De nieuwjaarsbrief – een stukje geschiedenis.

 

Nieuwjaarsdag: 1 januari.

In het midden van de 16de eeuw begon nieuwjaar in verschillende streken op een andere datum: op 1 maart, op Pasen, op kerstdag of op 1 januari. In 1563 besliste de Franse koning Karel IX dat 1 januari voortaan nieuwjaarsdag zou zijn. Na de invoering van de Gregoriaanse kalender in 1582 werd 1 januari aanvaard als nieuwjaarsdag in steeds meer landen in Europa en daarna in de wereld.

Zestiende eeuw.

Het is zeer uitzonderlijk dat brieven van kinderen of tieners uit de 16de eeuw bewaard zijn gebleven. Toch zijn er enkele voorbeelden teruggevonden, zoals een brief uit de 16de eeuw van de Antwerpse drukker Jan Moretus (1543-1610), schoonzoon van Christoffel Plantijn (1520-1589). Het bewijs is er dus dat nieuwjaarsbrieven voor ouders, grootouders of peters voorgedragen werden, niet pas van de 19de eeuw, maar al veel vroeger.

Deze brieven kwamen vooral voor in het uitgeversmilieu. Ze waren in het Latijn geschreven en in dichtvorm. We leren erin dat vrede het kostbaarste is op aarde en dat geschenken de vrede bevestigden en versterkten.

De brieven die geschreven of gedrukt werden waren van de elite, voor de elite. De leerlingen (die waren schaars want niet iedereen kon naar school gaan) konden de op school geleerde kennis en vaardigheden in de huiskamer en voor de familieleden in de praktijk brengen. Het gaat daarbij zowel over de manier waarop de tekst werd gebracht, als over hoe de brief geschreven is. Even konden de leerlingen de rol spelen van redenaar, van spreker voor een publiek.

Geschenken.

Geschenken geven is een belangrijk ritueel in het aanknopen of onderhouden van relaties, vriendschaps- en familiebanden. Precies bij overgangsmomenten, zowel in de levenscyclus (bvb. doopsel, communie, verjaardag, huwelijk ….) als in de jaarcyclus (nieuwjaar) is het geven van geschenken belangrijk. Bij het ontvangen van een nieuwjaarsbrief wordt doorgaans niet hetzelfde (=nieuwjaarsbrief) maar net iets anders (=geld, boeken, voedsel …) teruggegeven.

Cruciaal was dat de tekst werd voorgedragen en dat de brief als een soort tastbare herinnering werd meegegeven.

Gedrukte nieuwjaarsbrieven.

Vanaf de 18de en het begin van de 19de eeuw werden nieuwjaarswensen uitgevoerd in hout- of kopergravure. Die waren bestemd voor kinderen die wensen wilden aanbieden aan hun ouders, net als dienstboden aan hun meesters of vrijers aan hun geliefden, pakjesdragers, postbodes, lantaarnaanstekers en nachtwakers. Daarom was er in het midden van de gegraveerde kaart (met landschappen en taferelen van ijs- en sneeuwpret) ruimte vrijgelaten om iets te schrijven.

Tradities en schoolvoorbeelden.

Het einde van de 19de eeuw betekende een nieuwe doorbraak van de nieuwjaarsbrief, ditmaal bij de brede lagen van de bevolking. Niet alleen in de huiskamers van de elite, maar ook voor Jan met de pet. Zo konden alle schoolkinderen hun nieuw aangeleerde vaardigheden demonstreren.

Op het einde van de 19de eeuw en in het begin van de 20ste eeuw werden de nieuwjaarswensen in de klas geschreven. Deze brieven werden neergeschreven op mooie, met goud of zilver omlijste bladen, opgevuld met sierlijke krullen, al dan niet met afbeeldingen van Jezus, Maria en andere heilige figuren. De brief was het resultaat van ettelijke lessen kalligrafie. De aanspreektitel werd aanvankelijk door de meester geschreven en was bijzonder sierlijk. De kinderen schreven daaronder in hun mooiste schrift, de tekst over die op het bord was voorgeschreven. Vlekken, vegen, fouten …. leidden onherroepelijk tot het herschrijven van de brief.

Voor die dag werden de kinderen zelfs opgedragen met extra nette handen naar school te komen. De inktpotten werden speciaal bijgevuld. Ieder kreeg een nieuwe pen en mocht een nieuw vloeitje nemen. Deze les “kalligrafie” moest de bekroning worden van de vele uren schriftles die er gedurende het hele trimester aan vooraf gegaan waren.

Nieuwjaarsbrieven, vooral die van het eerste leerjaar, waren voor de ouders interessante manieren om de vooruitgang van hun kind en de prestaties van de school te meten. Op amper vier maanden tijd konden ze zien welke vooruitgang hun kind had gemaakt.

Op het einde van de 19de eeuw bevatte een nieuwjaarsbrief vier vaste elementen. Het kind begon te schrijven hoe blij het was zijn brief te mogen schrijven. Het vervolgde met zijn bezorgdheid over de inspanningen die de ouders elke dag moesten leveren en zijn dankbaarheid erom. De brief eindigde vaak met de belofte braaf te zijn en zijn best te doen op school. Vaak kwamen er ook verwijzingen naar God, Jezus en Maria in voor. De brieven van vandaag zijn veel spontaner, ook al omdat leerkrachten vele voorbeelden tot hun beschikking hebben om uit te kiezen.

Na de tweede wereldoorlog.

Er ontstond geleidelijk een markt voor nieuwjaarsbrieven, die vanaf dan commercieel geproduceerd werden. De thema’s verliezen aan vormelijkheid; de afbeeldingen worden kinderlijker, de teksten korter en vlotter.

De taal.

De taal waarin werd geschreven evolueerde eveneens met de tijd. In de 19de eeuw schreven kinderen van adel of van goede komaf hun brieven in het Frans. Frans was toen de taal van de elite. Ook Nederlandstalige kinderen waren soms genoodzaakt hun brief in het Frans te schrijven, bijvoorbeeld als ze in een grensstreek woonden en hun “mémé” in het Frans wenste aangesproken te worden.

Soms beslisten de leerkrachten dat dit een soort taalverrijking was, ook al werden er in die tijd nog geen vreemde talen opgelegd.

In welke taal de brief ook was opgesteld, vast staat dat het taalgebruik tot aan de jaren 1960 erg vormelijk was.

Vandaag is er een tendens om minder aandacht te besteden aan het schrijven van een nieuwjaarsbrief. Soms wordt enkel nog de brief voor de ouders in de klas geschreven; de andere brieven worden blanco meegegeven naar huis en de kinderen kunnen ze daar verder schrijven.

Emotioneel gebeuren.

Hoewel het schrijven en voorlezen van de nieuwjaarsbrief voor veel kinderen een zwoegwerkje is met als enig lichtpuntje het in ontvangst nemen van een geschenk, toch blijkt uit getuigenissen van grootouders en ouders dat het voorlezen van de brieven op 1 januari ook een emotioneel moment is. Het begin van een nieuw jaar, uitgedoste kindjes die de brief waaraan ze zo lang werkten en die bol staat van de goede voornemens, plechtig voorlezen. Hoe schools en hoe bestudeerd het ritueel ook is, het blijft een gevoelige snaar raken. Gevoelens van fierheid, een lichte glimlach om zoveel vormelijkheid, het hoort er allemaal bij. Daarin schuilt wellicht ook de kracht van het ritueel. Het is een gebeuren waarin wens en werkelijkheid mekaar erg dicht benaderen.

Traditioneel gebeuren in Vlaanderen.

Het schrijven van een nieuwjaarsbrief is een echt Vlaamse traditie. In andere landen hebben ze geen nieuwjaarsbrieven.

Laat ons fier zijn op die traditie en ze verder zetten…

Schrijft u in het gastenboek? U doet ons er een plezier mee!

Gastenboek