Afscheidsgebed van Jezus : Joh 17,1-26 - Joh 17,1-26 -

Afscheidsgebed van Jezus : Joh 17,1-26

Tekstuitleg van Joh 17,12

1. efulaxa (ik heb behoed) . In elf verzen in de bijbel . In acht verzen in het O.T. . In drie verzen in het N.T. : (1) Mt 19,20 . (2) Lc 18,21 . (3) Joh 17,12 .
- fulassantes (bewakende, hoedende) . In negentien verzen in de bijbel . In negentien verzen in de bijbel . In zeventien verzen in het O.T. . In twee verzen in het N.T. : (1) Lc 2,8 . (2) Lc 11,28 .

Het doel van homoloog spreken, zo heb ik geconcludeerd, is eenheid stichten. Hoewel door Jezus al even aangeroerd (17,11), is dit het onderwerp van 17,20-26. Dat eenheid een doel is en geen gegeven feit blijkt uit de concentratie van finale zinnen in 17,21-23.

4.8.1. De parallelle structuur van de opdat-zinnen in Joh. 17,21-23

Joh. 17 bezit negentien opdat-zinnen, elk voorafgegaan door een feit of een werkwoord dat de verlangde situatie van de opdat-zin laat zien. Elf keer zijn de leerlingen als begunstigden beoogd. Daarvan is drie keer het object van de beoogde begunstiging ‘één zijn’ (17,11.22.23). Eenmaal wordt dit ‘één zijn’ beoogd voor gelovigen van de tweede generatie (17,21). Andere verlangde objecten zijn ‘eeuwig leven’ (17,2), ‘de enig ware God kennen’ (17,3), ‘het aanschouwen van de doxa (heerlijkheid) van Jezus’ (17,24) en ‘bezit van liefde en Jezus’ (17,26).
De zinnen die de verlangde situatie inleiden zijn meestal imperatieven (3x) of vraagzinnen (7x). Vanwege het homologe karakter van het gebed is dit opmerkelijk; volgens 11,41-42 hoeft Jezus de vader niets te vragen. Deze zinnen zijn dan ook te verstaan als retorische wendingen om de impliciete narratée voor een bepaalde houding ontvankelijk te maken. Zes van deze finale opdat-zinnen zijn geconcentreerd in 17,21-23. De verlangde situatie (finaliteit) maakt duidelijk dat de eenheid nog te realisieren is.
Bijna alle commentaren wijzen op het parallellisme van de opdat-zinnen in 17,21 en 17,22b-23. Daardoor verslapt de aandacht voor de hoofdzinnen, terwijl de opdat-zinnen volgens mij nu net de verschillen daartussen willen benadrukken. Dit is het parallellisme van de
van de bijzinnen

17,21 17,22b-23
a. opdat allen één zouden zijnzoals Gij, Vader, in Mij zijten Ik in U ben, a. opdat zij één mogen zijnzoals Wij één zijn;Ik in hen en Gij in Mij
b. opdat ook zij in ons zouden zijn b. opdat zij volkomen één zouden zijn
c. opdat de wereld zou geloven dat Gij Mij hebt gezonden. d. opdat de wereld zou gelovendat Gij Mij hebt gezondenen Gij Mij hebt liefgehadzoals Gij Mij hebt liefgehad.
Vele conclusies zijn er op basis van dit parallellisme getrokken. Ik voeg er twee aan toe. De eerste is dat deze opdat-zinnen door hun parallelle structuur de inhoudelijke verschillen willen benadrukken. De tweede is dat het parallellisme de bijbehorende hoofdzinnen koppelt (17,20 en 17,22a); deze verwijzen naar elkaar en ook hier gaat het om verschillen.

4.8.2 Het verschil tussen ‘zij in ons’ en ‘ik in hen

De eerste trits opdat-zinnen lijkt of is minder vergaand dan de tweede. Vers 21a zegt niet dat Jezus ‘in hen’ is, zoals in 22b staat. Vervolgens benadrukt 21b het primaat van de vader en Jezus ‘ons’, tegenover de subjecten: “opdat zij in ons mogen zijn” zegt niets over de presentie van de vader en Jezus in hen. Vers 23b is sterker: de perfectie en eenheid van de subjecten staat centraal. Dan ook spreekt 21c over ‘geloven’ en 'zending' terwijl 23c veel sterker over ‘weten’, ‘zending’ en ‘liethebben' spreekt.
Te constateren is dat de eerste trits opdat-zinnen een andere groep subjecten op het oog heeft dan de tweede, namelijk “die door hun woord in mij geloven” (17,20), dat wil zeggen leerlingen van de leerlingen. De tweede trits opdat-zinnen evenwel, maar door de parallellie tussen 21 en 22b-23 ontgaat velen dit, betreft een andere groep subjecten, namelijk de leerlingen zelf, aan wie de doxa gegeven is. Er is een verschil in eenheid tussen de eerste en de tweede generatie leerlingen. Leerlingen van de leerlingen kunnen één worden analoog aan de eenheid van de vader en Jezus (zoals, 17,21a). De leerlingen zijn bevoorrecht door de presentie van 'Jezus in henzelf', 'Ik in hen' (17,23a). Deze eenheid is een paradigma van 'metaphysique de présence'.

4.8. 3. Tussentijdse conclusie (1): een deconstructieve eenheid

Intussen is er sprake van verschillende soorten eenheid. Tussen de vader en Jezus, tussen de leerlingen en de vader en Jezus, en tussen de leerlingen van de leerlingen. Die laatste is de minste omdat zij Jezus’ presentatie ontbeert. Het begrip eenheid is hierdoor gedeconstrueerd in verschillende kringen van eenheid die samen geen eenheid vormen tenzij door differentie.

4.8.4. De woordwording van het vlees

Vers 20 gaat over leerlingen van de leerlingen (latere gelovigen). Volgens mijn uitleg van de tweede trits opdat-zinnen gaat de hoofdzin van vers 22a over de leerlingen: en ook Ik hen de heerlijkheid die Gij Mij gegeven heb, heb gegeven

Aan hen is de doxa (heerlijkheid) gegeven. Dat komt overeen met vers 9, maar bovendien is hierdoor het perfectum 'Ik heb gegeven' verklaard: het gaat niet over latere gelovigen.
Opnieuw stuiten we hier op een sterk retorisch effect. Tegen de achtergrond van de mislukte afscheidsgesprekken is het onmogelijk dat de leerlingen zich bewust zijn van enige verkregen doxa. Om deze woorden te begrijpen moeten zij ze retorisch verstaan. Jezus probeert hun gedrag en hun mening te beïnvloeden, waardoor het gebed de symbouleutische of politieke toon van een redevoering krijgt. Wat het geval moet zijn, is nog niet het geval. Jezus’ doxa is nog nergens en in niemand zichtbaar: zijn woorden doen een beroep op de leerlingen die de doxa vanaf nu verder te dragen en te tonen ('verheerlijken' in de betekenis van uitstralen), en om te laten zien wat niet gezegd kan worden: heerlijkheid, waarheid en eenheid. Dat wil zeggen: zij moeten Jezus’ presentie tonen.
Mijn voorstel is om 'door hun woord' in 17,20 vrij letterlijk te nemen. Mensen komen tot geloof “door de in de leerlingen geïncarneerde logos”. Wie door de logos van de leerlingen gelooft, ontmoet en ziet de doxa en de 'waarheid' van Jezus. Het valt niet te ontkennen dat hier een zeker docetisme op de loer ligt, zij het niet in het lichaam van Jezus, maar in dat van de leerlingen waardoorheen de doxa en de 'waarheid' van Jezus zichtbaar zijn.
Zo zouden we kunnen spreken van een woordwording van het vlees, zij het dat het hier niet gaat om een te verwoorden woord, niet om een te spreken logos, maar om een logos die apofatisch moet worden zichtbaar gemaakt door het present stellen van eenheid en liefde: “the medium is the message” (Ashton 1991, 553).

4.8.5. Tussentijdse conclusie (2): verdere vergeestelijking

Op de plaats waar de synoptici de eucharistie, de metafoor van brood en lichaam, centraal stellen gaat Johannes (Jezus) door deze woordwording één stap verder in de vergeestelijking. Waar de stenen van de Grieken en de Romeinen bij de synoptici brood worden, wordt dit brood/lichaam/vlees bij Johannes opnieuw woord. Dit woord moest vlees worden, opdat het vlees wederom woord kon worden. In de leerlingen. Hier ook ligt een mogelijke relatie met Joh. 6. Het gebod om Jezus’ vlees te eten (een radicalisering van de eucharistie) heb ik geïnterpreteerd als een verbod om zijn aanwezigheid verder te interpreteren. (moet nog vervolgd worden)