Zeer waarschijnlijk is Oud & Nieuw het oudste feestje dat de mensheid kent. De hele wereld kent tradities rondom het begin van een nieuw jaar. Niet allemaal op dezelfde dag en niet allemaal op dezelfde manier. Men heeft het ook soms over silvesteravond of reveillon.
Overzicht:
GESCHIEDENIS OUD EN NIEUW
Lang geleden begon het nieuwe jaar bij het begin van de lente, als de natuur weer tot leven kwam, of begin januari, als de dagen beginnen te lengen. Bij de invoering van het christendom wilde de Kerk een eind maken aan de heidense gewoonten rond deze nieuwjaarsviering en riep 1 januari uit tot bid- en boetedag om de besnijdenis van Jezus (8 dagen na de geboorte) te vieren. Maar ook daarna vierde men het nieuwe jaar nog rond de oude heidense data, maar ook op Sint Maarten (11 november); de eerste adventsdag; de zonnewende (rond 21 december); of Maria Boodschap (25 maart). De Spaanse landvoogd Requesens besloot in 1575 dat het nieuwe jaar officieel op 1 januari begon.
De Babyloniërs brachten rond 2600 v.C. een koningsoffer. Ze meenden dat op nieuwjaarsdag de koning het mikpunt van de goden zou zijn, dus vervingen ze de koning tijdelijk door een slaaf of een ter dood veroordeelde, reden hem als koning rond en offerden hem tenslotte. Zo werd het kwaad een jaar afgewend.
De oude Germaanse oud-en-nieuwviering werd in de winter gevierd, duurde 12 dagen en nachten en heette 'joelfeest'. Het joelfeest begon op 25 december, als de dagen gingen lengen, en duurde tot 6 januari, het huidige Driekoningen. Rond de 8e dag, ofwel 1 januari, was het hoogtepunt met grote vuren, dierenoffers en veel eten en drinken. In hedendaagse paganistische religies (o.a. Wicca) wordt Yule gevierd rond 21 december.
Bij de Romeinen begon het nieuwe jaar op 1 maart, totdat Julius Caesar in 44 v.C. de Juliaanse kalender invoerde, vanaf die tijd was nieuwjaar op 1 januari. De Romeinen offerden sindsdien op die dag aan de god Janus (waarnaar januari is genoemd) om hem mild te stemmen voor het aankomende jaar. Dit begin van het jaar in maart komt nog tot uiting in de namen van onze maanden september ("zevende maand"), oktober ("achtste maand"), november ("negende maand") en december ("tiende maand").
TRADITIES EN GEBRUIKEN 
Men ziet de periode van Kerst tot Driekoningen (de heidense twaalf nachten) tegenwoordig nog steeds als feestelijke periode. In deze periode vallen (verplichte) snipperdagen en schoolvakanties, en veel bedrijven zijn gesloten. Veel mensen laten de kerstboom tot na Driekoningen staan. De tradities van onze heidense voorouders hebben dus nog steeds invloed.
De nieuwjaarsvuren zijn terug te vinden in de traditionele kerstboomverbrandingen die in sommige plaatsen nog steeds worden georganiseerd. De oude vuren werden destijds gedoofd, en nieuwe vuren werden ontstoken om het oude jaar te vernietigen en de komst van het licht en het nieuwe te onderstrepen.
Ook moesten de geesten van de overledenen en de demonen worden verjaagd, die juist rond deze tijd konden opspelen. Dit verjagen gebeurde met veel lawaai, wat we nog terugvinden in het gebruik om rond de jaarwisseling vuurwerk en klokgelui te gebruiken.
Deze geesten moesten echter ook gunstig gestemd worden. Zij konden namelijk de mensen en het vee vruchtbaar maken en het gewas doen groeien. Men bracht ze daarom ook offers, die men na het ritueel zelf opat en -dronk. Dit vinden we terug in onze eigentijdse kerst en oud-en-nieuwgerechten terug, zoals kerststollen, duivekaters, wafels, knieperties, spekdikken, oliebollen en de traditie om uitgebreide maaltijden aan te richten met veel alcoholische dranken.
Het geven van cadeautjes en nieuwjaarsgiften aan familie en personeel was al onder de Romeinen gebruikelijk. Het vindt in Frankrijk plaats op Nieuwjaarsdag, in Italië op Driekoningen, in het Verenigd Koninkrijk en Duitsland op Eerste Kerstdag, en in Nederland op Sinterklaas (5-6 december) en met kerst. In 1535 schafte Maarten Luther Sinterklaas af; het Kerstkind werd de brenger van geschenken.
Op 1 januari wensen we iedereen het beste, zodat we die wensen ook terug
ontvangen. Vroeger werd vooral geld gegeven. In de 19e eeuw liep dat uit de
hand, toen men wildvreemde voorbijgangers geld probeerde af te bedelen met
berijmde nieuwjaarswensen en -prenten. Schoorsteenvegers, vuilnisophalers,
straatvegers, nachtwakers en lantaarnaanstekers verkochten hun beste wensen;
tegenwoordig zijn het de tijdschrift- en krantenbezorgers die ons zo hun beste
wensen overbrengen, en zien we dit gebruik nog terug in het sturen van kerst-
en nieuwjaarskaarten, het geven en bezoeken van nieuwjaarsrecepties, en de
gewoonte iedereen die men ontmoet het beste te wensen voor het nieuwe jaar.
In de laatste jaren is het gebruikelijk geworden zich massaal in het open
en dus koude water te storten, meestal in of zonder zwemkleding, maar ook
in allerlei fantasie uitmonsteringen, dit gebruik staat bekend als de nieuwjaarsduik.
NIEUWJAAR IN VERSCHILLENDE LANDEN
Mensen overal ter wereld hebben gebruiken en rituelen rondom het begin van het nieuwe jaar. Mensen lijken er behoefte aan te hebben om het oude vaarwel te zeggen en het nieuwe met verwachting tegemoet te zien. Dit komt ook tot uiting in onze Nieuwjaarswens: een nieuw jaar met nieuwe kansen.
Landen, volkeren en culturen kennen verschillende manieren en tijdstippen om het oude jaar vaarwel te zeggen. En het nieuwe jaar welkom te heten natuurlijk. Bij VanHarte kijken we graag eens over de grenzen. Het kan interessant zijn om culturele achtergronden te begrijpen. En wie weet doet u nog wat ideeën op voor uw eigen oud en nieuw-viering. Hieronder allereerst een kijkje in Spanje.
Spanje
Spanjaarden vieren Kerstmis in familiekring. Op Oudjaarsavond - Noche Vieja - blijven velen tot middernacht thuis. Daarna is het feesten buiten de deur, met name voor de jongere generaties.
In Spanje kennen ze een traditie die uit het begin van de 20e eeuw stamt. Deze traditie heet 'Las Uvas de la Suerte' ('druiven voor geluk'). Iedereen krijgt een schaaltje met twaalf druiven. Op het moment dat de klok op de Puerta del Sol in Madrid 12 uur begint te slaan, wordt er druifgehapt. Eén druif per klokslag. Dit moet geluk en voorspoed geven voor het Nieuwe Jaar.
Het idee ontstond toen er aan het begin van de 20e eeuw een keer een erg omvangrijke druivenoogst was. Vanaf dat moment is het uitgegroeid tot de traditie zoals we die hier beschreven hebben.
De klok op de Puerta del Sol is op de televisie te zien. Nadat de druiven naar behoren zijn verwerkt, wordt er getoost op het nieuwe jaar. Met heerlijke, Spaanse champagne (Cava). En dan wordt er uitbundig gefeest tot de vroege ochtend.
¡Feliz Año Nuevo!
Gelukkig nieuwjaar!
China
Het Chinese Nieuwjaar is het enige Oud & Nieuw-feest dat wij hier bespreken
dat niet op 31 december en 1 januari plaatsvindt. Het wordt gevierd ergens
tussen eind januari en eind februari. De Chinese kalender is gebaseerd op
maancycli. Nieuwjaarsdag valt samen met de eerste dag van het nieuwe Maanjaar.
In Westerse kalendertermen begint op 24 januari 2001 het nieuwe jaar, het
jaar van de Slang.
Voorafgaand aan het feest wordt er goed schoongemaakt. Op deze manier begint
men opgeruimd aan het Nieuwe Jaar. Oudjaarsavond wordt gevierd in familiekring.
Totdat het vuurwerk begint om middernacht. De Chinezen houden van luidruchtig
vuurwerk. Oorspronkelijk is ook dit bedoeld om kwade geesten te verjagen.
De kleur rood komen we in veel van de symbolen tegen. Rood wordt gezien als extra krachtig in het verjagen van het kwade. We vinden de kleur ook terug in de papierstroken waarop gelukwensen staan gekalligrafeerd. Huizen en straten worden hiermee versierd.
Op Nieuwjaarsdag krijgen alle ongetrouwde kinderen geld in rode enveloppen. Dit wordt gezien als een brenger van geluk. Het feest duurt langer dan ons Oud & Nieuw. Na 15 dagen wordt het feest afgesloten met het Lantaarnfestival. Dit is een enorme processie met duizenden aangestoken lantaarns. Deze schijnen hun licht op het aankomende Nieuwe Jaar.
Gong xi fa cai (Mandarijn)
Gueng Huei Fa Zuai (Kantonees)
Gelukkig Nieuwjaar!
Schotland
De Engelsen zijn bekend om hun liefde voor Christmas. Voor de Schotten daarentegen is Oud & Nieuw het echte decemberfeest. Ze noemen het 'Hogmanay'. Er zijn een aantal theorieën over de naam. Het zou 'nieuwe morgen' of 'heilige maand' kunnen betekenen. De taalhistorie van Schotland is divers, dus je kunt verschillende kanten op.
Tegenwoordig wordt Hogmanay nog steeds uitbundig gevierd. Steden als Glasgow en Edinburgh hebben er een festival van gemaakt. Waar je ook kaartjes voor koopt. Dit zorgt ervoor dat het aantal mensen en daardoor de veiligheid controleerbaar blijft.
Om middernacht wordt er stevig omhelsd en gelukkig nieuwjaar gewenst. En natuurlijk met gekruiste armen Auld Lang Syne gezongen. Hierbij houden jouw handen de handen van de personen aan je linker- en rechterzijde vast.
Van oorsprong is Hogmanay een heidens feest dat gepaard gaat met vele rituelen. Fakkels en vuur spelen een grote rol. Het vuur heet het achterlaten van duisternis en licht werpen op een goede toekomst te symboliseren. Een aardige traditie is ook 'First Footing'. Het zou geluk brengen wanneer direct na middernacht een lange, donkere vreemdeling als eerste dat jaar voet zet in je huis. Met als gift een stukje steenkool voor het vuur, een cake of geldstuk op zak. Tegenwoordig is het gebruikelijk om bij je buren of vrienden te gaan 'first footen'. En dan neem je ook iets mee, zoals een fles whisky of iets lekkers te eten.
Blond- en roodharigen dienen eigenlijk achteraan te sluiten. Die brengen volgens de traditie geen geluk. Dit zou nog stammen uit de tijd dat je liever geen Viking op je Schotse stoepje aantrof. Of de Schotten met Hogmanay deze haarkleurdiscriminatie in ere houden? Dat kunt u misschien zelf eens gaan uitproberen. Voor meer informatie is www.hogmanay.net een leuke website.
Bliadhna mhath ur (Gaelic)
Happy New Year
Hongarije
Een bekende van uw VanHarte-redacteur komt uit Hongarije. Zij heet Renata en woont al weer 10 jaar in ons landje. Ze vertelt u meer over de Oud & Nieuw-gebruiken in haar vaderland.
In Hongarije noemen wij Oudejaarsavond 'Silvester-avond'. Op 31 december kun je overal op straat attributen kopen, zoals toeters, slingers en maskers. Meestal wordt het feest met vrienden gevierd en gaan we dansen. Dit kan thuis zijn, maar er worden ook diner dansants georganiseerd. Iedereen dirkt zich op, koopt champagne en gaat naar een feestlokatie.
Om middernacht wordt de televisie aangezet om naar het volkslied te luisteren en ook mee te zingen. Ieder jaar is dat weer een heel plechtig moment. Vervolgens proosten wij met champagne en volgen de 'gelukkig nieuwjaar'-wensen. Daarna rent iedereen de straat op en trekt naar het stadscentrum.
Er worden rotjes gegooid en er is beperkt vuurwerk. Je zoent iedereen die
je tegenkomt. Je drinkt uit elke fles champagne die je wordt aangeboden. En
je probeert in een roes de Kerstboom te beklimmen op het hoofdplein.
Als je dit alles doet, kan je avond niet meer stuk. Daarna keer je terug naar
de party waar het dansen heerlijk doorgaat. Ook worden er spelletjes gespeeld,
gepraat en gegeten.
Op Nieuwjaarsdag ga je bij alle familieleden langs. Het is gebruikelijk om op deze dag een gedicht op te zeggen. In de coupletten zijn de beste wensen voor het nieuwe jaar verwerkt. In dorpen komen gemaskeerde figuren langs die gedichten opzeggen. Het is de bedoeling dat je ze wat geeft, bijvoorbeeld wijn, worst of geld. En ook kinderen doen mee aan deze traditie. Zij gaan op een stoeltje staan voor hun voordracht. Vervolgens krijgen ze wat spaarcentjes toegestopt.
Een ander Nieuwjaarsdaggebruik is het eten van een gerecht dat uit veel kleine stukjes (peulvruchten) bestaat. Dus linzensoep of doperwten bijvoorbeeld. Als je dit doet, dan zul je veel geld hebben in het nieuwe jaar.
Boldog újévet!
Gelukkig nieuwjaar
Islamitische nieuwjaarsdag
Moslims vieren het begin van hun nieuwe jaar niet uitbundig, zoals Christenen en Chinezen dat doen. Islamitisch Nieuwjaar is vooral een herdenkingsdag, waarbij bezoek aan de moskee centraal staat.
Op Islamitische nieuwjaarsdag herdenken Moslims dat de profeet Mohammed en zijn volgelingen in 622 n. Chr. de stad Mekka verlieten en naar Medina verhuisden. Enkele generaties later werd de datum van deze verhuizing, in het Arabisch 'hidzjra' genoemd, als beginpunt genomen voor de moslimkalender, de Hidsjri-kalender. Op Moeharram 1 jaar 1 (16 juli 622) werd de religieuze en sociale gemeenschap van de moslims gesticht. Op 25 maart 2001 begint het jaar 1422.
De officiële aankondiging van het nieuwe jaar vindt plaats op een heuveltop buiten Caïro, vanaf de minaret van de Mohammed Ali Moskee. Als twee orthodoxe moslims de nieuwe maansikkel waarnemen, is het nieuwe islamitische jaar begonnen.
Divali
Religieus festival ter ere van Laksmi, de godin van de rijkdom (Bengali eren
de godin Kali). Duur: 5 dagen, van de 13e dag van de donkere helft van de
Hindu maand Asvina tot de 2e dag van de lichte helft van Karttika (Gregoriaanse
kalender: laatste helft oktober).
De naam 'Divali' komt van het Sanskrit 'dipavali', 'rij lichten'. Het feest
wordt vooral gevierd door handelaren. Tijdens het festival worden kleine aardewerk
olielampjes in rijen langs de daken van tempels en huizen gezet. Ook worden
drijvende lampjes op de rivieren en stroompjes los gelaten. Volgens de overlevering
is dit ter herinnering aan de terugkeer van Rama (een incarnatie van de Hindu
god Vishnu) naar ayodhya en zijn verlate kroning na veertien jaar ballingschap.
De vierde dag van Divali- het hoogtepunt van het festival - markeert het begin van het nieuwe jaar volgens de Vikrama-kalender. Handelaren houden op deze dag religieuze ceremonies en openen nieuwe boekjaren. Dit is in het algemeen een tijd voor bezoeken aan familie en vrienden, uitwisselen van geschenken, versieren van huizen, uitgebreid dineren en het dragen van nieuwe kleren. Weddenschappen worden aangemoedigd in dit seizoen, als een manier om geluk voor het komende jaar de verzekeren en ter herinnering aan Heer Shiva en Parvatis dobbelspelen op de berg Kailasa.
Diwali is ook bij de Jaina-gemeenschappen een belangrijk festival. Zij herdenken tijdens dit festival het ter Nirvana gaan (de dood) van Mahavira, de laatste Jaina Tirthankar (heilige). De olielampen worden hier als vervanging voor het licht van de heilige kennis gezien, die bij de dood van Mahavira verloren ging.
VUURWERK
Vuurwerk is waarschijnlijk ontdekt door de Bengalezen (het woord 'Bengaals vuurwerk' verwijst nog naar het land Bangladesh), maar werd pas op grote schaal gebruikt door de Chinezen, aan het begin van onze jaartelling. Zij gebruikten het bij religieuze gebeurtenissen om boze geesten te verdrijven. Militairen gebruiken vuurwerk ook wel eens voor verlichting van terreinen of het geven van signalen. De Chinezen beschikten zeker vanaf de vroege 13e eeuw over buskruit, het belangrijkste bestanddeel van vuurwerk. Vlak nadat de Chinezen het buskruit hadden ontdekt, deden ze er al proeven mee. Uit de proeven kwamen verschillende soorten vuurwerk voort. Vuurwerk vond na de ontdekking snel zijn weg naar Europa. Daar werd het ontvangen met groot vertoon, aan menige hoven werden spectacels met vuurwerk opgevoerd, onder meer aan het Hof van Versailles
In Nederland wordt met oud en nieuw traditioneel zeer veel vuurwerk door particulieren afgeschoten. Daarmee wordt symbolisch het oude jaar verjaagd, en het nieuwe jaar binnengehaald. Een aantal soorten vuurwerk mag echter niet door particulieren gebruikt worden. Vuurwerk dat in België gewoon te koop is wordt illegaal naar Nederland gebracht.
Door het afsteken van het vele vuurwerk wordt de kwaliteit van de lucht vlak na de jaarwisseling korte tijd zeer slecht. Het nieuwe jaar wordt met grote hoeveelheden vuurwerk en feestvuren ingeluid. In stedelijke gebieden leidt dit gedurende de nacht tot smogvorming. Ook de uitstoot van fijn stof leidt tot een hoge concentratie daarvan in de lucht. De vervuiling verdwijnt het ene jaar sneller dan het andere, dit hangt sterk af van de windsnelheid en eventuele neerslag. Patiënten met luchtwegaandoeningen zoals astma en mensen met hart- en vaatziekten wordt aangeraden binnen te blijven.
De resten van het afgestoken vuurwerk blijven meestal liggen op straat en leiden daardoor tot zwerfafval. In sommige gemeenten worden speciale vuilniszakken uitgedeeld om dit afval op te ruimen.
Brievenbus met verkleinde inwerpgleufIn verband met de gerede kans dat vuurwerk
in brievenbussen terecht komt (al dan niet beoogd) pleegt de inwerpopening
van Nederlandse brievenbussen in de tweede helft van december grotendeels
afgesloten te worden. Voor veel huisdieren (vooral honden en katten) is het
afsteken van vuurwerk een regelrechte kwelling.
Consumentenvuurwerk
ConsumentenvuurwerkConsumentenvuurwerk is vuurwerk dat in Nederland in de
drie dagen voor oud en nieuw verkocht wordt. Als een van de verkoopdagen een
zondag is, dan word het vuurwerk 4 dagen vantevoren al verkocht. Consumenten
mogen maximaal 10 kg vuurwerk per levering bij erkende vuurwerkverkooppunten
kopen, dat alleen op oudjaarsdag van 10 uur 's morgens tot nieuwjaarsdag 2
uur 's nachts afgestoken mag worden. Dit vuurwerk mag door iedereen van 16
jaar en ouder gekocht worden. In België gelden andere wetten, hier is
ook zwaarder vuurwerk te verkrijgen, en wordt het ook heel het jaar door verkocht.
Een veelgemaakt misverstand is dat Belgisch vuurwerk onbetrouwbaar zou zijn.
Het vuurwerk zelf is echter volkomen veilig, de ongelukken ermee gebeuren
door ondeskundig gebruik ervan. Voor een veilige, en maximale beleving van
dit zwaardere vuurwerk dient men te allen tijde de gebruiksaanwijzing strikt
op te volgen.
Het consumentenvuurwerk wordt onderscheiden in siervuurwerk en knalvuurwerk. Siervuurwerk bestaat in de vorm van vuurpijlen die als geheel de lucht in schieten, en potten of fonteinen die kleine vuurwerkprojectielen vanaf de grond omhoog schieten, en daar een kleurrijk boeket laten zien. Daarnaast bestaat er een breed scala aan draaiers, zonnen en fakkels. Het knalvuurwerk varieert van zware donderslagen, kanonslagen of astronauten tot de lichtste uitvoering, de rotjes. Het is niet ongebruikelijk om een mat rotjes ineens af te steken, wat een knaleffect geeft als van een mitrailleur. Luchthuilers, ofwel gillende keukenmeiden worden ook tot het knalwerk gerekend.
Bron: www.vanharte.nl en wikipedia