1. In positieve zin :
Een hulde aan de stoutmoedigheid en vindingrijkheid van de mens.
Deze thematiek kan enkel van toepassing zijn op de figuur van Daedalus. Hij is de 'uitvinder' en 'uitvoerder' (opifex); hij slaagt erin heelhuids te ontsnappen en -weliswaar zonder zijn zoon- uiteindelijk te belanden aan het koninklijk hof van Sicilië, waar hij tot aan zijn dood in groot aanzien staat omwille van zijn veelzijdig talent.
2. In negatieve zin :
Het thema van de 'hybris' (overmoed).
'Hybris' vanwege Daedalus : hij denkt de natuur te kunnen vernieuwen d.w.z. als mens toch het vliegen van een vogel te kunnen beheersen.
'Hybris' vanwege Icarus : hij is roekeloos en gehoorzaamt niet aan zijn vader.
Zoals steeds in de oudheid wordt 'hybris' door de goden gestraft : Icarus stort in zee en verdrinkt en Daedalus wordt gestraft door de dood van zijn geliefde zoon.
'Hybris' als de keerzijde van 'De gulden middenweg' (zie de Griekse spreuk van het orakel te Delphi : 'mèden aga ' ('niets teveel') en het Latijnse 'Auream mediocritas' ('De gulden middenweg' Horatius Ode II 10) vinden we ook in Ovidius' tekst terug in de waarschuwende woorden van vader Daedalus aan zijn zoon : 'Inter utrumque vola' (v. 206)
1. De beeldende kunst :
De oudheid
De oudst bewaard gebleven afbeeldingen van een vliegende Daedalus/Icarus vinden we in de zwartfigurige keramiek uit de 6de eeuw v. Chr. : 'Daedalus en Icarus'
(afbeelding 1) en een vliegende Daedalus of Icarus
(afbeelding 2).
Het moment van het vervaardigen van de vleugels staat afgebeeld op een Romeins reliëf uit de 2de eeuw n. Chr.
(afbeelding 4).
De vlucht zelf is door schilders van Pompeï vaak geplaatst in een landschap waarin de figuren door hun nietigheid lijken te verdwijnen
(afbeelding 5). In het huis van de Vetii bevond zich een voorstelling van Pasiphaë die een witte kunstkoe op een houten karretje krijgt aangeboden in de werkplaats van Daedalus
(afbeelding 6).
Middeleeuwen en Renaissance
In de Renaissance -in tegenstelling met de Middeleeuwen (zie :
Ovidius' Metamorphosen - nawerking in de Europese cultuurgeschiedenis)- is het verhaal vooral in de literatuur populair. Een reliëf van A. Pisano (1270-1348) op de Campanile van de Dom te Firenze
(afbeelding 8 )toont een vliegende Daedalus (herkenbaar aan zijn baard en de werktuigen onder de voeten).
In de 15de en 16de eeuw vinden we op houtsneden momenten van het verhaal uitgebeeld : de vlucht uit Minos' paleis
(afbeelding 9), het fatale neerstorten van Icarus
(afbeelding 10) en Daedalus die zijn zoon begraaft
(afbeelding 12). Daarnaast ook het enige mythologische schilderij van P. Brueghel de Oudere uit 1558 : 'De val van Icarus'
(afbeelding 11). Ook Tintoretto schilderde ca. 1541 dit dramatische moment.
Barok tot Classicisme
In de loop van de 16de tot de 19de eeuw zien tal van geïllustreerde uitgaven van de 'Metamorphoses' het licht (zie : www.fotomr.uni-marburg.de/ovidserv/Ausgaben.htm) waaronder die van Sandys in 1640 (afbeelding 14) en die van Baur in 1703 (afbeelding 15). Belangrijke kunstenaars als A.Van Dijck (afbeelding 16) en P. P. Rubens (afbeelding 17) wijdden een schilderij aan het 'Daedalus en Icarus'-verhaal. Beeldhouwwerken zijn er onder andere van Canova uit 1779 (afbeelding 22) en van Rodin, die het motief van de val gebruikte voor zijn 'Porte d' Enfer' uit 1895.
Twintigste eeuw
Ook in de twintigste eeuw blijft het een populair thema bij kunstenaars als onder meer M. Chagall (afbeelding 27), O. Redon (afbeelding 28) en H. Matisse (afbeelding 32).
2. De literatuur :
In de oudheid vinden we het verhaal terug bij Ovidius en Apollodorus (Epitomè 1ste eeuw n. Chr.). In de Middeleeuwen en de Renaissance komt het voor in de werken van Chaucer en Boccaccio. In de twintigste eeuw heeft het zijn sporen nagelaten o.a. in het drama 'Icaro' van de Italiaanse futuristische dichter en piloot De Bosis (1927) en in 'The Ascent of F6' van Auden en Ischerwood (1936). Ook J. Joyce (1922) en V. Nabokov (1899-1977) verwerkten het thema in hun werken.
Zie ook :
- 'Van Achilles tot Zeus' E. M. Moormann en Wilfried Uitterhoeve. SUN 1987