|
Destijds kon de omgeving van Ieper
landschappelijk de
vergelijking, met bijvoorbeeld, de streek van Brugge doorstaan. Niet alleen omdat het een
bosrijk gebied was met schaars bewoonde dorpjes maar ook door zijn vele
kastelen en landhuizen. Het bezitsgenot was toen nog, meer dan nu, maar voor
enkelen: de uiterlijke pracht kon iedereen bewonderen.
Binnen de dorpsgrenzen van Gheluvelt waren drie prachtige
domeinen. Alle drie zullen ze een sleutelrol spelen in een of
meerdere episoden van de eerste wereldoorlog: het Keingiaert domein, het
Herenthage domein en Polderhoek domein. |
|
Reeds
vroeg in de eerste slag om Ieper komt het Keingiaert domein in de vuurlinies
te liggen. Vanuit de richting Beselare en Geluwe komen de Duitse troepen opzetten.
Maar de weerstand van de Britten is taai. Pas elf dagen na de inname van
Beselare zullen de Duitsers het domein volledig in bezit nemen om er dan
enkele uren later weer uit gejaagd te worden. De Britse weerwraak was zoet
maar duurt niet lang maar het was een overwinning van groot psychologisch
belang. Na taai weerwerk tegen de Duitse overmacht en meestal ordentelijk en
telkens beperkt terugtrekken waren ze er nu in geslaagd met een gedurfde
tegenaanval de Duitsers eventjes schaakmat te zetten. Vrij snel moesten ze
het kasteeldomein Keingiaert weer ontruimen om iets verder westwaarts samen met
de Fransen een gedegen verdedigingslinie op te zetten die de hele winter
1914-15 zou stand houden. |
|
Het vooroorlogse kasteel |
Meer nog dan het domein werd de kasteeldame
een merkwaardigheid: jonkvrouw Leonie-Charlotte-Françoise Keingiaert de
Gheluvelt die in 1932 het kasteel liet heroptrekken dat tijdens de oorlog
compleet was verwoest.
Ze was de eerste vrouwelijke burgemeester van het land. Ze droeg de sjerp
van 1921 tot 1927. Dan moest ze in de verkiezingen de duimen leggen voor
een (kartel)lijst van Vlaamsgezinde oud-strijders (Fronters), socialisten
en/of enkelingen die "samen" tègen jonkvrouw Keingiaert waren maar in
1932 wint opnieuw haar lijst de verkiezingen en wordt ze weer
burgemeester. Doorheen en naast veel politiek krakeel vecht zij nog een strijd uit met de pastoor
omwille van een dispuut over de heropbouw van de kerk en de aanleg van het kerkhof. Ze
weigert dan ook een voet in die kerk te zetten en woont de zondagsmis bij
in Ieper. Wanneer dan ook nog een Franstalige man uit Luik bij haar gaat
inwonen voedt dit niet alleen de roddels maar als deze man zich (in her
Frans) dan ook nog in de politieke debatten gaat mengen is het hek van de
dam. Als toevallig tijdens de Duitse inval in 1940 die man overlijdt -
jonkvrouw Keingiaert was toen al gevlucht - zal hij zonder eredienst of
andere plechtigheid zo maar begraven worden.
Dit neemt niet weg dat jonkvrouw Keingiaert, ondanks haar betweterige en
paternalistische inborst en natuurlijk dankzij haar fortuin, veel voor de
bewoners
van Geluveld heeft gedaan.
|
Juffrouw Keingiaert de Gheluvelt was de
eerste vrouwelijke burgemeester van het land |
|
Doordat zowel vanaf het najaar van 1914 tot de lente van 1915, als vanaf het
najaar 1917 tot de lente van 1918, ten
het front noorden van Gheluvelt golfde en aldus een buiging maakte van
oost naar west (in plaats van noord naar zuid), werd dit gebied op de beide flanken door
de Duitsers beheerst vanuit het Polderkasteel dat net in de punt lag. Naar het noorden toe waren zij
bovendien beschermd door de Reutelbeekvallei en van op de
zuidelijke oever hadden ze
een uitstekend uitzicht. In 1917 hing voor de Duitsers van het behoud of
verlies van de stellingen rond het Polderhoekkasteel ook in belangrijke mate het
behoud of verlies van het hele Gheluveltplateau af. Immers oprukken
via de Meenseweg was voor de Britten bijzonder moeilijk door de
aanwezigheid van een aantal formidabele bunkers en andere versterkingen -
ondermeer het fameuze "Lewis House" waar menige aanval op
stuk liep - terwijl de Britten zuidelijk van de Meenseweg de stellingen
rond "Tower Hamlets" op de "Everzwijnhoek" nooit
volledig hebben kunnen innemen. Althans niet de meest zuidelijke (Berry
Cottages en Hamp Farm). Infiltraties tussenin werden onmogelijk
gemaakt door het totaal onbegaanbare terrein in de Krommebeekvallei . Bleef
alleen over, een brede aanval vanuit het noordwesten, maar dit werd dus
verhinderd door die stellingen rond het Polderhoekkasteel.
|
|
de tuindecoraties waren vermaard in de streek |
Het polderhoekkasteel
werd voor de oorlog beschouwd als het liefelijkste van de streek. Hoewel
het eigenlijke gebouw eerder een landhuis was waren
het vooral de hovingen die met enorm veel creativiteit werden aangelegd en
met uitmuntende zorg onderhouden. Het getuigde van een zin voor
levenskwaliteit, hoewel die toen natuurlijk nog maar voor enkelen was voorbehouden.
Het Polderhoekdomein was vrij groot (30 ha) en strekte zich ook uit langs
de andere kant van de Reutelbeek tot tegen het Polygoonbos. Uiteraard werd
van die Reutelbeek gebruik gemaakt om een kunstmatige vijver aan te
leggen. De noordzijde was grotendeel bebost : het Hellebos dat de Britten "Cameron
covert" zouden noemen. De zuidkant , rond het landhuis, stond
vol bloemen waardoor de mensen uit het omliggende dan ook spraken over het
"Bloemenkasteel".
Na de oorlog werd niets heropgebouwd en kwam er een
landbouwbedrijf in de plaats. Met de aanleg van een autoweg werd dit
lieflijke Reuteldal doorkerft. Waar men vroeger het landschap vernietigde in naam van
volk en vaderland, gebeurd dat onlangs - alle verhouding in acht
genomen - omwille van de onstuitbare behoefte van de mobiliteit.
Maar toegegeven: we doen er ook aan mee.
|
het kasteel straalde een
"zuiderse" sfeer uit |
|
Toen de Duitsers op
31 oktober 1914, tijdens de eerste
slag om Ieper Gheluvelt veroverden trokken de Britten ongeveer één
kilometer terug tot aan het Herenthagedomein. Intussen met de steun van de
Fransen zullen ze op 11 en 12 november 1914 zware aanvallen afslaan van
Duitse elitesoldaten (gardetroepen). Tijdens de winter van 1914-15 zullen de
Fransen, die intussen de Britten volledig hebben afgelost, de linies houden
aan de westzijde van de Bassevillebeek (die aan de oostkant van het
domein loopt) met tegenover zich de Duitsers die de steile
oostoever bezetten. Op 18 februari 1915 overschrijden de Duitsers de beek,
bezetten eventjes het kasteel maar worden er terug uitgegooid . |
|
Als gevolg van klappen die de geallieerden in
het noorden van de Ieperboog kregen door de chloorgasaanval ontruimden de
Britten, die intussen weer aan het front bij "Gheluvelt" de Fransen afgelost
hebben, op 4 mei 1915, het
Herenthage domein en verleggen hun linies 1500 meter westwaarts tot op de
Zandberg (Clapham Junction). Later zullen ze nog verder terug gedrongen worden tot Hooge. |
|
Met de aanvang van de
derde slag bij Ieper , begin augustus 1917, krijgen de Britten het
Herenthagedomein weer in het vizier. Vrij snel kunnen ze doordringen tot in
het, aan de noordelijke kant van de Meenseweg gelegen deel (Inverness Copse)
van het domein
maar slagen er niet in hun posities te consolideren en moeten terugtrekken. Op
22 augustus volgt een nieuwe aanval langs weerzijden van de Meenseweg. Weer
kunnen ze aanvankelijk goede vooruitgang maken, maar de Duitse
tegenaanvallen doen hen
andermaal wijken . Enkele dagen later zitten ze weer op hun oude posities.
|
|
Op 20 september hebben ze meer succes. Ze
kunnen ten noorden van de Meenseweg de "Wilhelmstellung"
doorbreken. Ten zuiden van de Meenseweg kunnen ze weliswaar het domein bezetten maar de
steile oostoever van de Bassevillebeek is vooralsnog een niet te nemen
obstakel. De volgende dagen en weken zullen ze weinig succesvol ten zuiden van die Meenseweg
proberen verder op te rukken. De formidabele versterking die aangeduid wordt als "Tower
Hamlets" verhindert dat voorlopig. Pas op 4 oktober kunnen ze hun linies
enigszins opschuiven
en de "Everzwijnhoogte" grotendeels bezetten. Het Herenthagedomein is niet
langer frontlijn. |
|
Het "Gheluveltplateau" volledig bezetten lukt niet zodat de Britten
een halve kilometer westwaarts van het Herenthagedomein blijven steken. Deze
posities zullen tijdens de winter 1917-18 niet meer wijzigen. |
|
In het voorjaar van 1918 ontketenen de
Duitsers hun "Lenteoffensief", ondermeer ten zuiden van
Ieper. Omdat de Britten er in het nauw gedreven worden beslissen ze hun
linies ten westen en noorden van Ieper in te korten. Op andere plaatsen
wordt over een aanzienlijke afstand terug getrokken; op
het"Gheluveltplateau" blijft dit aanvankelijk beperkt, waardoor op 16 april,
ditmaal de westrand van het Herenthagedomein in de frontlinie komt te liggen. Niet voor lang: op 26 april wordt
andermaal teruggetrokken tot
aan het kruispunt "Kruiskalsijde" ( Hell Fire Corner) , net voor
Ieper. |
|
Zo zou het Herenthagekasteel eruit gezien
hebben (naar een tekening van Ser. Vermote) |
Het Herenthagedomein was sinds eeuwen een begrip. Er
stond een kasteel in "neo-klassieke" stijl, opgetrokken in
witsteen, met ondermeer vier monumentale zuilen. De Duitsers zullen het "weisshaus"
heten terwijl de nabijgelegen stallingen aangeduid was als "rotes haus" .
Verder stond er in het park noch een optrekje dat volledig omwald
was. Daarin woonde de persoonlijke dokter van de kasteelheer. Er waren een
aantal kunstmatige vijvertjes aangelegd die de Britten "Dumbarton lakes"
noemden. Het omliggende park was 18 ha groot. Daarin zouden de Duitsers
vanaf 1915/16
een deel van de
"Albrechtstellung" aanleggen.
De omheining was met
haagbeuk aangelegd, vandaar de benaming herent"hage". Ook
binnen het park waren de lanen afgeboord met haagbeuk, ook herenteen
genaamd waarmee "groene tunnels" werden geweven, waardoor de kasteelheer
dan
met paard en koets kon doorheen rijden.
Vroeger was het domein nog groter maar na de aanleg van de nieuwe
verkeersweg (Meenseweg) in 1756 werd het noordelijk deel afgespitst
en apart beheerd. Daarin stond het Veldhoekkasteel" dat in 1911 afbrandde
na een blikseminslag. Net toen de heropbouw in 1914 klaar was bereikten de
gevechten "Gheluvelt" en werd het kasteel andermaal vernietigd.
Dit
noordelijk deel van het Herenthage domein zou bij de Britten een beruchte
naam (Inverness Copse) krijgen door de hevige verliezen die de
Duitsers hen in augustus en september 1917 er zouden toebrengen vanuit
stellingen in dat bos. Een chroniqueur (Deseyne) heeft na geteld dat dit
bosje in die dagen liefst 18 maal van bezetter is veranderd.
Van de vroegere pracht en luister is nu niet zoveel meer over. Het zuidelijk
deel van het Herenthagedomein is open gesteld voor het publiek en je kan
er bijna gegarandeerd, alleen ronddwalen.
|
In "Iverness Copse" werden door de Duitsers
indrukwekkende versterkingen gebouwd |
|
Meer informatie hierover in het
tweeledig werk van Valère Priem : "Kastelen en landhuizen".
|
|
