Christenen willen in een pluralistische maatschappij positief samenwerken met alle mensen van goede wil

Zijn er christelijke waarden?

Christenen willen in een pluralistische maatschappij positief samenwerken met alle mensen van goede wil. Streven alle mensen immers grotendeels niet dezelfde waarden na? Of zijn er toch typische christelijke waarden, waarvoor wij een bijzondere aandacht moeten opbrengen? De waarden-discussie is totnogtoe vrij oppervlakkig gevoerd. Een verkenning van het terrein.

Vooreerst een effening van het terrein. Wat bedoelen we met waarden? Dat zijn zeker niet alle gebruiken en zeden van een geloofstraditie. De hoofddoek voor vrouwen is geen waarde van de islam. De totale onderwerping aan Allah is dat wél. Maar hier begint de discussie. Want de helft van de moslims gelooft dat die hoofddoek de wil van Allah is... De andere helft weet dat het voorschrift niét in de koran staat en slechts stoelt op de traditie in bepaalde Arabische regio's. Voor vele moslims is de zaak diffuus. Want ook wat uit de traditie gegroeid is, kan de wil van Allah zijn. De hoofddoek wordt dan een waarde, die met klem verdedigd wordt. Op dezelfde wijze redeneren vele christenen. Aan de oorsprong van hun waarden staan de uitdrukkelijk geformuleerde geboden van God uit het Oude Testament en de ethische oproepen van Jezus in het Nieuwe Testament. De zeden en gebruiken die in de loop der eeuwen daaruit gegroeid zijn, zouden dus allemaal teruggaan op de wil van God en Jezus. Op die manier wordt ongeveer alles wat de kerkelijke cultuur voortgebracht heeft, een christelijke waarde, waarvan maar met veel pijn afscheid genomen wordt als blijkt dat ze in een later tijdperk niet meer relevant is.

De wil van God

Iedereen voelt aan welke emoties bovenstaande benadering kunnen doen oplaaien. De kern van de zaak is dat waarden verbonden worden met de wil van God, die boven elke discussie staat (en dus ook boven elke kritiek, verandering, aanpassing, evolutie ... ).

Bovendien is de wil van God haarscherp geformuleerd in geboden. De joden noemen zelfs de Thora ronduit de Wet, al zijn dat géén wetboeken (op Deuteronomium na), maar verhalenboeken. Ze gaan over Abraham, Isaak, Jakob, Mozes, het verblijf in de woestijn, voorafgegaan door scheppingsverhalen en ontstaansmythes als de ark van Noach, de toren van Babel... Ook al bevatten zij heel wat lijsten met wetten en voorschriften (o.a. de Tien Geboden), zij willen vooral het verhaal doen over het verbond tussen God en zijn volk. Hier duikt een ander taalspel op. Want voor de joden, en in hun spoor de christenen, gaat het in de eerste plaats inderdaad om een verbond/verbondenheid met Iemand die de mens (en de menselijke onvolkomenheid) overstijgt. Dat is een liefdesrelatie, waarbij God alleen maar het beste voorheeft voor zijn schepsels en die naar een vervullende toekomst begeleidt. Christenen beklemtonen graag, op basis van hun verrijzenisgeloof, dat die toekomst over de dood heen reikt.

Ethische oproepen

in deze -visie begeleidt' God de mens zoals een goede opvoeder, zeg maar Vader, dat doet: Hij roept op, nodigt uit, houdt perspectieven voor, bevestigt, bemoedigt, waarschuwt en... dreigt een enkele keer met sancties. Het onderwerp van zijn tussenkomsten is hoofdzakelijk ethisch. Hij wil de verhoudingen regelen tussen de mens en zijn medemens, tussen de mens en de hele schepping. De Tien Geboden zijn geen wetten, maar ,woorden' of oproepen" (Gr. Decaloog = de Tien Woorden). Zeven van de oproepen slaan op de verhouding tussen de mensen: eerbied voor de ouders, eerbied voor het leven, eerbied voor andermans bezit, respect voor het huwelijk en beheersing van de seksualiteit, eerlijkheid in omgang en zaken met elkaar, kiezen voor de waarheid, beheersing van de bezitsdrang. Deze inventaris is niet exclusief voorboden of christenen. Ook niet-gelovigen vinden zich daarin. Het kunnen gerust universele waarden genoemd worden. Zij werden echter in de joodse Tora opgenomen, voorafgegaan door nog drie oproepen over de verhouding tussen God en mens: slechts de éne God liefhebben, het vertrouwen op God niet misbruiken, één dag van God' als een rustdag eren. Deze combinatie van tien fundamentele waarden beschouwden de joden als de kern van de oproep die God aan de mensen deed om het zinvolle leven te leiden waartoe Hij hen geschapen had. Zo werkt het verbond'.

Profetische ethiek

Het verhaal is echter nog niet af. Want de bijbel bevat naast de Tora ook de profetenboeken en andere joodse geschriften. De christenen voegden er de evangeliën, Handelingen, Openbaring, de brieven van Paulus en de katholieke brieven aan toe. De profeten, en in hun spoor Jezus Christus, gaven een belangrijke interpretatie aan de oproepen van God. Men mag deze niet als begrenzend zien (geboden), maar als open en dynamisch (oproepen). Zie het verschil in formulering tussen .Gij zult niet doden' en Heb absolute eerbied voor het leven'. Met een open, oproepende formulering komt er een dynamiek tot stand, die gekenmerkt is door een liefde-zonder-grenzen. Jezus illustreert dat voortreffelijk in de bergrede (Mt 5-7). Een fragment: “Gij hebt gehoord dat tot onze voorouders is gezegd: Gij zult niet doden. Wie doodt zal strafbaar zijn
voor het gerecht. Maar Ik zeg u: Al wie vertoornd is op zijn broeder zal strafbaar zijn voor het gerecht. En wie tot zijn broeder zegt: raka (hond) zal strafbaar zijn voor het Sanhedrin; en wie zegt: dwaas, zal strafbaar zijn met het vuur van de hel' (Mt 5, 2 1 - 22). Het lijkt erop dat hoe kleiner het vergrijp is, hoe groter de strafmaat die Jezus voorhoudt. Hij wil zeggen dat met het kleinste vergrijp (iemand voor dwaas uitschelden) al een negatieve dynamiek op gang komt van gebrek aan eerbied voor het leven. Daadwerkelijk iemand doden is slechts een gradueel sterkere fase in die dynamiek. De dreiging met het vuur van de hel voor het lichtste vergrijp is bedoeld als stimulans om van bij de aanvang de dynamiek om te zetten in een positieve en absolute eerbied voor het leven. Zoals gezegd laat deze zich inspireren door de creativiteit van een loutere, niet aflatende liefde. Zij laat zich niet afbakenen door een ultieme wet als .Gij zult niet doden', die de kans laat om de liefde minimalistisch te interpreteren en te beleven. Immers... zolang men niemand doodt, zit men goed. Liefde gaat altijd verder, wil altijd meer, is grensverleggend.

Het absolute

Met de profetische interpretatie van Gods Wet, die door Jezus meesterlijk werd gefrustreerd én uitgevoerd, komen we dicht bij wat mogelijk ,specifiek' zou kunnen zijn aan de christelijke waarden. Het is het samengaan van twee contradictorische begrippen. Het gaat om ethische oproepen (eerbied voor het leven, gerechtigheid, vrede ... ) die iets absoluuts én tegelijkertijd iets dynamisch bevatten. Absoluut en onwrikbaar is de dimensie van eerbied die ze inhouden, voor de andere (en het andere), die je op geen enkele wijze toebehoren, omdat ze uit de Andere (God) voortkomen. Dynamisch en creatief is de dimensie van liefde, die geen grenzen kent en niemand uitsluit, om geen enkele reden, zelfs niet de zondigheid van de ander (de vergevensgezindheid is terecht een zeer belangrijk deelaspect van de christelijke ethiek).

In het gesprek met niet-gelovigen is de profetische liefde-dimensie in de christelijke waarden geen onoverkomelijk verschilpunt. Maar het absolute in de oproepen stuit op verzet, omdat het gebaseerd is op een godsverhouding. Anderzijds is de actuele niet-christelijke moraal vaak gebaseerd op de absolute zelfbeschikking van de mens. Dit laat zelfs toe om het Gij zult niet doden" te negeren, zoals in de abortus- en euthanasiewetgeving duidelijk is. Het gaat er dus niet om dat een waarde absoluut is om haar te verwerpen of te aanvaarden, dan wel om de motivatie daartoe.

Toch christelijke waarden?

Christelijke waarden hebben dikwijls dus iets absoluuts. Dat maakt soms het verschil. Christenen zowel als niet-christenen, zien bijvoorbeeld de huwelijkstrouw als een grote waarde. Maar voor christenen is een huwelijk maar een sacrament wanneer de echtgenoten hun absolute liefde voor elkaar uitspreken en hun absolute trouw, in goede en kwade dagen, tot de dood ons scheidt'. Die verbintenis met en overgave aan elkaar, zonder compromissen, is de weerspiegeling én de realisatie van de absolute liefde die God koestert voor de mens. Daarom is zij een ,teken van Gods heil', dat wil zeggen: een sacrament, dat onaantastbaar (lees: onverbreekbaar) is. Iedereen weet dat deze verbintenis na verloop van tijd wél vaak verbroken wordt door de feiten, bijv. het bekoelen van de liefde, een buitenechtelijke verhouding, een psychologische ongeschiktheid om samen te leven, enz. Christenen worden opgeroepen hier veel begrip voor te hebben en hulp en bijstand te verlenen waar nodig. Als er een nieuwe relatie groeit, kan een tweede kerkelijke huwelijk echter niet, want dan zou het eerste niet absoluut bedoeld zijn geweest. Een absolute huwelijksbelofte kan niet veranderd worden in het relatieve Ik wil u trouw zijn, zolang het gaat, zolang ik er zin in heb en zolang ik niemand anders tegenkom'. Wie zou deze zin op de huwelijksdag door de partner willen horen uitspreken?

Ook minder controversiële waarden dan de bio-ethische of de huwelijksmoraal hebben voor christenen iets absoluuts. Vrede op bijbelse gronden is bijvoorbeeld niet enkel een bij wet geregelde wapenstilstand', maar de wil tot samenleven met betrokkenheid op elkaars leven. Dat laatste is niet in voorschriften of wetten te vatten. Iedereen bepaalt in zijn hart hoe ver hij daarin wil gaan. De bijbel roept op tot een grensverleggende liefde, symbolisch samengevat in de beroemde uitspraak van Jezus Christus: Heb uw vijanden lief'

Hetzelfde kan gezegd worden over de rechtvaardigheid. Het bijbelse woord daarvoor is veeleer gerechtigheid. Rechtvaardigheid doet te veel denken aan rechten en plichten volgens het boekje. Gerechtigheid daarentegen is een kwestie van onbegrensde en oncontroleerbare liefde. Het slachtoffer van een verkeersongeval niet alleen medisch bijstand verlenen en de wettelijke middelen verschaffen om door de verzekering uitbetaald te worden (dat is rechtvaardigheid), maar hem ook bezoeken, nabij zijn, moreel steunen, desnoods door zich te engageren om hem als rolstoelgebruiker te begeleiden in het openbare leven (dat is gerechtigheid).

Het gaat uiteindelijk om de radicaliteit van de bijbel. Eerbied voor het leven, liefde, vrede, verdraagzaamheid, vrijheid, enz. zijn er onverdeeld. Niets of niemand kan daar afbreuk aan doen. En het is niet omdat christenen in de geschiedenis zelf met deze bijbelse waarden dikwijls een loopje genomen hebben, dat zij betekenisloos zouden geworden zijn. Zij blijven uitdagen als een profetische oproep, veeleisend en ja, bovenmenselijk moeilijk (want van goddelijke oorsprong). Daarom beginnen pratikerende gelovigen elke zondag de eucharistieviering met een schuldbelijdenis: Heer, ontferm U over ons, want wij zijn zondaars...

Marcel Verhelst

Gespreksvragen

1.          Geef eens je eigen omschrijving van het begrip waarde.
2.          Welke waarden acht je zeker gemeenschappelijk voor gelovigen en niet-gelovigen?
3.          Wat vind je een christelijke waarde die volgens jou nooit verloren mag gaan?
4.          Bij welke waarden zou jij het absolute karakter beklemtonen? Waarom?
5.          Op welke gebieden dienen christenen hun profetische, grensverleggende liefde concreter te maken?