CODEERMACHINES EN CRYPTOGRAFIE
Enigma en de U-boot oorlog
Home Menu Kurzsignale


U-boten in de aanval

Image © www.german-uboats.comIn het begin van de Tweede Wereldoorlog drong Admiraal Karl Dönitz, bevelhebber van de Duitse U-boten, aan op het creëren van een vloot van minstens 300 U-boten als belangrijkste wapen van de Kriegsmarine. Deze zouden gebruikt worden om een blokkade van Groot-Britannië op te leggen in geval van oorlog. Hoewel Dönitz in zijn visie gesteund werd door zijn chef, Admiraal Raeder, weigerde Hitler hun voorstel en verzekerde hen dat er nooit een oorlog zou komen met Groot-Britannië. Slagschepen zouden het belangrijkste wapen van de Kriegsmarine blijven en Dönitz kreeg slechts 57 U-boten. Na de invasie van Polen verklaarde Groot-Britannië op 3 September 1939 echter de oorlog aan Duitsland en de Royal Navy had bijna tien maal meer oorlogsschepen dan de Kriegsmarine.

Na het verlies van verschillende oorlogsschepen en met de vernietiging van geallieerde konvooien als nieuwe prioriteit werd de Kriegsmarine gedwongen zijn tactiek op zee aan te passen. De productie van U-boten werd opgevoerd en Dönitz kreeg eindelijk de mogelijkheid om zijn nieuwe tactiek, de 'Rudel Taktik' of Wolfpacks tot uitvoer te brengen. De Duitse Kriegmarine bleek erg succesvol te zijn met hun Rudel Taktik. De U-boten jaagden individueel op konvooien. Als eenmaal een konvooi ontdekt was viel men het niet aan, maar schaduwden zij hun prooi en werden ander U-boten gecontacteerd. Eens alle U-boten ter plaatse werd het konvooi met een gecoördineerde aanval tot zinken gebracht. Deze taktiek was zo vernietigend dat hij bijna de uitkomst van de oorlog bepaalde. De geallieerden verloren hun schepen sneller dan ze nieuwe konden bouwen om ze te vervangen. Communicatie was de sleutel tot het succes van de Rudel Taktik en de Kriegsmarine gebruikte de Enigma machine om hun berichten te vercijferen.

Jacht op de Haai

De geallieerden stonden voor de onmogelijke taak om de controle te verkrijgen over de gigantische Atlantische Oceaan. Hierbij werden ze verrassend genoeg geholpen door de Kriegsmarine zelf. In Bletchley Park, Engeland, werkte een grote groep codebrekers aan het breken van de Enigma codesleutels van de Duitse Wehrmacht, Luftwaffe en Kriegsmarine. Alle informatie, verkregen door breken van de Enigma codes kreeg de codenaam Ultra. Verschillende secties werkten in Bletchley Park aan verscheidene codes van de Duitse legeronderdelen. Elke sectie werd aangeduid aan de hand van de barrak of hut waarin ze werkten. Hugh Alexander en Alan Turing leidden in Hut 8 de aanval op de codes van de Kriegsmarine.

Bij het begin van de oorlog gebruikten de U-boten de drie-rotor Enigma M3 om hun berichten te vercijferen. De M3 was identiek aan de Wehrmacht en Luftwaffe Enigma maar de Kriegsmarine had een set van acht rotors om uit te kiezen in plaats van de gebruikelijke set van vijf. Initieel werd de Heimish code sleutel gebruikt voor zowel U-boten als oppervlakteschepen in de eigen wateren en de Atlantische Oceaan. Deze sleutel, Dolphin genoemd door Blechtley Park, was de belangrijkste sleutel binnen de Kriegsmarine, hoewel er nog verschillende andere sleutels operationeel waren op verschillende locaties. Ondanks dat de Britse Navy twee van de drie bijkomende rotors in handen kreeg bij het enteren van U-33 in begin 1940 en de derde rotor in augustus van datzelfde jaar kon Bletchley Park de Dolphin sleutels nog steeds niet breken.

Om Dolphin te breken dienden de codebrekers de dagelijks wijzigende rotorcombinatie te achterhalen die gebruikt werd. Eén manier om dit te doen was het gebruik van cribs. Cribs zijn kleine stukjes vermoedde onvercijferde tekst. Eens de codebrekers zo'n crib gelokaliseerd hadden in een Enigma bericht (daar waren speciale technieken voor) kon de relatie tussen de vercijferde letters en hun niet-vercijferde versie ingevoerd worden in een Turing Bombe. Deze machine, ontworpen door Alan Turing en Gordon Welchman, bevatte een groot aantal rotors die elk een Enigma nabootsten en razendsnel naar de sleutelinstelling zocht die hoorden bij een gegeven combinatie tussen klare en vercijferde tekst. Eens deze instellingen gevonden waren kon men alle berichten breken, vercijferd met de instellingen van die dag. Helaas waren slechts zeer weinig cribs voorhanden tot de zomer van 1941.

Een andere belangrijke instelling op de Enigma machine die gevonden diende te worden was de berichtsleutel, de beginpositie van de rotors bij aanvang van het bericht. De Kriegsmarine berichtprocedures waren veel complexer dan bij de Wehrmacht en Luftwaffe. Hun berichtsleutels werden geselecteerd uit speciale codeboeken en bovendien bestonden er verschillende systemen voor het selecteren van berichtsleutels van gewone berichten, Kurzsignalen en weerberichten. Op enkele korte periodes na kreeg Bletchley geen grip op de complexe Dolphin sleutel en bleef hij ongebroken. Meer over de Kriegsmarine berichtprocedures op deze pagina.

Dolphin gebroken

Een doorbraak kwam er toen verschillende codeboeken heimelijk werden buitgemaakt. Op 9 mei 1941 werd een Kurzsignal codeboek in beslag genomen bij het enteren van Kapitänleutnant Lemp's U-110. Het codeboek bleek zeer waardevol voor het ontwikkelen van nieuwe technieken om Dolphin te breken. Het enteren van een U-boot was echter een zeer hachelijke operatie die bovendien geheim diende te blijven. Harry Hinsley, een van de codebrekers in Bletchley Park, ontdekte dat dezelfde codeboeken die gebruikt werden op de zwaar bewapende U-boten ook gebruikt werden op onbeschermde Duitse trailers die dienst deden als weerschepen. Op 7 mei 1941 enterde HMS Somali het weerschip München ten zuidoosten van IJsland. Het weerschip Lauenburg werd aangevallen en geënterd op 28 juni in de Noordelijk IJszee door HMS Nigeria, samen met HMS Tartar, HMS Bedouin en HMS Jupiter. Zowel de München als de Lauenburg werden tot zinken gebracht nadat een enterploeg de Wetterkurzschlüssel codeboeken in beslag had genomen. De Kriegsmarine veronderstelde beide schepen verloren op zee.

Ondertussen slaagde Hut 10, die verantwoordelijk was voor de weercodes, erin om de manuele vercijfering te breken die gebruikt werd voor de meteorologische rapporten binnen de Kriegsmarine. Deze rapporten kwamen oorspronkelijk van de U-boten en waren eerst verzonden als Wetterkurzsignalen. De U-boot codeerde zijn weerrapport eerst met de WetterKurzschlüssel alvorens het te vercijferen met de Enigma. Een Wetterkurzsignal bestond uit een vast aantal letters die elke een specifieke weerconditie of waarde voorstelden. Met de meteorologische rapporten van de Kriegmarine, gebroken door Hut 10, en wetende in welke codes zij eerst werden omgezet, kon Bletchley Park nu de klare (onvercijferde) tekst gissen in het originele Wetterkurzsignal van de U-boot. Deze doordachte omweg leverde tenslotte goede cribs om de Dolphin sleutels te kraken op de Bombes. Meer informatie over Kurzsignalen vindt u op deze pagina.

Bij een gebrek aan cribs gebruikten de codebrekers soms een techniek die ze Tuinieren noemden. Britse bommenwerpers dropten of 'plantten' zeemijnen op welbepaalde plaatsen. U-boten die deze mijnen opmerkten zonden contactberichten om ervoor te waarschuwen. Berichten over deze mijnen en het opnieuw vrijmaken van de vaarroutes werden dikwijls zowel met Enigma als met het manuele systeem Werftschlüssel vercijferd. Nadat Blechtley Park de Werftschlüssel had gebroken bezaten ze terug een onvercijferde versie en een Enigma vercijferde versie van die contactberichten. Dit leverde weer cribs op om Dolphin te breken. Bletchley brak nu continu de U-boot berichten en ontsluierde hun slagorder en locaties. Dit stelde de Admiraliteit in de mogelijkheid om de routes van Geallieerde konvooien te wijzigen en de U-boten te ontwijken. De situatie zag er goed uit...

Triton slaat terug

Admiraal Dönitz werd achterdochtig door de tanende resultaten van zijn U-boten. Hoewel de Abwehr, de Duitse inlichtingendienst, hem ervan verzekerde dat Enigma onbreekbaar was, drong hij aan op een verhoging van Enigma's veiligheid. Zelf dacht hij dat spionnen in het spel waren. Aan cryptoanalyse van de berichten dacht hij niet. Op 1 februari 1942 werd het beruchte Enigma M4 model met vier rotors ingevoerd en kwamen de nieuwe Triton codesleutels in gebruik. De nieuwe gecompliceerde code, die in Bletchley Park de codenaam Shark (haai) kreeg, veroorzaakte een complete black-out bij de codebrekers. Bletcheley Park kon het U-boot radioverkeer niet meer breken en had totaal geen weet meer van enigerlei locatie van U-boten. Bovendien waren een maand eerder de nieuwe Wetterkurzschlüssel codeboeken in gebruik genomen, waardoor Bletchley Park geen cribs meer had. De Kriegmarine noemde de lente van 1942 de "Glücklichen Zeiten" omdat de geallieerde verdediging compleet blind was en een enorm tonnage aan schepen tot zinken werd gebracht. De term Glücklichen Zeiten dient wel met een korrel zout genomen, gezien de gevaarlijke en extreme omstandigheden waarin de U-boot bemanningen werkten.

Na tien maanden van zware verliezen slaagde Bletchley Park er in de Shark code te breken. Er waren verscheidene redenen voor dit succes. Belangrijk waren de WetterKurzschlüssel en Kurzsignalheft codeboeken, buitgemaakt tijdens de aanval op Kapitänleutnant Hans Heidtmann's U-559 door de Britse destroyer HMS Petard op 30 october 1942. Na zware beschietingen door HMS Petard verliet de bemanning de U-boot. Drie Britse zeelui zwommen echter naar de zinkende U-boot en wisten de codeboeken te bemachtigen. Twee van hen gingen onder met de U-boot toen ze nogmaals terugkeerden om ook de Enigma M4 te bemachtigen. Het enteren van de U-559 bleek cruciaal om in te breken in de Shark-codes. Op 13 december 1942, meer dan tien maanden na het begin van de black-out, kon Bletchley Park eindelijk terug posities van U-boten doorzenden aan de Admiraliteit.

Na het breken van een belangrijk aantal berichten ontdekten de codebrekers bovendien dat men binnen het U-botennetwerk de weerberichten, gecodeerd met de WetterKurzschlüssel, vercijferde met de Enigma M4 in de eenvoudiger te kraken M3 mode (de vierde rotor in A-positie met ringinstelling A). Dit gebeurde om compatibel te zijn met o.a. de weerschepen die de M3 gebruikten. De 3-rotor Bombes, de machines die Enigma hielpen te kraken, deden er minder dan 24 uur over om de Enigma M3 te breken, terwijl zij bijna 20 dagen nodig hadden voor de M4 codes. De ontdekking betekende een enorme tijdswinst. Met de gekraakte meteorologische rapporten van Hut 10 in combinatie met de in beslag genomen Wetterkurzschlüssel konden de codebrekers nu eindelijk Triton continu breken. Toen in maart 1943 de nieuwe editie van de Wetterkurzschlüssel in gebruik werd genomen was er terug een black-out. Gelukkig leverde het Kurzsignalheft van U-559 een nieuwe manier op om cribs te vinden en stelde dit Bletchley in staat om binnen enkele dagen de Shark code terug binnen te dringen. Op enkele korte periodes na behielden de codebrekers hun greep op Shark voor de rest van de oorlog.

Kurzsignalen falen

De U-boten gebruikten ook de Kurzsignalheft codes om berichten van contact met o.a. konvooien te coderen. Als extra veiligheidsmaatregel werden alle veelgebruikte tactische en technische uitdrukkingen omgezet volgens een Kurzsignalheft codetabel alvorens te vercijferen met de Enigma. Zo werd bijvoorbeeld 'contact met konvooi' omgezet in UGKU, 'aanval door vliegtuig' in HKJL of 'rendez-vous bevoorrading op kwadraat...' in KLUG. Meer hierover op Kurzsignalen op U-boten. Op het eerste zicht leek het gebruik van Kurzsignale een slimme zet. De Geallieerden konden kortere berichten moeilijker peilen met HFDF ( High Frequency Direction Finding, ook wel HuffDuff genoemd). Bovendien vond men bij pogingen zulke berichten te ontcijferen geen zinvolle tekst, of bij benadering van de sleutel geen fragmenten van zinnen, die bijdragen tot het uitpluizen van de correcte sleutel. Ten slotte beperkte het omzetten van zinsdelen in een korte vierlettercode de lengte van het Enigma bericht aanzienlijk. Minder vercijferde tekst betekent minder statistische gegevens voor de codebrekers. Niets dan voordelen dus...dacht men.

Het gebruik van de Kurzsignale leidde echter tot herkenbare patronen in de Enigma-berichten. Als een konvooi in de buurt van een U-boot kwam was het onderschepte bericht hoogstwaarschijnlijk een contactbericht. Evenzo kon men bepaalde berichten vermoeden bij waarneming door verkenningsvliegtuigen. Tactische inlichtingen werden in Bletchley Park gekoppeld aan positiebepalingen, verkregen door HFDF of verkenningsrapporten, om zo uit te vissen welk type bericht er verzonden was door welke U-boot. In combinatie met de in beslag genomen Kurzsignalheft codeboeken waren de codebrekers in staat de inhoud van de berichten te gissen. Dit leverde hen weer cruciale cribs op om in te voeren in hun Bombes. Ondertussen werden er ook nieuwe 4-rotor Bombes, geschikt voor het breken van de Enigma M4, ontwikkeld. Tegen juni 1943 kwamen de eerste 4-rotor Bombes in dienst en tegen eind 1943 werden bovendien zo'n 50 Bombes operationeel bij OP-20-G, de codebrekers van de Amerikaanse Navy. In het najaar van 1943 werden de Shark berichten doorgaans binnen de 24 uur gebroken.

Ondergang van de U-boten

De Ultra informatie bleek vooral uiterst doeltreffend in de strategisch zeer belangrijke Atlantische Oceaan. Na een moeilijke beginperiode brak Bletchley Park bijna routinematig de Kriegsmarine codes. Nu de posities van de U-boten gekend waren kon men de konvooien uit de klauwen van de U-boten houden door ze er eenvoudigweg omheen te loodsen. Het tij van de duikbootoorlog was nu definitief gekeerd. Op enkele korte periodes na werd het gehele Duitse radioverkeer continu onderschept door een groot aantal luisterstations, Y-stations genoemd, en deze berichten ontcijferd in Bletchley Park, dat op z’n piek meer dan 7000 werknemers telde. Doordat de posities van de U-boten nu gekend waren, gingen vrijwel geen geallieerde schepen meer verloren en kon er actief op U-boten gejaagd worden. Het elite speerpunt van de Kriegsmarine werd gedecimeerd en dit eiste een zeer zware tol onder de U-boot bemanningen. Naar schatting 700 U-boten en 30.000 bemanningsleden gingen verloren op zee.

Het Duitse commando schreef de grote verliezen bij hun U-boten toe aan de invoering van betere geallieerde opsporingstechnieken zoals ASDIC sonar, duikboot-opsporingsvliegtuigen en de begeleiding van konvooien door destroyers, de gevreesde duikbootjagers. Deze veronderstelling was deels juist, maar zij vermoedden nooit dat hun met Enigma vercijferde radioverkeer werd gebroken. Hoewel het Enigma toestel een zeer degelijk ontwerp was, en zeker voor die tijd onbreekbaar, waren het de zwakke schakels in verzendingsprocedures en taktische blunders die dit toestel tot de Achillespees van de Duitse oorlogsmachine maakte. Duitsland bleef Enigma de ganse oorlog in vol vertrouwen verder gebruiken in alle onderdelen van het leger met desastreuze gevolgen voor Nazi Duitsland.

Realiteit versus fictie

Sommige boeken en films zoals Jonathan Mostow's "U-571" (fictie 2000) suggereren onterecht dat de codebrekers werden geholpen door inbeslagname van Enigma machines. De Britse en Franse inlichtingendiensten waren trouwens al in 1939 in het bezit van Wehrmacht Enigma replica's, hen gegeven door de Poolse geheime dienst. In realiteit werd de vaststelling van het gebruik, en de interne bedrading van de vierde rotor verkregen door cyptoanalyse van onderschepte berichten en in beslag genomen codeboeken. De doorbraak in de Triton codes kwam er zonder in bezit te zijn van de beruchte 4-rotor Enigma M4 machine. De beruchte aanvallen op U-boten werden uitgevoerd door de Britse Navy en dit enkel om de codeboeken van de M4 machines en de Kurzsignal boeken te bemachtigen die nodig waren voor de cribs. Hoewel "Enigma" (fictie 2002), van Michael Apted met o.a Dougray Scott en Kate Winslet, ook historisch incorrect is, geeft deze technisch gezien een beter beeld van de pogingen om in te breken in het U-boten netwerk. Deze film geeft ook een idee van hoe het er aantoeging bij de codebrekers in Bletchley Park.

Meer over de Enigma en de Kriegsmarine op deze site

Off-Site


© Copyright 2004 - 2016 Dirk Rijmenants

Home Menu Kurzsignale