Lateraal (horizontaal) gesneden platen.

De eerste platen hadden slechts muziek aan één zijde en werden eerst afgespeeld met houten, later met stalen naalden. Nog later kwamen de dubbelzijdige platen.

In het begin was er geen echte standaard snelheid voor opnames. De snelheid kon variëren tussen 65 en 130 toeren per minuut. Als men geluk had stond de snelheid er op. Bij dit exemplaar zijn zelfs beide kanten op een verschillende snelheid opgenomen. De ene kant op 76 toeren en de andere op 84 toeren. De opname op deze plaat is nog voorafgegaan van de "gesproken titel". Ook de naam van de opnamestudio wordt er bij geschreeuwd. Het is een akoestisch opgenomen plaat.

Twee verschillende snelheden op één plaat is waarschijnlijk niet zo zeldzaam. Onlangs kreeg ik nog enkele exemplaren. De ene kant op 84 toeren en de andere op 78. Door het volume die van deze plaat af komt denk ik dat ze al elektrisch opgenomen zou kunnen zijn.

Hier zijn beide kanten wel op dezelfde snelheid opgenomen. Voor de gelegenheid eens op 85 toeren. Verschillend genres werden aangeduid met etiketten in verschillende kleuren. Hier de bruine reeks. Waarschijnlijk was dit het kleur voor de klassieke opnames.

 

90 à 100 toeren saffier

De periode 1905 - 1915. Deze platen beginnen in het midden en zijn verticaal gesneden net zoals de cilinders. Deze manier wordt in het Engels de "Hills and Dales" techniek genoemd. Ze moeten worden afgespeeld met een speciale bolvormige saffier. Alhoewel een versleten staalnaald vaak ook uitstekend werkt. Deze platen zijn nog akoestisch opgenomen.

Deze platen zijn eigenlijk kopieën van cilinders. De originele opname gebeurde op een wassen cilinder, meestal van het "CONCERT" type. De opname werd op een wassen plaat overgedragen met een mechanisch systeem "panthograaf" genaamd. Deze wassen plaat werd dan via galvanische weg omgezet in een matrijs waarmee de platen werden geperst.

Ze hebben een gegraveerd label en bestaan in verschillende diameters die ook de prijs bepaalt. Op sommige platen staan de prijzen van de verschillende diameters. Er staat zelfs bij dat enkel de diameter de prijs bepaalt. Niet de beroemdheid van de artist.


Hiernaast is een plaat van 21 cm te zien. Deze nederlandstalige uitvoeringen blijken relatief zeldzaam te zijn. Het liedje wordt door een krachtige spreker ingeleid met rollende R.


Het familie portret hieronder geeft een idee van de verschillende formaten. Tevens zie je ook dat er Franse, Duitse en Nederlandstalige hoezen waren. Tussen de verzameling zit ook een Italiaanse plaat maar helaas zonder hoes. Iemand daar een foto van?
80 toeren saffier

De latere Pathé platen worden voorzien van een papieren label en aan de voor Pathé standaard snelheid van 80 toeren opgenomen. Ze beginnen ook aan de buitenkant. Nog later worden ze ook electrisch opgenomen. Echter blijven ze lange tijd vasthouden aan hun verticale snede en hun weergave met onverslijtbare saffier. Ze komen voor in diameters tussen 25 en 30 cm.

Er worden verschillende kleuren etiketten gebruikt. De kleur van het etiket bepaalt de prijs.

 

78 toeren standaard 25 cm.

Voor de gewone lateraal (horizontaal) gesneden staalnaald-platen kwam men al vlug tot een standaard snelheid van 78 toeren per minuut.

Het materiaal van de 78 toeren plaat is een soort keramiek met een laklaag,"shellac" genaamd waarin de groeven worden geperst. De drager is zeer hard en daardoor ook zeer breekbaar. Het nadeel van dit materiaal is dat het nogal wat groef-ruis veroorzaakt. Dit is afkomstig van leisteen die in het shellac materiaal wordt gemengd. Die leisteen zorgt er voor dat de gebruikte staalnaalden in een mum van tijd in de juiste vorm worden geslepen. Om die reden is het ook aangeraden om slechts 1 plaat per naald te spelen. Latere platen zijn veel zachter en hebben die groefruis veel minder. Ze waren echter niet meer zo geschikt om afgespeeld te worden met een mechanische grammofoon.

De eerste platen hadden zeer sobere neutrale papieren hoezen. Via een gat in de hoes kan men de plaat die er in zit identificiëren. Vaak stond er publiciteit op voor andere platen, soms ook voor afspeeltoestellen. Pas later komen er ook speciale hoezen die specifiek voor een titel of artist zijn gedrukt.

Door toevoeging van roet aan het materiaal wordt de zwarte kleur verkregen. Maar het kan ook anders. Deze Pathé plaat heeft een roodbruine kleur.


 

78 toeren 30cm plaat

Platen met een diameter van 30cm zijn meestal klasieke muziek. Zelfs al duren ze niet langer dan wat op een 25 cm plaat zou kunnen. Je krijgt dan een absurd lange uitloopgroef.

Onlangs kreeg ik twee 30 cm platen binnen die wel heel bijzonder zijn. Ze zijn voorzien van prachtige afbeeldingen. De geluidskwaliteit valt tegen en daar zal de afbeelding wel voor iets tussen zitten vrees ik. Ik heb het vermoeden dat de afbeelding met zeefdruk techniek werd aangebracht. Deze platen maken helaas geen deel uit van mijn verzameling.

78 toeren 20cm plaat

Deze platen hebben een diameter van slechts 20 cm maar spelen even lang als hun 25 cm broertjes. Door de groeven dichter bij elkaar te brengen kan men meer groeven per cm snijden. De maximale uitwijking van de lateraal gesneden groef moet dan ook kleiner worden zodat ze niet in elkaar zouden lopen. Daardoor zijn deze platen minder geschikt voor de mechanische grammofoons en meer voor de elektrisch versterkte pick-ups.

De kleine platen werden meestal in grootwarenhuizen en aan een lagere prijs verkocht.

Broadcast is een Belgisch merk.

78 toeren Liliput 15 cm.

Er bestaan zelfs 78 toeren plaatjes van slechts 15 cm. Meestal betreft het kinderliedjes of vertelseltjes. Deze plaatjes werden dus speciaal gemaakt voor de kindergrammofoontjes.

Op deze plaat: "In den regen" en "Daar zaten zeven kikkertjes", gezongen door Kees Pruis. Hieronder een familie foto van 30 tot 15 cm.

78 toeren in vinyl.

Ik heb er nog niet veel tegen gekomen maar, ze bestaan. Een 78 toeren plaat in vinyl. Anders volledig identiek aan de gewone 78 toeren plaat met standaardgroef maar nu onbreekbaar. Je kan ze enkel met een lichtgewicht pick-up afspelen.

Deze plaat is onderdeel van een taalcursus Nederlands.

33 toeren Long Play.

Vanaf begin de jaren 1950 komt de langspeelplaat op 33 toeren uit. Ze is gemaakt van een toen nieuw materiaal: vinyl.

De klankkwaliteit van dit nieuwe materiaal is een enorme verbetering. Er is veel minder ruis omdat het materiaal veel gladder is.

Eerst kwamen ze in mono, vervolgens omstreeks 1959 in stereo en nog later, 1970, in quadrofonie.

Hiernaast is één van de eerste Stereo platen te zien. De vermelding Stereo is er nog met een klevertje op geplakt. Van deze plaat heb ik ook de mono versie. In het begin was de stereo plaat niet af te spelen met een mono aftaster. Je beschadigde er zelfs de plaat mee. Later kwam er zogenaamde universele gravure, stereo - mono compatibel.

Met de komst van vinyl werd de weergave kwaliteit ook drastisch verbeterd. Dit werd aangeduid met volgende logo's. Voor mono en stereo.


Aanvankelijk kwamen ze uit in 25 cm versie. Later kwam de 30 cm schijf uit en je kan ze ook vinden in 20 en 17 cm versie.

Meestal zijn ze zwart van kleur maar later kwamen ze ook in andere kleuren uit.

Al een witte plaat gezien? Of een transparante en een roze. Alles kan.

45 toeren Single

Na de komst van de langspeelplaat was er behoefte aan een vervanger van de 78 toeren plaat. Om nieuwe muziek te lanceren of voor in de juke-box was een plaatje nodig met langs elke kant slechts 1 liedje, zoals bij de 78 toeren plaat het geval was.

Het antwoord was de 45 toeren plaat. De Single, zoals ze ook wordt genoemd, is geboren.

Aanvankelijk werden ze net zoals de 78 toeren plaat in neutrale sobere papieren hoesjes verkocht, al dan niet met reclame voor andere platen. In het begin nog duidelijk met de aanduiding dat het om een 45 toerne plaatje gaat en ze onbreekbaar is. Let op de aanduiding 45 OPM (omwentelingen per minuut). Later kwamen ze met aantrekkelijke hoesjes in vierkleurendruk op de markt.

Hieronder een speciaal hoesje van het NIR. In het Frans staat er "Un disque sans pochette est un disque condamné" en in het nederlands "Een plaat goed bewaard is lang gevrijwaard". Vrije vertaling noemen ze dat zeker? Nu is het wel zo dat beide beweringen zeer juist zijn.

KRAFTone

45 toeren plaatjes zijn meestal voorzien van een groot gat. Dat groot gat is nodig voor de Juke-Box. Soms worden ze geleverd met een klein gat in een verwijderbaar stukje. Het volstaat dat stukje uit te kraken en men bekomt een groot gat. Soms was dit ook een los hulpstukje.

De hiernaast afgebeelde plaat is van het merk KRAFTone. Je komt deze plaatjes relatief vaak tegen. Je kon ze destijds voor 20 frank + verzendingskosten bestellen als je drie verpakkingen van KRAFT produkten meestuurde. Je kon kiezen uit de lijst.

xxx

xx

Extended Play 45 toeren

Door de groeven dichter bij elkaar te plaatsen kan men extra speeltijd bekomen. Men kan 2 liedjes per kant opnemen. Deze 45 toeren plaatjes noemt men EP'tjes of Extended Play.

16 toeren super long play

Je kan het vinden op veel platenspelers. De snelheid 16 toeren. Als die snelheid er op staat moeten er platen geweest zijn op die snelheid toch? Maar heb je er al gezien? Lange tijd moest ik op die vraag neen antwoorden, maar kijk hiernaast maar eens. Dat is er één!

Zeer zeldzaam. Zo zeldzaam dat vele mensen er aan twijfelen of ze eigenlijk wel ooit bestaan hebben. Sommige bronnen beweren dat ze enkel voor gesproken boeken voor blinden gebruikt werden maar de afbeelding hiernaast spreekt dit tegen.

Er staat wel degelijk amusements muziek op deze plaat. Een plaat met diameter 25 cm met een speelduur van 1 uur. De kwaliteit is redelijk goed zelfs. Het voordeel van deze lage snelheid is dat je het etiket kan lezen terwijl de plaat aan het draaien is. :o)

De slappe reclame plaat.

Deze plaatjes waren in de jaren 70 populair. Je kon ze vinden in tijdschriften en magazines. Ze hadden tot doel reclame te maken voor platenalbums, of boeken van Readers Digest. Ik heb er zelfs een goudkleurige van.

Hier is een plaatje dat een onderdeel was van een boekenreeks over de Tweedewereldoorlog. Er staan geluidsfragmenten op van historische radiouitzendingen.

Met de komst van de CD is het floppy-plaatje volledig verdwenen.

Sonokaarten.

Deze kaarten waren een nieuwigheid tijdens de EXPO 58. Een postkaart met een muziekstuk ingeperst in de vinyl beschermlaag. Meestal draaien ze op 45 toeren.

Eigenlijk zijn ze de voorgangers van de floppy-plaatjes met reclame. Het is nogal tricky om de naald op de juiste plaats te krijgen. Meestal moet er een gewichtje over de as van de platenspeler gezet worden anders slipt de kaart.

Deze sonokaart dateert van 1959. Ze is een informatiekaart voor de handelaars in melk, om de op komst zijnde promotie van het gebruik van melk aan te kondigen. Er was zelfs iets extra voor de handelaars voorzien als ze de affiche aan hun etalage hingen. Een zeldzaam document. Klik opde kaart hieronder om dit document te beluisteren.

Fonoplaten fabriek.

Tot slot nog enkele beelden van een grammofoonplatenperserij. Een netwerk van buizen en persen. Het thermoplastische vinyl wordt in de matrijs aangepracht samen met de etiketten. De matrijs wordt gesloten en zo worden de groeven in het vinyl geperst. Nadien wordt het overschot aan de randen afgesneden.

Hoe platen geproduceerd werden in de jaren '30 kan je hier zien.
Met dank aan Youtube.