Grammofoons

In tegenstelling tot de fonograaf die met cilinders werkt, werkt de gram-mofoon met platte schijven. Op 4 mei 1887 vraagt de in Duitsland geboren Emil Berliner, patent aan op een geluidsrecorder op plaat. Tevens worden de trillingen horizontaal gesneden in plaats van verticaal. Twee maand later graveert hij zijn eerste plaat. Zijn eerste opnames waren op een zinkplaat. Opnemen en afspelen gebeurde met een naald uit iridium. Het achtergrondgeruis was aanzienlijk en met zijn handaandrijving was het moeilijk een eenparige snelheid te bereiken. Niemand had toen een vermoeden hoe snel hij de problemen zou oplossen. De specialisten voorspellen "een bom". In november vraagt hij patent aan in de belangrijkste industriële landen.

Hoorngrammofoon

De eerste platen werden via een fotografisch proces vermenigvuldigd. Later werd gebruik gemaakt van "galvanoplastie" en werden met behulp van een matrijs de platen op eenvoudige en snelle wijze vermenigvuldigd.

De eerste grammofoons waren voorzien van een uitwendige hoorn om het geluid afkomstig van het membraan te versterken. Het membraan wordt aan het trillen gebracht door de groeven van de plaat. De luxe uitvoeringen hadden een hoorn in koper. De goedkopere toestellen waren in ijzer, die soms heel sierlijk beschilderd waren. Soms komt ook wel eens een houten hoorn voor maar die zijn zeer zeldzaam geworden.

Hoorngrammofoons zie je de laatste tijd vaak op rommelmarkten en brocante beurzen. Vaak, zeg maar meestal gaat het om nieuw gemaakte exemplaren, made in Taiwan. Het geluid en de mechanische motor zijn van een minderwaardige kwaliteit. Je kan de namaak makkelijk herkennen als je de geluidskop eventjes vast neemt. Voelt hij licht en rammellig aan dan heb je te maken met namaak. Sommige handelaars maken beschadigingen op de kast om de indruk te wekken dat het om een oud exemplaar gaat.

Koffergrammofoon His Masters Voice

Vanaf de vroege jaren 1910 wordt de hoorn weggewerkt in de kast zelf. Op onderstaande foto kan je de gekrulde hoorn in het toestel zien zitten.

Het toestel hiernaast is reeds een luxe uitvoering. Men kan het geluid enigszins regelen door de deurtjes open of toe te laten tijdens het spelen. Ook het deksel kan toe om het krassen van de naald op de plaat te onderdrukken.

Dit is een basis uitvoering voor de minder gegoede burger. Zeer simpel in constructie en vormgeving. Hij is uitgerust met een Zwitsers Sound Box n°2 membraan.


De rubberen ophanging van het membraan is vaak hard geworden, waardoor het geluid zeer hard klinkt. Als men het harde rubber vervangt door een nieuw, dan wordt het geluid meestal veel beter. Men kan een ronde snaar van een platenspeler gebruiken ter vervanging van het originele rubber.

In het begin was de snelheid niet standaard. Er waren platen opgenomen met snelheden die varieerden van 70 tot 120 toeren. Pas later werd de algemene standaard 78 toeren per minuut. Bij de vroegste toestellen was er een snelheidsregeling die uitgebreid was. Later was er vaak slechts een regeling sneller en trager dan 78 rpm. Voor nauwkeurige instelling had HMV een speciale toerenteller.


Koffergrammofoons kom je tegen in alle soorten. Ze zijn niet echt zeldzaam. Naar mijn weten zijn er nog geen "namaak" koffergrammofoons gezien. Hieronder enkele voorbeelden van 78 toeren platen labels.

Bij grammofoons moet de naald in principe voor iedere plaat vervangen worden. Dus elke naald mag maar 1 plaat spelen. Daarom werden de naalden in doosjes van 100 of 200 verkocht. Er bestonden ook naalden die meerdere platen konden spelen. Voor platenwisselaars bijvoorbeeld.

Decca Model 50

In de jaren 30 waren de draagbare valies grammofoons zeer populair. Men nam ze mee op de picknick of op het strand. In het deksel is er plaats voor een stuk of 10 platen. De klankkwaliteit is zeer behoorlijk. Het merk Decca maakte ook platen. Dat was gebruikelijk in die tijd. Bijna alle merken van platen maakten ook toestellen.


 


Hiernaast de onvermijdelijke naald doos. Elke plaat een nieuwe naald. In praktijk kan men wel 2 a 3 platen spelen met dezelfde naald.

HMV Model n°102

Waarschijnlijk één van de bekendste merken is His Masters Voice. Van dit model heb ik ook een Franse uitvoering. In het Frans noemt men het merk "La Voix de son Maitre". De stem van zijn baasje in het Vlaams. Er bestaat ook een Spaanse versie. La Voz de su Amo klinkt het.

Het toestel werd geleverd met een plaathouder waarin 12 platen pasten. Deze plaathouder is zeer zeldzaam. Vaak raakte hij verloren omdat men niet meer wist wat het was en waarvoor het moest dienen. Ik heb het geluk van zo'n exemplaar van de plaathouder te hebben.

Hiernaast een advertentie voor de 102 uit de cataloog van Photo Plait uit 1938. Onder een Frans en Engels logo en de naalddoos.

HMV maakte ook naalden die 60 platen konden spelen alvorens men ze moest vervangen.

 

 



Colombia Grafonola

Ook Engels van oorsprong deze Grafonola van Colombia.

Pathé Vertical Cut

Hoewel het grootste deel van de platen gemaakt zijn met een lateraal gesneden groef, heeft de firma Pathé ook verticaal gesneden platen op de markt gebracht. Die platen moeten afgespeeld worden met een speciaal daarvoor ontworpen bolvormige en naar eigen zeggen onverslijtbare saffier. Daardoor vervalt het vervelende naalden wisselen. Dit was het grootste voordeel van het systeem. Op de platen komt men meestal de aanduiding "Disque a Saphir" tegen. Ook het membraan is speciaal. Het moet dwars op de groeven geplaatst worden.

Hiernaast kan u een close-up zien van de bolvormige saffier. De grootte van het bolletje past precies in de groef waarvan u hieronder een beeld krijgt.

Naast het feit dat de Pathé platen een verticale snede hadden startten de vroegste platen niet aan de buitenkant maar aan de binnenkant. Deze zogenaamde center start platen hadden meestal een gegraveerd label en moesten worden afgespeeld aan 90 à 100 toeren per minuut.

Later schakelde Pathé ook over op het conventionele van buiten naar binnen systeem. Deze platen worden op de voor Pathé standaard 80 toeren snelheid opgenomen. Terwijl de center start platen enkel akoestisch opgenomen werden, zijn er bij de buiten starters ook elektrisch opgenomen platen geweest.

Iris - Chantal

Dit model is van Belgisch fabrikaat. De firma Chantal was in Gent gevestigd. Het was één van de weinige Belgische producenten van grammofoons.

Dit prachtige luxe model in vloermodel heeft een eigenaardigheid. Het is uitgerust met een verstelbare naaldkop. Positie a voor lateraal gesneden platen en positie b voor verticaal gesneden platen.
Bij de laatste positie moet men dan wel de naald vervangen door de bolvormige saffier. De bovenste deurtjes verbergen de geluidsuitgang en de onderste een bergruimte voor platen. Uiteraard is ook hier de snelheid regelbaar tussen 70 en 105 toeren. Dit toestel is een echt paradepaardje.

Chantal model 2

Dit is één van mijn laatste aanwinsten. Een tafelmodel van Chantal. Terug met de universele kop voor het Berliner systeem of het Pathé systeem. Het toestel is in een zeer goede staat. Enkel de veermotor maakt af en toe een beetje lawaai.

Hieronder een detailopname van de weergever in de stand voor verticale snede.

Edison Diamond Disc

Ook Edison produceert volgens een eigen systeem platen. De Diamond disc's zijn ongeveer een centimeter dik en konden enkel op speciale Edison Diamond Disc reproducers afgespeeld worden. De platen zijn volgens het verticaal systeem gesneden. De afspeelkop wordt niet door de plaatgroef voortbewogen maar heeft zijn eigen aandrijving, vergelijkbaar met het systeem bij cilinder fonografen.

Diamond Disc platen en de toestellen om ze af te spelen zijn in Europa zeer zeldzaam. Deze plaat kwam in mijn verzameling door Armand Deknudt. Hij bracht ze zelf mee uit Amerika waar hij ze kocht voor $ 1.00 US.

Hieronder een close-up van het prachtig gegraveerde label.


Hiernaast kan je een afbeelding zien van zo'n Diamond Disc Reproducer. Je ziet duidelijk de opnemer met de horizontaal geplaatste membraan. Dit is geen toestel uit mijn verzameling. Helaas.