Oorlog over radiogolven

Een belangrijk deel van de Koude Oorlog werd uitgevochten in de ether en deze oorlog over radiogolven duurt voort tot op vandaag. Allerlei radiosignalen worden verzonden, van spraak, Morse en data tot technische signalen zoals radar, navigatie en stoorzenders

Vooral tijdens de Koude Oorlog waren de wapenwedloop en de nood aan inlichtingenvergaring de aanzet tot de ontwikkeling van gesofistikeerde elektronica. De onderschepping en analyse van vijandige signalen werd net zo belangrijk als de prestaties en bescherming van de eigen signalen. Signals intelligence (SIGINT), het verzamelen van inlichtingen via onderschepte signalen, omvat twee belangrijke delen: communications intelligence (COMINT) en electronic intelligence (ELINT).

COMINT focust op spraak, Morse en data communicatie om de inhoud van berichten te achterhalen, de identiteit van de persoon, organisatie of eenheid te ontdekken die uitzend en de zendfrequenties en zendschema's. Deze communicatie is dikwijls vercijferd om ze te beschermen tegen afluisteren, waardoor cryptoanalyse vereist is na onderschepping. Zelfs wanneer alle cryptoanalytische technieken falen kan met nog steeds informatie verkrijgen door trafiekanalyse, het afleiden van informatie uit patronen in communicatie (berichtgrootte, aantal, tijd en locatie).

ELINT focust op signalen, afkomstig van o.a. wapensystemen, navigatie, geleidings- en radarsystemen, om te ontdekken van welk systeem het signaal afkomstig is, wat het verteld over het materieel van de tegenstander de prestaties ervan. Doel is het inschatten van de tegenstander zijn capaciteiten, zijn slagorde en het ontwikkelen van elektronische tegenmaatregelen (electronic counter measures of ECM). De tegenstander tracht daartegen ook weer tegenmaatregelen te ontwikkelen (electronic counter-counter measures of ECCM), bijvoorbeeld door vercijfering van de signalen of frequentiehopping, om exploitatie of storing van de eigen systemen te verhinderen.

Oost tegen West

In de wereld van vandaag, met wereldwijde communicatie, Internet en vrijheid van reizen, vergeten we snel dat er slechts enkele jaren geleden twee aparte werelden waren op deze planeet. Oost en West. Tot de val van de Berlijnse muur in 1989 waren Oost en West niet zomaar geografische uitdrukkingen. Vrijwel elk land had, willen of niet, een kant moeten kiezen. De Koude Oorlog raasde bijna 45 jaar over de ganse wereld en was dikwijls alles behalve koud in vele Aziatische, Afrikaanse en Zuid Amerikaanse landen.

De scheiding van deze twee werelden was nergens zichtbaarder dan op de grens tussen West Europa en de Sovjet Unie, het zogenaamde IJzeren Gordijn. Het was een grens die weinigen mochten overschrijden en inlichtingenvergaring ter plaatse was een zeer riskante onderneming. Daardoor was een decennia lang weinig geweten van de tegenstander en waren er enorme inspanningen nodig om zelfs nog maar het kleinste beetje militaire, politieke of economische informatie te verkrijgen van "de andere kant". Het waren de hoogdagen van inlichtingendiensten, spionage en SIGINT operaties.

Zowel het Westen als de Sovjet Unie hadden grote legers met een enorm arsenaal opgebouwd. De lucht was overvol van radiosignalen en SIGINT was een ideale methode om inlichtingen te vergaren van op een - relatief - veilige afstand. Enorme veel middelen en geld werden uitgegeven om elkanders signalen te onderscheppen en beide zijden ontplooiden vele mobiele en vast onderscheppingstations.

Luisteren naar de vijand

De inhoud of technische eigenschappen van sommige signalen kon onmiddellijk gelezen of geanalyseerd worden, maar veel was onleesbaar omdat the vercijferd was. De introductie van digitale systemen maakte de ontwikkeling van veel complexere encryptie mogelijk.

Desondanks hadden zowel de Westerse landen als de Sovjets hun successen. Belangrijk bij het kraken van vercijferde signalen was het verzamelen van voldoende data. Meer data betekent meer statistische informatie voor de wiskundigen die de codes kraken. Zowel de Verenigde Staten als de Sovjet Unie hadden bergen van briljante wiskundingen. Nu nog bergen van data. Geen probleem!

De wereldwijde onderscheppingsmogelijkheden van het Amerikaanse ECHELON systeem, in nauwe samenwerking met NSA's codebrekers, zijn gerenommeerd. Tijdens de Koude Oorlog hadden ASA, en later NSA, belangrijke SIGINT stations in Duitsland, Engeland en Nieuw Zeeland, waarvan sommigen nog steeds operationeel. In Duitsland, de frontlinie van de Koude Oorlog, waren het Amerikaanse SIGINT Field Station in Berlin, op de top van Teufelsberg, en ASA Det J in Schneeberg, nabij Tsjecho-slowakije.enkele welbekende voorbeelden.

De Sovjets hadden ook hun aandeel in de wereldwijde afluistercompetitie met ondermeer SIGINT installaties in Lourdes, Cuba en Cam Ranh Bay, Vietnam. Zij hadden ook verschillende stations in Oost Duitsland zoals Yenisei en Urian luisterposten in Brocken. GRU (militaire inlichtingendienst), KGB's 16de Directoraat (onderschepping en SIGINT) en het 8ste Hoofddirectoraat (communicatie en cryptografie) deden hun deel in het verwerken van het onderschepte verkeer. Ze controleren tevens over de ganse wereld onderscheppingstations en een groot netwerk van satellieten voor onderschepping en communicatie.

Na de ontbinding van de Duitse Democratische Republiek werd duidelijk dat het Stasi SIGINT Directoraat HA III 25 departementen had, meer dan 2000 stafofficieren en zo'n 80 installaties in Oost Duitsland. Zij onderschepten kortegolftransmissies en meer dan 30 West Duitse telefoons van militair, diplomatiek en inlichtingenpersoneel, zowel van West Duitsland als de NAVO. De onderschepten straalverbindingen (telefoon) en VHF radio's van de BND (West Duitse inlichtingendienst) surveillance teams. Vrijwel alle West Duitse satelliet telefonie, Telex, Fax en dataverbindingen werden gecontroleerd.

De C-130 die in 1958 werd neergehaald boven Armenië en de EC-121 in 1968 boven de Zee van Japan zijn enkele van de meer dan 40 Amerikaanse toestellen die verloren gingen. Deze verkenningsprogramma's waren zeer geheim en het grote publiek kwam deze verliezen nooit te weten. Ander bekende Amerikaanse SIGINT platforms zijn de RC-135, EA-3B en EA-6B. Ook de beruchte Sovjet TU-95 en TU-142 waren gekend was voor het regelmatig uittesten van de limieten op NAVO grenzen.

SIGINT verzamelen met schepen was al even riskant, met de entering van de AGER-2 USS Pueblo door Noord Korea in 1968 als beruchtste en meest beschadigende voor de veiligheid van de Amerikaanse communicatie. Maar ook de Russische spionagetrailers waren regelmatige bezoekers in Westerse kustwateren. Sommige SIGINT operaties waren zeer gedurfd.

Mysterieuze signalen uit de Koude Oorlog

Dikwijls werden de geheimen achter onbereikbare signalen ontsluierd door ELINT, COMINT of spionage. Ondanks grote inspanningen en risico's bleven sommige signalen ongeïdentificeerd en sommige kregen zelfs een sterrenstatus onder de mysterieuze signalen van de Koude Oorlog. Deze signalen trokken de aandacht van zowel inlichtingendiensten als van radioamateurs. Er was veel speculatie over het doel van deze signalen, in spraak of Morse of vreemde analoge of digitale transmissies, die decennia lang continu uitzonden.

Eén zo'n station had de bijnaam Russian Woodpecker (specht) vanwege zijn typische repetitieve tikken. De Woodpecker zijn enerverende signaal van hoog vermogen (geschatte 10 Megawatt) schakelde over en weer tussen verschillende kortegolffrequenties en stoorde de legale radioverbindingen van overheden en radioamateurs over de ganse wereld. De uitzending startte in 1976 en duurde 10 jaar. Al die tijd was het geheim achter deze zender onbekend voor het grote publiek.

De Verenigde Staten hadden ook hun aandeel in het spieden op lange afstand. Hun MELODY system, een zogenaamde bi-static onderscheppingssysteem dat objecten zoals de Sovjets hun eigen raketten of zelfs de maan gebruikte om radarsignalen over zeer grote afstanden, ver voorbij de horizon, te reflecteren. Dit maakte analyse en volgen van ver afgelegen Sovjet radars mogelijk.

Een ander berucht Sovjet signaal is gekend onder zijn roepnaam UVB-76. Het station met de bijnaam Buzzer begon uit te zenden in 1982 met een twee-seconden beep en wijzigde na 10 jaar naar een monotone 25 beeps per minuut. Continu, elke minuut, elke dag, jaar na jaar. Het station is intensief geobserveerd door radioamateurs (zonder twijfel een even monotoon werk) en slechts een handvol spraakconversaties werden opgemerkt in zijn 28 jaar in de ether. Zijn roepmaan UVB-76 werd ontdekt tijdens één van die zeldzame conversaties. Het station, dat in 2010 blijkbaar van locatie veranderde, is momenteel bekend onder zijn nieuwe roepnaam UVB-76 / MDZhB. Het doel van de Buzzer is tot op vandaag onbekend.

Een andere icoon van de Koude Oorlog zijn natuurlijk de nummerstations. Deze stations verzenden reeksen van nummers of letters, in spraak, Morse of data. Deze zenders zonder licentie en officieel onbestaande zijn al vele decennia in de ether. Tijdens de Koude Oorlog was er veel speculatie door radioamateurs die deze mysterieuze berichten onderschepten. Sommigen geloofden dat het spionagezenders waren, maar overheden ontkenden hun bestaan of beweerden dat het weersignalen, boeien of bakens waren. Vandaag is er heel wat bewijs, van rechtszaken over spionage en archieven, dat het inderdaad vercijferde berichten zijn van inlichtingendiensten naar hun geheime agenten die opereren in andere landen. Meestal worden deze berichten vercijferd met het onbreekbare one-time pad systeem. Hoewel de Koude oorlog officieel ten einde is zijn er nog veel nummerstations actief en blijven er nieuwe opduiken die uitzenden in veel verschillende talen. Het blijft een mysterie voor wie de berichten bestemd zijn. Meer over nummerstations is te vinden op deze pagina.