Michel HOUELLEBECQ, Elementaire deeltjes, Uitgeverij De Arbeiderspers, Amsterdam, 1999.

 

Klik hier voor de website Les amis de Michel Houellebecq

 

Het laatste oordeel over onze tijd?

Marcel Gielis

 

"Rendre compte, c’est le devoir de l’art" (M.H.)

"Zich van de wereld rekenschap geven, dat is de taak van de kunst" (M.H.)

 

Een van de belangrijkste gebeurtenissen in de Franse literaire en culturele wereld van de laatste jaren was zeker het verschijnen tijdens de ‘rentrée’ na de vakantie van 1998 en bij de Parijse uitgeverij Flammarion, van de roman Les particules élémentaires van Michel Houellebecq. Zowel ‘linkse’ als ‘rechtse’ intellectuele milieus werden erdoor geschandaliseerd. Enerzijds kon men de auteur zijn bijtende kritiek op de samenleving die was voortgekomen uit de culturele omwenteling van de jaren 60 niet vergeven en verweet men hem zijn klaarblijkelijke afwijzing van alles wat doorgaat voor politiek correct. Anderzijds nam men aanstoot aan de zeer expliciete beschrijvingen van de seksuele (wan)prestaties van een van de hoofdpersonen en beschuldigde men de auteur van vulgaire pornografie. Maar in sommige katholieke kringen was men dan weer opgetogen over de veroordeling van abortus die tussen de lijnen door ook in de roman te lezen was.

Voor vele lezers was het evenwel duidelijk dat Houellebecqs boek een ideeënroman - een de laatste tijd nogal verwaarloosd genre - met een uitzonderlijk rijke inhoud was. Als zodanig willen wij Elementaire deeltjes van Houellebecq hier presenteren. Deze roman kan o.i. bijdragen tot het verwerven van inzicht in het tijdsgewricht waarin wij leven en een discussie erover kan zeer vruchtbaar zijn om tot een verantwoorde houding te komen ten opzichte van de thans vigerende cultuur. Dit betekent natuurlijk geenszins dat wij instemmen met de opvattingen die in de roman tot uitdrukking gebracht worden of met de stellingnamen van de auteur (ook in interviews e.d.)!

 

Biografie van Michel Houellebecq

(bewerking van de Biographie op de website Les amis de Michel Houellebecq, aangevuld met gegevens uit een interview uit 1997 dat op dezelfde website te vinden is)

Michel Houellebecq wordt op 26 februari 1958 geboren op het eiland La Réunion in de Stille Oceaan (ten oosten van Madagascar), dat na de Tweede Wereldoorlog van een kolonie een Frans overzees departement geworden is. Zijn vader is een berggids en zijn moeder een arts (een anesthesiste); zij vormen een ‘modern’ koppel dat kort na de geboorte van Michel uit elkaar valt. Beide ouders gaan hun gang en interesseren zich helemaal niet meer voor het bestaan van hun kind. Vier jaar na Michel krijgt diens moeder nog een kind; Michel heeft deze halfzus van hem echter nooit ontmoet. Op zesjarige leeftijd wordt hij toevertrouwd aan zijn grootouders langs vaderszijde. Van zijn grootmoeder Henriette, van wie vier broers gesneuveld waren in de oorlog van 14-18, heeft hij de naam Houellebecq overgenomen. Tijdens zijn middelbaar onderwijs in Meaux, waar hij in een internaat verblijft, volgt hij een studierichting die voorbereidt op de ‘grote scholen’. Hij behaalt het diploma van landbouwingenieur. In 1978 is zijn grootmoeder gestorven. Hij trouwt met Jacintha, de zus van een van zijn kameraden, maar raakt verzeilt in de werkloosheid; de geboorte van zijn zoon Étienne kan een echtscheiding niet voorkomen. Er volgt een lange periode van depressiviteit, die hem in een psychiatrisch ziekenhuis doet belanden. Na drie moeilijke jaren vindt hij werk als informatica-ingenieur bij de Assemblée nationale.

Zijn literaire loopbaan begint reeds op de leeftijd van 20 jaar: hij verkeert in kringen van poëzieliefhebbers en begint gedichten te publiceren (Le Sens du combat, Rester vivant). Hij werkt mee aan diverse tijdschriften. Zijn eerste roman Extension du domaine de la lutte, een zwartgallig en wanhopig, maar tegelijkertijd humoristisch boek, bezorgt hem bekendheid bij een breed publiek. De verschijning van zijn tweede roman Les particules élémentaires in 1998 bij Flammarion opent voor hem de poorten van het succes.

M.H. heeft diverse literaire prijzen gekregen. Zijn eerste roman Extension werd verfilmd door Philippe Harel; M.H. heeft meegewerkt aan het scenario; de film is in de herfst van 1999 in première gegaan. Op dit ogenblik woont M.H. in Ierland in de buurt van Dublin. Ierland had hem reeds geïnspireerd tot een van zijn zeldzame lichtvoetige gedichten (samen met Véronique in La poursuite du bonheur): La longue Route de Clifden in Le Sens du Combat.

 

Enkele vragen en opdrachten die richtinggevend kunnen zijn voor een bespreking van Elementaire deeltjes van Michel Houellebecq

- Reconstrueer de biografie (en eventueel de familiale voorgeschiedenis) van de belangrijkste personages uit de roman: Michel, Bruno, Annabelle, Christiane. Vergelijk de biografie van de beide halfbroers Michel en Bruno met die van de auteur Michel Houellebecq zelf.

- Welke belangrijke keerpunten onderscheidt de auteur in de wereldgeschiedenis?

- Reconstrueer een geschiedenis van de ‘cultuur’ van (de tweede helft van) de twintigste eeuw met behulp van de gegevens die de roman vooral in zijn essayistische passages biedt. Voornamelijk de ontwikkelingen in de positieve wetenschappen (en daarmee samenhangend: in de wetenschapsfilosofie) en in de zeden (vooral inzake seksualiteit, man-vrouw-verhouding, huwelijk en gezin, maar ook inzake verhouding gezag-vrijheid en opvoeding, inzake sociale verhoudingen en geweld en zelfs inzake consumptiegedrag) komen ter sprake. Poog aan de hand van de roman de evolutie op deze gebieden te schetsen. Welke belangrijke keerpunten (jaartallen!) onderscheidt de auteur in de geschiedenis van de laatste (halve) eeuw?

- I.v.m. de ontwikkelingen in de positieve wetenschappen komen ook de ‘elementaire deeltjes’, die aan de roman zijn titel hebben gegeven ter sprake. Wat zijn juist deze elementaire deeltjes? Tot welke filosofische theorie leidt het onderzoek waaraan Michel deelneemt? Is deze theorie ook van toepassing bv. op ‘menselijke’ relaties?

- Houellebecq deelt in het kader van de geschiedenis van Ja(ni)ne, de moeder van Michel en Bruno, een en ander mee over de antropologische achtergronden van de veranderingen in de zeden (bedoeld zijn: de filosofisch-menswetenschappelijke theorieën, die bv. aan bepaalde vormen van psychotherapie ten grondslag liggen). Welke zijn die achtergronden? Ook in de beschrijving van het Oord van Verandering wordt er vaag op gezinspeeld.

- Zoek de plaatsen op waar de godsdienst in het algemeen en het katholicisme in het bijzonder ter sprake komt. Zou een godsdienst en meer bepaald het katholicisme volgens Michel (Houellebecq?) in de hedendaagse maatschappij een positieve functie kunnen hebben?

- Zoek de plaatsen op waar recente levensbeschouwelijke stromingen zoals New Age ter sprake komen. Worden deze geestesstromingen in een positief licht gesteld?

- In de roman komen twee totaal uiteenlopende types van katholiek-zijn ter sprake: de katholieke grootmoeder van Michel en het katholieke meisje in het Oord van Verandering. Probeer vanuit eigen ervaring en/of kennis deze twee types wat nader te omschrijven.

- Sommige lezers zijn sterk getroffen door het personage van Annabelle (wier liefde dankzij Michels Clifden Notes een rol speelt in het ontstaan van de Brave New World die in de plaats van onze maatschappij zal komen). Tussen al die tragische figuren die de roman bevolken, is Annabelle waarschijnlijk de meest tragische. Op p. 255 staat dat het duidelijk is dat zij en Michel "te midden van de westerse zelfmoord geen schijn van kans maakten". Het tragische lot van Annabelle en de andere personages is volgens de roman een gevolg van de socio-culturele tijdsomstandigheden waarin ze moeten leven. Nu heeft Sint-Augustinus het ooit in een preek eens zo gesteld: "De mensen zeggen: de tijden zijn slecht, wij leven in een moeilijke tijd. Leef echter goed en de tijd is goed: wij zijn de tijden en de tijden zijn wat wij er van maken" (Sermo 80). Het moet dus mogelijk zijn een maatschappij en een cultuur te construeren (als gedachteoefening eerst in een roman die anders verloopt dan die van Houellebecq, maar uiteindelijk ook in de werkelijkheid) waarin Annabelle samen met Michel, en zelfs Bruno, samen met Caroline Yessayan in 1970 ofwel samen met Christiane in 1998, wel een kans maken. Wat moet er daarvoor in maatschappij en cultuur (door ons toedoen?) veranderen? Geef Annabelle een kans!