Lake Malawi National Park
een uniek zoetwaterreservaat

door Walter Deproost

soortenlijst Mbuna's in "Lake Malawi National Park"

De interesse voor Malawi-cichliden begon aan het eind van vorige eeuw, toen wetenschappers van het "British Museum for Natural History" begonnen met de inventarisatie en beschrijving van soorten in hun toenmalige kolonie "Nyasa"-land. Bekende Britse ichtyologen hebben vanaf 1864 de collecties van vele beroemde Afrika-reizigers onderzocht, als deze van Dr. David Livingstone, Dr. John Kirk, Prof. J.E.S. Moore, Mr. R. Wood en Dr. C. Christy. Stilaan kwam hieruit de enorme soortenrijkdom aan het licht door de eerstbeschrijvingen van verschillende wetenschappers, in chronologische volgorde vooral van de ichtyologen van het Britse Museum : Albert GŁnther (een Duitser), George A. Boulenger (een Belg trouwens), Charles T. Regan en Ethelwyn Trewavas.

 

ingang Lake Malawi National Park Chembe Village strand

Van het einde der 60-er jaren groeide ook de belangstelling bij aquariumliefhebbers voor de kleurrijke cichliden van het Malawimeer. De eerste importen veroorzaakten een ware shock in de aquaristiek. Niet vreemd hieraan spraken vele liefhebbers in die periode van "koraalvissen van het zoete water". Het aanbod aan soorten was van in het begin redelijk groot en het kleurenpalet dat de verschillende species tentoonspreidden dekte haast alle kleuren van de regenboog, inclusief wit en zwart.

Wat de naamgeving van een aantal Mbuna's betreft volgen we in deze bijdrage de stelling van een aantal Amerikaanse, Nederlandse en Belgische specialisten die het genus Maylandia als een nomen nudum beschouwen en die voor de soorten uit het vroegere Pseudotropheus zebra-complex het onlangs beschreven genus Metriaclima aannemen. Verder zijn ook een aantal soorten uit het "tropheops-complex" in het genus Tropheops ondergebracht.

In Malawi werden verschillende exportstations opgestart om aan de toenemende vraag vanuit de "Westerse Wereld" te voldoen. Peter en Hennie Davies, Stuart Grant en Eric Fleet hadden elk hun eigen exportbedrijf, alsook een welomschreven regio in het meer die ze mochten bevissen. Om verschillende redenen zijn de meeste van bovengenoemde exporteurs vandaag de dag niet meer actief en blijft Stuart M. Grant als enige op het grondgebied Malawi werkzaam. Zijn werkterrein is intussen uitgebreid tot zowat het gehele kustgebied in Malawi, met uitzondering van de vangplaatsen die in het Nationale Park liggen, alsook sinds 1994 de kustgebieden die tot Mozambique behoren.

 

de nacht valt boven Thumbi Island West kust bij Thumbi Island West

Wanneer de regering van Malawi in de 70-er jaren ervaart dat de interesse in haar onderwaterfauna in Europa en de Verenigde Staten steeds toeneemt, wordt het besluit genomen een zoetwaterreservaat op te richten. In 1980 richt het World Wildlife Fund (WWF) het "Lake Malawi National Park" op dat sindsdien beheerd wordt door het "Malawi Fisheries Department". Dit legt natuurlijk de export van Malawi-cichliden zekere beperkingen op. Zo kan er in deze zone geen vis verzameld worden voor onze liefhebberij. Nu zullen de meeste liefhebbers van deze beslissing niet wakker liggen en misschien zelfs de bescherming van een deel van het meer eerder toejuichen.

Het gebied dat tot "Lake Malawi National Park" behoort is geen aaneengesloten reeks van rotskusten maar toch een welomschreven zone. Het park omvat bijna het totale Cape Maclear schiereiland (ook Nankhuma schiereiland genoemd), met de aangrenzende eilanden Domwe eiland, Thumbi West eiland, Thumbi East eiland, Zimbawe Rock en Mumbo eiland. Noordelijk hiervan behoren ook de drie Maleri eilanden : Maleri eiland, Nankoma eiland en Nakantenga eiland tot het beschermd gebied, alsook Chinyankwazi eiland en Chinyamwezi eiland. Ten zuiden van Monkey Bay omvat het park ook Mwenya Hills, Nkhudzi Hills, Nkhudzi Spit, Mpande eiland en Boadzulu eiland. Als je het totale gebied op kaart zet, dus een echt lappendeken.

 

baobab Chembe Village strand bij Otter Point

Tijdens ons verblijf in Malawi hebben we zowel in 1994, in 1995, in 1996 als in 1998 het park bezocht en terplaatse ook wat onderwater observaties gedaan. Snorkelen en Scuba-diving is toegelaten in het park; zolang je maar de vispopulatie onaangeroerd laat. Ook de lokale vissers moeten zich aan de parkregels houden en mogen niet binnen de 100-meter-zone van de genoemde rotskusten hun netten uitzetten. Wanneer je in het park wil snorkelen of duiken moet je dit vooraf aan de parkwachter melden en een inkomgeld betalen. Nu is dit laatste wel geen financiŽle aderlating, maar voor het parkbeheer mogelijk wel een steuntje. Controles hebben we onderweg nooit gehad, maar je kan toch maar beter in regel zijn met de officiŽle verplichtingen.

Logementsmogelijkheden zijn er niet in overvloed, maar je kan toch uit drie locaties kiezen : Stevens Resthouse, Golden Sands Holiday Camp en Chembe Lodge. Zowel het eerste als het laatste logement hebben we beproefd, elk met zijn eigen voordelen en beperkingen. De meeste rugzaktoeristen ontmoet je bij de Stevens broers. Het ligt centraal in Chembe dorp, je kan er beperkt "op restaurant gaan" (meestal is "Chambo", of Tilapia wel voorhanden), het is er gezellig druk en je kan bij de buurman (Cape Maclear Watersports) ook duikmateriaal huren of een duikcursus volgen.

 

Cape Maclear Watersports groentenkraam in Chembe Village

Bij ons bezoek in 1995 hebben we ook twee nachten gelogeerd in het vrij nieuwe tentenkamp "Chembe Lodge", vlak bij de Ilala Gap. Hier is het zeer rustig, een stuk duurder, maar ook wel wat comfortabeler. Het kamp wordt streng bewaakt (ook 's nachts) en de keuken is heerlijk. De uitbater, een Canadese Zuidafrikaan, Oliver Reprich genaamd, heeft ook een mooie catamaran en een speedboot, waarmee je tegen betaling op uitstap kan op het water. 's Morgens kan je op de naastgelegen rotsen ook immer bavianen zien die hopen wat restanten van de toeristen te kunnen recupereren. Je kan ook direct op snorkeltocht vertrekken want de rotskust begint op enkele meter daar vandaan en de Mbuna's zijn er rijkelijk aanwezig.
De grootste variatie aan rotskustbewoners, maar tevens de grootste faunavervalsing kan je gaan observeren bij het nabijgelegen Thumbi West eiland.

Hoe deze vervalsing is tot stand gekomen is een heel verhaal, maar ik wil het je toch niet onthouden. Vanaf het eind der 60-er jaren tot zowat het begin der jaren 80 verbleef Peter Davies met zijn Nederlandse vrouw Hennie bij Chembe Village. Peter runde er een alom bekend exportbedrijf van Malawi-cichliden. Zijn stockeermogelijkheden waren echter vrij beperkt en er was een maatregel van de regering, dat hij zijn teveel aan stock terug in het meer moest uitzetten. Nu kan je best begrijpen dat de duikers van Peter Davies de verschillende overschotten niet in hun oorspronkelijk biotoop gingen terugzetten, maar dat de voor de hand liggende oplossing het nabijgelegen Thumbi West eiland was. Zodoende leven daar vandaag de dag heel wat soorten die er oorspronkelijk niet voorkwamen. Dat het een deel van het eiland als bijnaam "het aquarium" heeft gekregen, wijst mogelijk op de diversiteit aan soorten, mogelijk op het kunstmatig samenzetten van species.

 

baai op Mumbo Island kust langs Domwe Island

Vermoedelijk werden volgende soorten kunstmatig uitgezet (achtergelaten) op Thumbi West eiland : Metriaclima callainos, Metriaclima aurora, Tropheops sp. "Red Cheek", Tropheops sp. "Mbenji Blue", Metriaclima sp. "Livingstonii Likoma", Pseudotropheus socolofi, Melanochromis parallelus, Melanochromis interruptus, Melanochromis perileucos, Melanochromis joanjohnsonae, Labidochromis gigas, Labidochromis freibergi, Labidochromis strigatus, Labeotropheus sp. "Fuelleborni Yellow-flank" en Cynotilapia afra.

 

Metriaclima aurora, uitgezet bij Thumbi Island West Melanochromis interruptus, mannetje

Anderzijds herbergt Thumbi West eiland ook enkele endemische soorten : Pseudotropheus heteropictus, Tropheops sp. "Intermediate", Pseudotropheus sp. "Agressive Brown" en Pseudotropheus sp. "Tiny" zijn uitsluitend rond dit eiland aanwezig. Bij ons laatste bezoek aan het park dachten we Tropheops sp. "Intermediate" ook langs Domwe Island gevonden te hebben, zodat de soort niet meer als endemisch voor Thumbi West eiland moest beschouwd worden. Voorbarige conclusie echter; Ad Konings maakte er ons op attent dat het vermoedelijk Tropheops gracilior is die we gezien hadden en hij had (natuurlijk) gelijk.

 

Tropheops sp. "Intermediate", vrouwtje Tropheops microstoma

Door het vangstverbod in "Lake Malawi National Park" komen ook een aantal endemische soorten uit het gebied niet meer voor export beschikbaar. De meest opvallende soorten die niet meer als wildvangdieren worden aangeboden zijn : Otopharynx lithobates, Iodotropheus sprengerae (ondertussen is deze soort ook ontdekt bij Makokola Reef en dus weer voor de handel beschikbaar), Tropheops microstoma en Labidochromis pallidus (ook deze soort is onlangs ontdekt op een rif dat juist buiten het "park" ligt en dus legaal te bevissen en te verkrijgen). Het verspreidingsgebied van bovengenoemde soorten is vrij beperkt en de vindplaatsen zijn uitsluitend in het reservaat gelegen.

 

Metriaclima xanstomachus Labeo cylindricus

Zo komt Otopharynx lithobates voor op Mumbo eiland, Thumbi West eiland, Zimbawe Rock, Thumbi East eiland, Domwe eiland en Chinyamwezi eiland. Mannetjes vertonen, alnaargelang de vindplaats, kleine verschillen in hun kleurenpatroon. Vooral de kleur van rugvin en de bles op de kop zijn daarbij redelijk verschillend. Iodotropheus sprengerae komt uitsluitend voor bij Boadzulu eiland, Makokola Reef, Chinyankwazi eiland en Chinyamwezi eiland. Ook bij deze soort zijn kleine kleurvariaties waargenomen. Op beide laatstgenoemde plaatsen ontbreekt de paarse schijn op de flanken. Tropheops microstoma komt langs het ganse Nankhuma schiereiland voor tot bij Otter Point en Domwe eiland. In het biotoop kan men de dieren snel onderscheiden van aanverwante soorten door de brede dwarsbanden op de donkerblauwe flanken.

 

Zimbawe Rock Potamonautus orbitospinus, endemische Malawi-krab

Labidochromis pallidus
die op de drie Maleri eilanden voorkomt, is tevens direct herkenbaar in het biotoop. De kleine gestalte, de witpaarse flanken en de spitse kop laten er geen twijfel over bestaan wanneer je ze in het water passeert. Wanneer ik bij een duik rond Mumbo eiland Mbuna's zag die sprekend op Labidochromis pallidus geleken, bleek achteraf dat dit een endemische soort is die uitsluitend bij Mumbo eiland wordt aangetroffen met name Labidochromis mylodon. Lewis die bij de beschrijving in 1982 beide soorten beschreef, steunt voornamelijk op de verschillen die voorkomen in de keelkaken.

Een andere endemische soort voor Mumbo eiland is Tropheops sp. "Mumbo". De dieren zijn niet kleurrijk en hebben een kenmerkend patroon van donkere dwarsbanden op een beige ondergrond. In sommige publicaties (Ribbink et al., 1983 en Lewis et al., 1986) wordt de soort ook als Pseudotropheus "zebra mumbo" genoemd.

 

Tropheops sp. "Mumbo", vrouwtje Metriaclima livingstonii


Als je ooit Malawi zou bezoeken, mag je zeker niet nalaten het reservaat "Lake Malawi National Park" te bezoeken. Je kan er niet alleen uw lievelingsvissen in hun natuurlijk biotoop observeren, maar het is tevens een gezellig Afrikaans milieu, waar je kan kennismaken met de levensgewoonten van de plaatselijke bevolking.

 

Copadichromis cyaneus bij Otter Island zonsondergang bij Chembe Village

top           terug naar inhoud Artikels          soortenlijst Mbuna's in "Lake Malawi National Park"