Tochtgenoten naar de Waarheid
18 januari: Gebedsweek voor de eenheid (Efeziërs 2,13-18 - Johannes 14,23-31)

De teksten uit het Nieuwe Testament die vandaag worden gelezen, stammen uit het einde van de eerste eeuw. Algemeen wordt aangenomen dat de brief aan de Efeziërs niet van de hand van Paulus is maar van iemand die zich in diens traditie weet staan. Iemand die schrijft in de geest van Paulus met het opzet zijn intentie verder door te trekken. Het evangelie van Johannes is dan weer in een andere context te situeren.<br>
We lazen dus uit documenten die in elk geval reeds op een behoorlijke afstand van het leven van Jezus staan. Beide stammen uit een tijd dat er zich reeds heel wat evoluties hebben voorgedaan.

Juist het proces van de ontwikkelingen in het vroege christendom kan voor ons allicht een spiegel zijn. Ze zeggen namelijk hoe onvoorspelbaar de evolutie van de christelijke gemeenschappen verloopt. Het waren ontwikkelingen die gedragen werden door mensen die zich hebben opengesteld voor de geest van Jezus die ze in hun eigen leven en dat van hun gemeenschap hebben ervaren.
Over hoe de ontwikkeling na Jezus' dood concreet in haar werk is gegaan, weten we niet zo veel met absolute zekerheid. Maar over enkele grote lijnen kan nauwelijks twijfel bestaan. Voor de eerste vrienden en sympathisanten van Jezus viel het niet mee er aan vast te houden dat hij een man van God was geweest. Meer nog, dat hij de Messias was. Hij was toch terechtgesteld op aanstoken van de officiële religieuze leiders van zijn dagen. Als godslasteraar. En toch komt die beweging van de grond. Aanvankelijk zijn dat joodse mensen. Ze situeren zich aanvankelijk ook binnen de joodse traditie. Maar algauw worden de spanningen voelbaar. Niet alleen doordat die christenen er ook nog eigen bijeenkomsten op nahielden en een eigen initiatieritueel praktiseren (het doopsel). Het zit hem eigenlijk al in de belijdenis waarrond deze mensen elkaar vinden. Dat Jezus de Christus is, de Messias. Het stond in flagrante tegenspraak met de reden van zijn executie.
En inderdaad, enkele jaren na Jezus' dood barst een eerste conflict los, waarbij een groep christenen uit Jeruzalem wordt weggejaagd. Het wordt op gedramatiseerde wijze ten tonele gevoerd in de steniging van Stefanus. Deze had Jezus boven de tempel en de joodse wet gesteld. Een dergelijke visie was voor joden onverdraaglijk. Stefanus en de zijnen moesten eruit. Ze werden zelfs vervolgd. We weten dat Paulus hierin aanvankelijk een belangrijke rol heeft gespeeld. Van huis uit gelovige jood, hartstochtelijk ijveraar voor de voorvaderlijke tradities, was hij in eerste instantie een fanatiek vervolger van de nieuwe weg die de christenen voorstonden.
Wat hem overkomt is evenwel tekenend voor het proces dat zich vanaf deze tijd begint door te zetten. Er is sprake van een 'ontmoeting' die bij Paulus een existentiële ommekeer veroorzaakt. Een nieuw inzicht dat zijn vertrouwde joodse denkkader openbreekt. Niet de joodse wet en traditie is weg tot heil, maar Jezus Christus. In de liefde wordt de hele wet vervuld. Daardoor worden mensen bevrijd tot een nieuw bestaan en tot een vrijheid die alle grenzen overstijgt.
Deze vrijheid brengt echter tegelijk spanningen met zich mee. Hebben de gewoonten en gebruiken van de joodse wet dan helemaal geen betekenis meer? We voelen de spanningen in de verschillende geschriften van het Nieuwe Testament. Het is helemaal niet moeilijk de verschillende strekkingen op het spoor te komen. Paulus vervolgt zijn weg in openheid naar de wereld van de niet-joden, de leiders te Jeruzalem houden vast aan het joodse verleden. Het leidt zelfs tot een nieuw conflict. Hoe dat conflict wordt opgelost kan ons vandaag allicht ook wel inspireren. De kwestie die ter discussie stond is welbekend. De vraag luidde of niet-joden die zich bij die christelijke gemeenschap wilden voegen eerst jood dienden te worden, dwz. zich eerst moesten onderwerpen aan de voorschriften van de joodse traditie.
Men is op die eerste kerkvergadering in Jeruzalem uit elkaar gegaan zonder consensus te bereiken. Men koos er voor gescheiden wegen te gaan. Blijkbaar geloofde men in een verbondenheid die belangrijker en fundamenteler is dan plaatsgebonden tradities en gewoonten, wezenlijker dan cultuurgebonden vormgevingen. Mensen voelen zich in staat, vertrouwend op hun eigen geloofsintuïtie, om met grote vrijheid in te gaan op de uitdagingen die een nieuwe situatie met zich meebrengt. De auteur van de brief aan de Efeziërs ziet de zaak als beslecht. Dat de twee werelden één zijn geworden, het is niet zonder slag of stoot gebeurd, maar de zaak mag als beklonken worden beschouwd.
Johannes biedt een eigen overweging bij deze evolutie. Hij stelt Jezus voor als iemand die belooft een helper te zenden. Iemand die hen zal binnenvoeren in de volle waarheid. Hij zal hen alles in herinnering brengen. Hij zal de leerlingen het leven en de boodschap van Jezus in een nieuw licht leren zien en begrijpen. Het blijkt inderdaad dat de leerlingen van Jezus zich ontpoppen als mondige volgelingen, die hun eigen geloofsintuïtie durven vertrouwen. Jezus kan door niets of niemand worden opgeëist. Geen enkele gemeenschap kan zich van hem meester maken. Hij wordt door verschillende christengemeenschappen op een telkens nieuwe wijze begrepen. Want dat is toch het Nieuwe Testament: niet zomaar het levensverhaal van Jezus, maar tegelijk het verhaal van die verschillende gemeenschappen van mensen die met Jezus in zee zijn gegaan. Die zich hebben open gesteld voor zijn geest, zijn mentaliteit. Daarmee is dan ook het Nieuwe Testament geen mooi afgerond, harmonisch verhaal. Integendeel, het is een waaier van uiteenlopende verhalen die ons vertellen hoe het met mensen met deze Jezus vergaan is. In telkens nieuwe beelden en verhalen moet dat uitgebeeld en verteld worden. Alleen in deze waaier van verschillende verhalen voelen we de levenskracht van die geest in deze wereld. Eenzelfde grondthema in onophoudelijke variaties.
We mogen hopen dat de ontwikkelingen die zich in het Nieuwe Testament zelf aftekenen, blijven doorgaan. Het gaat in de Jezusbeweging inderdaad om een open verhaal. Een verhaal dat enkel levend blijft wanneer het onbevangen de ontmoeting aangaat met de nieuwe uitdagingen die zich melden. In gesprek met mensen die er andere meningen op nahouden. Met mensen die vanuit een verschillende achtergrond komen, vanuit een andere traditie.
Je hoopt dat die openheid van geest ons ontvankelijk maakt voor waarheid, waar deze ook te vinden is. Een openheid die bereid maakt stellingen te herzien, standpunten bij te stellen, in de leer te gaan bij anderen. Dat men leert in bescheidenheid de eigen overtuiging in te brengen zonder anderen af te breken of te kleineren. Is niet de gezamenlijke zoektocht naar wat ons leven zin en samenhang kan geven, datgene wat ons met elkaar verbindt? Niet het gevecht om de ander te overdonderen, ook niet de angstige reflex om de eigen stelling waar te willen hebben, maar de gemeenschappelijke zoektocht van mensen die elkaars tochtgenoot willen zijn: daar gaat het toch om. Wij zijn met allen zoekers naar waarheid, en we willen daarbij het gesprek met elkaar en met onze cultuur niet uit de weg gaan.
De geschiedenis leert dat de ontmoeting met de ander, de vreemde, heel vruchtbaar kan zijn. De ontmoeting met de ander, de vreemde, zal ons verplichten dichter bij onze eigen kern te komen en de ballast die er in de loop van zoveel eeuwen aan gekorst is, weg te krabben. We staan vandaag voor nieuwe uitdagingen. Ik noem er enkele.
Het ziet er naar uit dat we globaal genomen nauwelijks of zelfs helemaal niet in staat zijn om onze geloofsovertuiging door te geven aan de volgende generatie. Onze geloofstaal komt hen over als abracadabra. Het confronteert ons met de vraag of we zelf wel begrijpen wat we belijden. Zijn we zelf in staat om ons geloof te verwoorden in een taal die mensen vandaag nog iets zegt? Ligt hier geen indringende uitdaging? Verder. Wij leven in een cultuur waarin andere godsdiensten niet alleen tot het straatbeeld behoren, maar ook de discussies in de politieke arena beroeren. De discussie aangaande de religieuze symbolen in openbare plaatsen is daar een exponent van. Hoe situeren christenen zich hierin? Is niet een eerste voorwaarde om vooroordelen af te bouwen of te vermijden dat we elkaar wederzijds leren kennen ! Bij elkaar op de koffie komen om begrip en waardering op te bouwen. Ten slotte. De tijd is voorbij dat zogeheten christelijke waarden het onbevraagde referentiepunt vormde
 n voor ethische discussies. Men denke aan euthanasie, kunstmatige geboorteregelende middelen, homohuwelijk, enz. Christenen dienen zich op een nieuwe manier te positioneren in een cultuur die ze delen met bewust zoekende atheïsten en authentieke humanisten.
Waar we het aandurven op deze uitdagingen in te gaan, kan het ons misschien duidelijk worden dat het bekende visioen van Jesaja ons inderdaad een wereldwijd perspectief voorhoudt. Het gaat niet om het eigen volk of de eigen overtuiging, de eigen godsdienst of kerk. Het gaat erom dat goddelijke waarheid alle mensen mag verlichten.