TV gaan kijken. 

 

“Waardigheid” is de term die in de taal van de amateur moet ingang vinden, voor de nederige onverzettelijkheid die de ultieme beloning voor deze hobby vormt.  Het is niet altijd kommer en kwel, maar er komen zeker momenten waarop enkel een soort Zen-kalmte je erdoor kan helpen.

 

 

9. Ontspan je voor je plezier.

 

Een deel van het jezelf wegcijferen ligt in het je-niet-ergeren aan de onvol-komenheden van je telescoop.  Volmaakt-heid bestaat niet, ongeacht hoeveel je ook betaald hebt.  Wees geen slaaf in het oppoetsen van lenzen en spiegels en in het bijhouden van je waarnemings-logboek. 

 

Voel je ook niet belemmerd om meteen al met “nuttig” werk te beginnen.  Sommige van de meest voldoening schenkende takken van de amateur-sterrenkunde liggen net in het verzamelen van weten-schappelijke gegevens - je tuin instappen om enkele minieme gegevens op te doen die uiteindelijk de menselijke kennis ten goede komen.  Een dergelijk project markeert gewoonlijk de overgang van “beginnende” naar “gevorderde” amateur.  Dit is echter slechts weggelegd voor enkelen en dan nog alleen wanneer ze goed zijn en er willen aan beginnen. 

Amateur-sterrenkunde moet kalmerend werken en je plezier bezorgen.  Als je je opjaagt over de afwijkingen in je oculair of over Pluto die je maar niet te pakken kan krijgen ; adem dan eens diep in en herinner je eraan dat je dit eindelijk doet omdat je het graag doet.  Ga snel of traag, intens of op het gemak ; net zoals goed is voor jou.

 


 


3. TELESCOPEN VOOR BEGINNERS, ENKELE BEDENKINGEN

 

 


1. Inleiding

 

 

Als beginnende amateur bekijk je de grote kijkbuizen van je doorwinterde (letterlijk) collega’s met ontzag en misschien een beetje afgunst.  Wat moet het prachtig zijn om zo’n toestel elke heldere nacht tot je beschikking te hebben.  En moet je eens zien welke prachtige tekeningen van de maan en de planeten je kan maken achter het oculair van zo’n reuzenbuis (in lengte of in diameter). 

 

Maar toch is de aanschaf van een heuse kijker niet iets waar je op een blauwe maandag aan begint.  Bovendien heeft het geen zin om met telescopen te beginnen rotzooien (want dat wordt het dan uiteindelijk) als je nog steeds verloren loopt in de blote-oog-sterrenhemel.  Als je bijvoorbeeld de dubbele open sterren-hoop in het sterrenbeeld Perseus niet met je vinger kan aanwijzen, hoe groot denk je dat dan je kanzen zijn om er een telescoop op te richten ? Juist, nul, nada, nihil.  Om je dure aankoop niet in grote frustratie in de donkerste hoek van de zolder weg te stoppen, ga je best stap voor stap tewerk.  Een boreling zet je ook niet meteen biefstuk-tartaar voor - begin klein, maar daarom niet minder fijn.

 

En toch is de verleiding ontzettend groot.  Mooi afgewerkt, perfect gelakt, blinkende knopjes, schaalverdelingen waar je ze maar kan indenken ; het lijkt wel of de fabrikanten hun verkoopstechniek van de auto-industrie afgekeken hebben.  De foto’s op de verpakking beloven je duizelingwekkende blikken in de diepte van het heelal.  Stralende nevels, galaxieën zo groot als een spiegelei en met een beetje fantasie kan je bijna de jeep op de maan zien staan.  En wat meer is : je hoeft zelfs het huis niet meer uit om je telescoop binnen te halen.  Post-orderbedrijven (je weet wel N....man, 3 S....ses, en consoorten) bieden sterrenkijkers aan met duizelingwekkende vergrotingsfactoren ; vergroot 600 x, 700 x, 800 x, ... en meer is nog niet genoeg.  Zelfs de optieker op de hoek siert er zijn uitstalraam mee.  Het enige wat de arme man (of vrouw) er doorgaans vanaf weet is dat het toch “geproduceerd is door een gerenommeerde” firma. 

 

Ben je toch ver genoeg gevorderd om tot aanschaf over te gaan, bedenk dan het volgende lijstje van valkuilen en wolfijzers.

 

·       Ziet ie d’r ingewikkeld uit om te ge-bruiken, dan is dat waarschijnlijk ook zo.

·       Als je erdoor kijkt en het minste contact doet de telescoop wiebelen, zal ie dat ook doen als je ermee naar de hemel wil kijken.

·       Vermijd elke telescoop die verkocht wordt omwille van zijn sterke ver-grotingen, in plaats van om zijn openingsverhouding (diameter gedeeld door brandpuntsafstand).  Dit verzekert je maar van één ding : dat de fabrikant denkt dat je een idioot bent.  Een teles-coop dient uiteindelijk om erg zwak sterrenlicht te verzamelen, en daarvoor is nu eenmaal een zo groot mogelijke diameter noodzakelijk.

·       Een eenvoudige, maar stevige alt-azimut montering is stukken beter dan een wetenschappelijk-uitziende maar wiebelende equatoriale.

·       Kijk uit naar een telescoop met normale oculairs van 31 mm doorsnee.  Het type van 24,5 mm doorsnee is achterhaald wat verdere uitbreidingen betreft.

·       Probeer het niet al te Bon Marché te houden.  Een degelijke telescoop maakt je beurs toch al gauw enkele tienduizenden lichter (zie verder)

 

2. Telescopen voor een beperkt budget : wat is absoluut noodzakelijk ?

 

Zelfs als je budget beperkt is, mag je toch niet voorbij gaan aan enkele standaard-waarden, zoals benadrukt door enkele generaties amateur-astronomen.  Gaat ook dit nog verder dan je beurs reikt, koop dan niet ! Geen aankoop is beter dan een onbevredigende aanschaf.  Werk verder met je verrekijker en statief. 

 

a. Een stevige montering, zonder toeters en bellen.  

De bewegingen van de montering moeten soepel verlopen en makkelijk te bedienen zijn.  Het beeld mag niet zodanig wiebelen dat je moeite hebt de telescoop te richten en scherp te stellen.  Het beeld mag niet meer verschuiven eens je de telescoop los laat.  Beschikt de montering over een klemmensysteem om de assen vast te zetten, controleer dan of de richting van de telescoop niet verandert wanneer je de klemmen vast zet.  Eigenlijk is een klemmensysteem niet echt nodig.  Een telescoop die alle kanten uit zwiert wanneer de klemmen gelost worden, is niet uitgebalanceerd en bezorgt je alleen maar ergernis in het gebruik.

 

b. De minimum opening - een punt ter discussie.

De meningen over dit onderwerp zijn nogal uiteenlopend.  Maar toch denken we (subjectief, weet je wel) dat een objectiefdiameter van 80 mm het absolute minimum is voor een refractor (lenzen-kijker) en dat je minimum moet uitkijken naar een zogenaamd “elfje” (11 cm objec-tiefdiameter) voor een reflector (spiegel-kijker).  De redenen voor deze mini-mumwaarden zijn tweeledig.  Vermits de meeste astronomische objecten vrij lichtzwak zijn, heb je een redelijke opening nodig om zoveel mogelijk van dat licht te vangen.  Bovendien leggen erg kleine objectiefdiameters al gauw hun optische fouten bloot bij de in de sterrenkunde niet ongewone, matig-sterke vergrotingen (30 x, 40 x, 50 x).

 

c. Goede tot uitstekende optische kwaliteit.

De maan mag er niet uitzien als gesluierd  met een fijne mistlaag.  (Behalve als er mist hangt - op aarde wel te verstaan.)  Je moet sterren kunnen focusseren tot naaldscherpe puntjes.  Krijg je dit niet beter dan de categorie van “wollige wattenbolletjes” of “kaarsvlamstructuur”, dan deugt de optiek niet of is slecht uitgelijnd ; beide zaken zijn niet echt oplosbaar door een beginnende amateur.  Vraag om de telescoop ‘s nachts te mogen uittesten.  Richt op een vrij heldere ster nadat je de telescoop voldoende tijd hebt gegeven om zich aan te passen aan de omgevingstemperatuur (zowat een half uurtje tot (voor een gesloten systeem) een uur).  Draai aan de focussering tot de ster een scherp puntje is.  Vervolgens draai je de knop iets uit focus (bijv. naar je toe).  Het sterrenpuntje verandert in een wazig schijfje - onthoud de vorm van dat schijfje.  Draai nu de focus iets van je weg (tot de andere kant van waar je de ster als puntje zag).  Het wazig schijfje zou praktisch hetzelfde moeten zijn als wat je daarstraks zag.  Als de beeldjes duidelijk verschillend zijn of als ze zelfs helemaal niet rond van vorm zijn, breng je best de telescoop terug naar de winkel. 

 

d. Moderne oculairen :

Deze hebben een doorsnede van 31,75 mm.  De oudere versies hebben een doorsnede van 24,5 mm.  Alhoewel deze laatsten optisch gezien misschien van goede kwaliteit zijn, geven ze toch een stuk minder gebruiksgemak al was het maar omdat uitbreidingsaccessoires erg beperkt zijn.

 

e. De zoeker moet een hulp zijn bij het zoeken. 

Bij al te veel telescopen wordt een zoekertje met een objectief van 2,5 cm gemonteerd.  Bekijk je die wat nauw-keuriger dan blijken ze zelfs (inwendig, zodat het niet opvalt) afgediafragmeerd te zijn tot 1,5 cm om de optische fouten te verdoezelen.  Die dingen zijn absoluut ongeschikt om er wat dan ook mee te zoeken.  Met veel geluk vind je de maan, de planeten en enkele van de helderste sterren erin terug.  Een zoeker moet minstens een diameter hebben van 30 mm (zgn. 6x30-zoeker) en zou je zowat dezelfde heldere kijk op de hemel moeten bieden als een doorsnee verrekijker.  Ook de montering van de zoeker is van belang.  Vermits deze, om bruikbaar te zijn tenminste, precies evenwijdig aan de hoofdkijker moet kunnen geplaatst worden, zijn een aantal stelschroeven on-ontbeerlijk.  Soms zijn er dat slechts drie, met als gevolg een moeilijke en onstabiele afstelling.  Beste is als de zoeker gevat is in een tweetal ringen met in totaal zes stelschroeven. 

 

 

3. Anderzijds.

 

Elke discussie heeft zijn keerzijde.  Er zijn ook amateurs/professionelen die zeggen dat het allemaal niet zo’n vaart loopt.  En inderdaad, nogal wat van de actieve waarnemers zijn hun carrière begonnen met wankel materiaal en zijn toch niet afgeschrikt door de moeilijkheden die dat met zich meebrengt.  Het is uiteraard de waarnemer die voldoende gemotiveerd moet zijn, en niet de telescoop…  Bedenk bovendien dat heel wat bekende astronomen vroeger over instrumenten beschikten en ermee moesten werken, die we tegenwoordig als totaal ongeschikt zouden bestempelen.  Een paar voorbeelden :

 

“ Messier ontdekte al zijn kometen met een kijkertje van een goede halve meter lang en met een opening van slechts 6,5 cm en bij een vergroting van 5 x.”

 

“ Mijn eerste notitie in mijn logboek gaat over een observatie van M94 in 1926.  Ik gebruikte toen een brillenglazen kijkertje met een objectief van 2,5 cm en waarvan de tubus gemaakt was van papier-maché.”

 

 

 

4. Kijken in nederigheid.

 

Twee opmerkingen ter afronding.

Een veel voorkomende misvatting van beginnende waarnemers is de ver-wachting objecten te zien die de ver-gelijking kunnen doorstaan met de kleurrijke, gigantisch grote beelden die je in de tijdschriften en boeken kan terugvinden.  Een fotonegatief heeft een andere werking dan het netvlies van ons oog en je mag de resultaten dus ook niet met elkaar gaan vergelijken.  Anderzijds is waarnemen een leerproces, waarin je het verschil moet beseffen tussen kijken en zien.  Zijn er geen fysische beperkingen dan kunnen we allemaal kijken.  Maar zien is een ander paar mouwen. 

 

Waarnemen moet je met andere woorden leren.  Je moet het geduld opbrengen om je object voldoende lang te bekijken (de luchtonrust valt soms enkele ogenblikken stil, zodat je een perfect scherp beeld krijgt) en je moet proberen onbe-vooroordeeld te kijken.  Kijk met je ogen en niet met je herinnering aan hoe dat ding er volgens de boekjes eigenlijk zou moeten uitzien.  Dit vraagt wel een gezonde dosis geduld en doorzettings-vermogen.

 

Zie je door de bomen het bos niet meer - geen nood.  Je kan steeds voor hulp terecht op de sterrenwacht of bij één van de vele sterrenkundige verenigingen.


 

 

 


4. TELESCOPENOVERZICHT

 

 


1. Inleiding

 

Over de keuze van telescopen zijn een ontelbaar aantal boeken en artikels her en der verschenen waarvan de vorige paragrafen een samenvatting vormen met het oog op beginnende amateur-astronomen.  Het onderstaand stukje wil naast de algemene richtlijnen een concreet overzicht bieden van de meest courante kijkers en kijkertypes die momenteel beschikbaar zijn.  Ze worden in een aantal klassen en types onder-verdeeld met als bedoeling om niet enkel een lijstje samen te stellen voor de complete leek, maar iets verder te gaan aangezien het beter is om vanaf de eerste plannen ook een idee te hebben van wat complexere en duurdere modellen meer kunnen en waard zijn dan de echte beginnerstelescopen

 

Om de harde realiteit te accentueren worden bij elke klasse prijsindicaties gegeven (1999 - 2000) voor aanschaf in België.  Bemerk dat er een zeer inter-essante tweede hands markt bestaat van telescopen binnen het amateur-astronomen-wereldje en dat advertenties in bijvoorbeeld Heelal en Zenit absoluut de moeite waard zijn voor wie een beetje geduld heeft.

 

Remember : De beste en duurste telescoop is maar even goed als een simpel apparaat als ze allebei in de kast blijven staan.  Dus wat er uit een telescoop gehaald wordt, wordt voor een erg groot deel door de bezitter waarnemer ervan bepaald en niet andersom zoals advertenties meestal willen suggereren (zie ook de bedenking op vorige pagina).

 

 

2. Budget

 

Bemerk dat de aanschaf van een telescoop veel meer behelst dan enkel een buis met optiek op een driepikkel.  Wie aan een werkbaar toestel denkt voor astronomische waarnemingen moet eigenlijk aan het volgende pakket in het oog houden bij het overdenken van een budget :

 

·       Buis met optiek

·       Montering (en statief)

·       Zoeker

·       Minimum twee oculairs, drie is beter

·       Opberg-, transportmogelijkheid

 

Zonder in detail te willen gaan toch enkele globale richtlijnen bij de keuze van een instrument :

 

Voor wie enkel geïnteresseerd is in visueel gebruik van de telescoop, is het enorm aan te bevelen om het grootste deel van het budget in een zo groot mogelijke kijkerdiameter te stoppen aangezien deze enorm de visuele aanblik van de veelal zwakke objecten bepaalt.  Een montering moet hier wel stevig zijn maar niet erg gesofisticeerd.

 

Wie wil fotograferen, moet zich realiseren dat een gesofisticeerde (motoren, sturingen,…) en vooral zwaar uitgevoerde montering absoluut noodzakelijk is om trillingsvrije lange belichtingen uit te kunnen voeren.  Dit jaagt de kostprijs van een instrument enorm de hoogte in.  Hoge budgetten of een kleinere kijkerdiameter zijn hier het gevolg van.

 

 

3. Telescopenoverzicht

 

 

3.1. Verrekijkers :

 

Als eerste kennismaking met de sterrenhemel mogen vooral verrekijkers niet vergeten worden.  Ze laten toe om met het opzoeken van bepaalde (grotere) objecten vertrouwd te raken, zijn handig om ergens naar toe mee te nemen en kunnen een krap budget aan.  Wat resolutie (beelden van planeten, maan) betreft zijn ze natuurlijk erg beperkt.  Een goede verrekijker wordt ook nog door de meeste ervaren sterrenkijkers altijd bij de hand gehouden (kometen, melkweg, conjuncties en andere samenstanden, op reis,…)

 

Het bos verrekijkers dat te koop aangeboden wordt is enorm daarom zou ik ze in volgende klassen willen onderverdelen :

 

Algemeen

·       7x50, 10x50 zijn de beste keuze, kleinere toestellen zijn te lichtzwak

·       Monteren op een stevig foto-statief met klem is veruit de beste oplossing om trillingsvrije beelden te bekomen

·       Overal mee naar toe te nemen is een enorm voordeel

·       De beelden van beide lenzen moeten perfect overlappen.  Daarom : altijd zeer voorzichtig behandelen

 

"Junk-verrekijkers"

·       Deze zijn overal te koop in fotowinkels, warenhuizen,…

·       Erg beperkt budget (+/- 3000 BEF) maar werken prima

·       Let wel op voorgelijkmatig aange-brachte coating op lenzen en op goede scherpstelling

·       Ideaal beginnersinstrument

 

Top-verrekijkers

·       Veel duurder dan junk-versies (5000 - >10.000 BEF) voor 7x50 of 10x50

·       De meerwaarde bij het observeren is vrij beperkt in vergelijking met de serieuze meerkost voor beginners

·       Vooral de grensmagnitude is beter dankzij goede coatings, ook beeld-scherpte is uitstekend

·       Ook vogelkijkers leveren prima beelden

 

Astronomische verrekijkers

·       15x80, 20x80, 14x100, en groter

·       Erg spectaculair voor astronomische waarnemingen, zeker statief nodig

·       Gepeperde rekening (vanaf 20.000 - 25000 BEF tot veelvouden hiervan)

3.2. Kleine refractors

 

 

Algemeen :

·       Het gaat hier om gewone 60 mm lenzenkijkers op statief (50 mm kijkertjes worden ook aangeboden maar zijn eigenlijk te klein voor astro-nomische waarnemingen)

·       Deze klasse vormt het absolute absolute minimum (Maan, planeten, helderste nevels en eenvoudige dubbelsterren)

·       Te koop bij nogal wat optiekers om de hoek, algemeen matige kwaliteit en nul komma nul vakkundige service.  Wat je er echter uit kunt halen bepaal je zelf, niet de verkoper….  Daarnaast worden bij de betere telescopendealer ook verbeterde versies van deze 60 mm kijkers aangeboden. (betere zoeker, 31.75 mm oculairs, stevige montering,…)

·       Grootte Orde Prijs : 9.000 - 15.000 BEF (afhankelijk van azimutaal of equatoriaal opgesteld, en afhankelijk van accessoires)

 

 

refractortelescoop

 

 

Pro :

·       Absloluut beginnersinstrument en dus eenvoudig te hanteren

·       Schaf equatoriale montering aan i.p.v. azimutale indien het budget het toelaat, zodat ook piggy-back foto-grafie kan in een verder stadium.

·       Erg transportabel

·       Meestal veel accessoires in basispak-ket, maar…

 

Con :

·       Accessoires zijn meestal van erg povere kwaliteit, enkele uitzonderingen (Meade, Celestron)

·       24.5 mm oculairs in de meeste geval-len en zoeker te klein

·       Lensdiameter is eigenlijk te beperkt om zwakkere objecten voor gevorderden waar te nemen.

 

 

 

3.3. Kleine reflectors

 

 

Algemeen :

·       Het gaat hier om 100 - 114 mm reflectors (zogenaamde "elfjes"), van enorm veel merken te krijgen (Viking, SBS, Pollux, Meade, Celestron, Tasco,…).  De matige standaard basisversies die optiekers verkopen werden door een aantal telescopen-merken verbeterd.

·       Recent ook prima Russische varianten te verkrijgen

·       Prijzen variëren tussen 15.000 en 25.000 BEF voor nagenoeg dezelfde modellen, goed uitgebouwde modellen gaan tot >30.000 BEF

 

 

Pro

·       Veruit beste all-round beginners-telescoop (planeten, maan, deep sky, …)

·       Erg transportabel

·       Zeker equatoriale montering aan-schaffen, nooit azimutale omdat dan ook piggy-back fotografie tot de mogelijkheden behoort

·       Recent ook uitstekend en volledig uitgeruste Russische versies te verkrijgen (TAL, absoluut beste koop in z'n klasse)

·       Meestal veel accessoires in basis-pakket, maar…

 

 

Reflectortelescoop

 

 

Con

·       Accessoires meestal van povere kwali-teit (enkele uitzonderingen (Vixen, Celestron))

·       Oculairs 24.5 mm, weinig extra accessoires te verkrijgen.  Zoek dus een instrument met 31.75 mm oculair-diameters

·       Indien zoeker 5x24, best vervangen door 6 x 30 mm

·       De standaard montering is zwak in vergelijking met duurdere astro-nomische instrumenten, bij sommige (duurdere) modellen is ze echter wel verbeterd.  "Kijk en vergelijk" is hier de boodschap

·       De Russische TAL is hier momenteel zeker beste keuze

 

 

 

 

 

 

3.4. Refractors (Achromaten)

 

 

Algemeen :

·       Het gaat hier om 80 - 100 mm achromatische lenzenkijkers (Vixen, Meade, Celestron) op equatoriale monteringen (Vixen Polaris).  Grotere refractors 125 mm - 200 mm bestaan ook tot de mogelijkheden maar deze zijn zo groot en zo extreem duur dat ze hier niet besproken worden.

·       Het prijskaartje varieert tussen 30.000 - 60.000 BEF afhankelijk van objectiefdiameter en uitvoering van de montering

·       Vanaf paragrafen 3.4 zijn accessoires zoals oculairs, filters, e.d. meestal niet meer in het basispakket inbegrepen (dus reken hier meestal nog zo'n 5000 - 10.000 BEF extra bij)

 

Pro :

·       Stijgen wat kwaliteit betreft uit boven de eerder vermelde types (dus goede montering, goede accessoires)

·       Transportabel

·       Afhankelijk van budget kan grootte gekozen worden

·       Basis astrofotografie is goed mogelijk

·       Goede beeldscherpte, geen obstructie, typisch voor lenzenkijkers

 

Con :

·       Algemeen hebben ze eigenlijk een (te) kleine objectiefdiameter voor de prijs (matig wat deep-sky betreft, planeten zijn wel goed scherp maar vertonen weinig structuur wegens de beperkte diameters)

·       Achromatische telescopen geven hoe dan ook altijd een beetje kleurshift

 

 

3.5. Apochromatische-refractors

 

 

Algemeen :

Om de kleurshift en beelddefinitie te verbeteren werden recent bij bepaalde refractors speciale glassoorten voor de lenzen (fluoriet, ED-lenzen) gebruikt.  Op die manier kan de brandpuntsafstandverkort worden en dus de beeldhelderheid sterk verbeterd worden met behoud van een extreem goede beeldkwaliteit.  Het gaat hier echter ook om extreem dure apparaten waarvoor bedragen van meer dan 100.000 BEF neergeteld moeten worden, voor een 100 mm kijkertje zonder montering wel te verstaan.

 

 

3.6. Reflectors (Newtonkijkers)

 

 

Algemeen :

·       Zoals bij de refractors bestaat ook een gamma telescopen die groter zijn dan het basismodelletje van 114 mm reflectors

·       Het gaat hier om 150 mm - 250 mm Newtons (Orion, Meade, Vixen) op equatoriale monteringen (Vixen, Meade) waarvan de prijzen variëren (afhankelijk van grootte en uitrusting) van 45.000 - 80.000 BEF).  Grotere modellen (tot 40 cm) zijn ook te verkrijgen (200.000 BEF)

 

 

Pro :

·       In vergelijking met refractors hebben deze kijkers een grotere objectief-diameter voor een vergelijkbare prijs.  Dus zwakkere objecten zijn er ook mee waar te nemen.

·       Laten basis-astrofotografie toe omdat de monteringen goed zijn

·       Veel accessoires te verkrijgen

·       Afhankelijk van budget kan grootte gekozen worden

·       Prima all round telescopen

 

 

Con :

·       Beeldscherpte minder dan refractors, maar dit wordt in veel gevallen volledig gecompenseerd door de grotere diameter. (spiegels geregeld goed af te stellen).

·       Minder goed te transporteren, wegens volumineus en complex

·       Dobsontelescopen (zie 3.7) van vergelijkbare grootte kosten een pak minder maar hebben geen fotografiemogelijkheden.

 

 

3.7. Dobson-telescopen (Newtonkijker op Dobsonmontering)

 

 

Algemeen :

·       Na de boom van deze no nonsense telescoop bij zelfbouwers, worden complete Dobsontelescopen nu ook aangeboden door (Dark Star, Meade en Celestron). 

·       Het gaat hier om 150 mm - 400 mm kijkers waarvan de prijs varieert naargelang de grootte van 27.000 - 130.000 BEF.

·       Daarnaast zijn Dobson-telescopen ook relatief eenvoudig zelf te bouwen in vergelijking met andere types

 

 

Dobsontelesoop

 

 

Pro :

·       Veruit beste verhouding prijs/diameter van alle hier vermelde telescooptypes.  Visueel beste resultaat voor een bepaald budget

·       Erg eenvoudig te hanteren

·       Ideaal beginnersinstrument

·       Goed te transporteren ondanks grootte

·       Erg stevige monteringen

 

Con :

·       Astrofotografie is niet mogelijk

·       Ze zien er erg primitief uit, maar zoals gezegd doet dit helemaal niets terzake.

·       Accessoires en gadgets zijn niet voorzien

 

 

3.8. Schmidt-Cassegrains

 

 

Algemeen :

·       De Celestron en Meade Schmidt-Cassegrain telescopen (SCT's) of Maksutov-telescopen bestaan in enorm veel uitvoeringen, gaande van naakte basisversies tot en met compleet computergestuurde apparaten.  Vooral in Amerikaanse tijdschriften vindt men massa's oogverblindende advertenties waar alle gagets en toebehoren uit de doeken gedaan worden.

·       Het basismodel is een 8" (200mm) kijker maar varianten van 5", 9" 10", 11" en groter zijn ook verkrijgbaar

·       We spreken hier over prijzen van 70.000 -100.000 (basis 8") tot +/-200.000 (11" op montering) voor de Amerikaanse merken.  Vixen, Takahashi, Opticon hebben ook dergelijke instrumenten in hun gamma maar vaak enorm veel duurder.

·       Sinds enkele jaren is hier ook een kleine 90 mm en 125 mm versie  (Meade ETX) te verkrijgen voor een meer beperkt budget.

 

 

Pro:

·       Zeer complete telescoop zowel voor visueel als astrofotografisch gebruik.

·       Enorm veel accessoires en uit-breidingen voor te verkrijgen en dit zo-wel optisch als electromechanisch (oculairen, filters, sturingen, elec-tronica,…)

·       Compact en dus erg gemakkelijk te transporteren en op te bergen

 

Schmidt-Cassegrain Telescoop

 

 

Con :

·       Visuele kwaliteit kan meestal beter (matig contrast door concept met grote vangspiegel)

·       Niet goedkoop als instap

 

 

Naast de telescopen behandeld in dit overzicht zijn er nog voor alle telescopen-klassen varianten van gespecialiseerde merken (beperkte series) die wat afwerking en kwaliteit een stuk uitsteken boven de massaproducten die hier beschreven werden.  De prijzen ervan swingen compleet de pan uit en worden hier dan ook niet vermeld in dit inleidend overzicht.

 

Ook zelfbouw behoort zoals gezegd tot de interessante mogelijkheden.

 

Wanneer we kijken naar de beste beginnersinstrumenten met doorgroei-mogelijkheden komen we alles in beschouwing nemend terecht bij

 

·       80 - 90 mm refractors op equatroiale monteringen als minimum wat kijkerdiameter betreft.

·       114 - 150 mm reflectors op equatoriale monteringen als meest all-round begin-nersinstrumenten

·       150 - 200 mm Newton-Dobson wat visuele prestaties en gebruiksgemak betreft.

·       90 mm ETX (evt 125 mm ETX) wanneer accessoires en electronica belangrijk zijn.

 

 

4. Budget - Telescoop

 

De tabel op volgende bladzijde geeft een samenvattend overzicht van de budgetten die nodig zijn voor een bepaald type telescoop.  Behalve bij de kleinste refractors en Newtons dient typisch nog zo'n 5.000 à 10.000 BEF voorzien te worden voor oculairen, filters, … omdat bij de meeste telescopen slechts 1 oculair bijgeleverd wordt, of zelfs helemaal geen. 

 

Daarnaast is de tweedehands-markt bijzonder interessant (zowel voor accessoires als telescopen en mon-teringen).  In tijdschriften zoals Heelal en Zenit verschijnen regelmatig koopjes.  Ook via het internet (mailing-list VVS) en websites worden nogal wat tweedehands telescopen aangeboden.  Meestal gaat het hier om prima instrumenten die goed verzorgd zijn door de eigenaars.  Ze worden te koop aangeboden omdat uitgekeken wordt naar een groter instrument of omdat met het praktisch aspect van de hobby gestopt wordt of zo.  Wie wat geduld heeft kan hier zeker interessante koopjes doen.

 


 

 

 

 

 

indicatief ruw budget (1999- 2000) en type telescoop (nieuw in basisuitvoering)

 

budget (Euro)

 type telescoop

125€ - 150€

- junkverrekijker op statief

125€ - 250€

- prima verrekijker zonder statief

- basis 60 mm refractor

250€ - 400€

- goede 60 mm refractor

350€ - 650€

- 110 mm Newton (basis)

- grote astronomische verrekijker zonder statief (instap)

600€- 750€

- 150 mm Dobson

- uitgebouwde 110 mm Newton

- 80 - 90 mm refractor (Meade, Helios)

850€ - 1000€

- 90 mm ETX (Meade)

- 200 mm Dobson

- 80 mm Vixen refractor

- 100 mm Helios refractor

- 130 mm Vixen Newtonreflector

1000€ - 1250€

- 220 - 250 mm Dobson

- 150 - 200 mm Orion, Helios Newtonkijker

- 90 mm Vixen refractor

1250€ - 1500€

- 125 mm ETX (Meade)

- 250 mm Dobson

- 100 mm Vixen refractor

- 150 mm Meade Newton

1500€ - 2000€

- 300 mm Dobson

- 250 mm Meade Newton

- 200 mm Vixen Newton

- Naakte 8" SCT

2000€ - 2500€

- 400 mm Meade Dobson

- Uitgebreide 8" SCT

2500€ - 4000€

- 100 mm Apochromatische refractor (zonder montering)

- Uitgebouwde 8" SCT

- basisversie 10" SCT

- 11" SCT zonder montering

 

 

 

 

5. ADRESSEN

 

 

5.1. Adressen van Sterrenwachten en aanverwanten

 

Vereniging voor Sterrenkunde, VVS, Brieversweg 147, 8310 Brugge (050/35.88.72)

JongerenVereniging voor Sterrenkunde, JVS, Hubert d' Ydewallestraat 46, 8730 Beernem (050/78.97.05)

Op deze twee adressen kunnen de adressen en contactpersonen van lokale VVS- en JVS-afdelingen opgevraagd worden.

 

Astronomische Contact Groep vzw, PB 14, 8900 Ieper (057/20.30.06 - tel/fax)

Astronomische Vereniging Oost-Brabant vzw, K.M. Cuyperstraat 63, 3271 Zichem (013/77.65.73)

Europlanetarium, Planetariumweg 19, 3600 Genk (089/35.27.94)

Info-ster vzw, Dagwanden 35, 1860 Meise (02/269.79.42)

Koninkl. Sterrenk. Genootschap Antwerpen, Kapelsestwg 340, 2930 Brasschaat (03/664.28.93)

Murzim vzw, Clubsterrenwacht Columba, Molenstraat 23, 9308 Hofstade (Aalst) (053/62.15.71)

Volkssterrenwacht Beisbroek, Zeeweg 96, 8200 Brugge 2 (050/39.05.66)

Volkssterrenwacht Mira, Abdijstraat 20, 1850 Grimbergen (02/269.12.80)

Volkssterrenwacht Urania,             Matheessensstraat 60, 2540 Hove (03/455.24.93)

Volkssterrenwacht Nysa, Pastorijstraat 1, 9403 Neigem-Ninove (054/32.30.03)

Vs Rug vzw, Volkssterrenwacht Armand Pien, Rozier 44, 9000 Gent

 

 

5.2 Adressen van telescopenverkopers met kennis van zaken

 

Neem contact op voor recente prijslijsten, accesoires, leveringstermijnen,…

 

Sights of nature

Pieter de Conincklaan 108 

8200 Brugge - St.-Andries

Tel : 050 / 31.50.01                       

Fax :    050 / 31.68.47                       

Optiek Van Grootven                                

Speciaalzaak telescopen

Kapellestraat 20

2630 Aartselaar

Tel :     03 / 887.96.49

Fax :    03 / 877.21.55

van.grootven.telescopes@sky.be

 

Lichtenknecker Optics nv

Kuringersteenweg 44                                               

3500 Hasselt                                                            

Tel : 011 / 25.30.52

Optiek Slotte

Alsembergsesteenweg 59 1060 Brussel