16 mm formaat camera's

In 1923 kwam Kodak op de markt met het 16mm smalfilm formaat. Het was een antwoord op de komst van 9,5mm film van Pathé.

De film werd op gesloten zogenaamde daglichtspoeltjes geleverd. Deze spoelen konden in gewoon daglicht in de camera geladen worden. Enkel de eerste meter werd daardoor belicht en onbruikbaar. Daglichtspoelen bestaan in 15, 30 en 60 meter.

Kodak introduceerde ook de omkeerfilm. Hierdoor was het niet meer nodig een positieve print te laten maken, zoals bij het negatief procédé wel het geval was.

Aanvankelijk was de film aan beide kanten van perforaties voorzien.

Later bleek dat ook met perforaties langs een kant een goed filmtransport mogelijk was en zo was er plaats voor een optisch geluidsspoor. Meer uitleg over de werking van dat optisch geluid kan je vinden in de 16 mm projectoren pagina's.

Nog later werd de vrijgekomen ruimte van een magnetische strook voorzien zodat achteraf op een eenvoudige manier geluid aan de film kon worden toegevoegd. Het nadeel van magnetisch geluid is wel dat het aan veroudering onderhevig is. Soms laat de magnetische laag eenvoudigweg los en is daarmee het geluid verloren.

Met Super 16mm gebruikt men de plaats voor het geluidsspoor ook voor beeld. Zo kan men in 16:9 formaat opnemen.(graphics Bernard De Witte)

Hiernaast een verpakking van Gevaert zwart-wit film uit de jaren 1950. De term " PAN" of panchro komt op veel films voor. Het wil zeggen dat de film panchromatisch gevoelig is. Met andere woorden dat hij voor alle kleuren even gevoelig is als onze ogen en omzet in overeenkomende grijswaarden. Hieronder enkele recentere verpakkingen van Kodak en van een Tsjechisch merk.

Bolex Paillard H16S

Deze camera is van Zwitserse oorsprong. Hij gebruikt spoelen van 15 of 30 m film. De film wordt aangedreven door een sterke en onverwoestbare veermotor met variabele snelheid van 8, 16, 24, 32 en 64 beeldjes per seconde. Er is ook de mogelijkheid om beeld per beeld op te nemen met een sluitersnelheid van 1/25-ste seconde of met lange tijden belichting. Hij is uitgerust met een meter teller en een beeldjesteller die zowel vooruit als achteruit werkt.

Men kan de motor ontkoppelen en met de bijgeleverde hendel manueel te filmen of de film terug te draaien. Op de revolverkop zijn drie KERN lenzen gemonteerd. Met de wegplooibare hendel kan deze kop gemakkelijk verdraaid worden. De zoeker is van het "OCTAMETRE" multifocus type en met een parallax correctie. Bovenop zit nog een reflex zoeker voor de scherpstelling.

De draaikop is voorzien van een gleuf waarin een filterhouder past. Standaard bijgeleverd zijn 5 filterhouders en 5 pakjes met gelatinefilters. Gelatinefilters worden gemaakt door een kleurstof te mengen met gelatine. De vloeibare gelatine wordt uitgesmeerd op een speciaal behandelde glasplaat om ze te laten drogen. Achteraf werden ze nog voorzien van een laklaag. Standaard bijgeleverd waren filter N° 25A rood filter, N° 8 K2 geel filter, N° 15 G oranje filter, N°1A Skylight Filter en N°85 die het mogelijk maakt in daglicht te filmen met een type A kunstlicht film.

Dat de camera waarschijnlijk nauwelijks gebruikt werd blijkt uit het feit dat deze 5 bijgeleverde filters nooit geopend werden. De eerste 3 zijn uitsluitend bedoeld voor gebruik bij zwar-twit film. De 2 onderste voor kleur.

Bolex Paillard H16 M

De Bolex H16 bestond in vele uitvoeringen en variaties. De versie M16 is bijvoorbeeld zonder revolverkop, de H16T zonder filtersleuf en zonder reflex zoeker voor scherpstelling. De hiernaast afgebeelde uitvoering is uitgerust met een reflex zoeker die in de lens zelf zit. De lens is een zoomlens van Berthiot. De originele zoeker is ook nog steeds aanwezig maar wordt niet meer gebruikt. Dit doet mij vermoeden dat deze lens er achteraf bijgevoegd werd.

Hij heeft ook een variabele sluiter en de gebruikelijke veermotor met zijn variabele snelheid.

De camera's werden steeds geleverd in prachtige lederen valiesjes die hier niet afgebeeld worden.

Bolex MCE-17B motor

Een relatief zeldzaam accesoire voor de Bolex camera's is deze motor. Met deze motor is het mogelijk een volledige film te draaien zonder onderbreking om de veer op te winden. Hij past zowel op de H16 als op de H8 modellen.

Hiernaast enkele afbeeldingen hoe de motor op de camera moet worden bevestigd.

De motor werkt op gelijkstroom en de snelheid waarmee hij draait is afhankelijk van de toegepaste spanning. Die gelijkspanning wordt geleverd door zogenaamde lantaarnbatterijen van 6 volt, 3,5 Ah. Niet alle batterijen worden steeds samen gebruikt. Het aantal batterijen die samen in gebruik zijn is afhankelijk van de toegepaste filmsnelheid en kan afgelezen worden op het label van de motor.

De batterijen voor de voeding van de motor passen in deze lederen tas en ze werd afzonderlijk verkocht.

Beaulieu R16

Dit is een modernere camera. In zijn standaard uitvoering is de R16 geschikt voor 15 en 30 meter spoelen. Dankzij een extra filmmagazijn dat bovenop het toestel geplaatst wordt kan men spoelen van 60 meter toepassen. Zo kan men vijf minuten onafgebroken filmen met een beeldfrequentie van 25 b/s. In de filmcassette zit een minimotor die de film opspoelt. Door middel van inwendige contacten krijgt de motor stroom uit de camera.

Hij werkt volledig elektrisch en automatisch. Hij is uitgerust met een lens van Angenieux. Deze lens heeft 2 motoren. Eén voor de instelling van het diafragma en één voor de zoom. De snelheid van de zoom is variabel en kan met de regelknop vooraan ingesteld worden.

Deze camera kreeg ik van A. Deknudt. Hij maakte er de film over René Declercq van Deerlijk mee. Ik heb nog een tweede exemplaar van deze camera.

Dankzij een vernuftig systeem met een heen en weer klappende spiegel kijkt men door de lens tijdens het filmen. Het voordeel hiervan is dat men zeker is van de beelduitsnede. Een nadeel echter is dat die klappende spiegel zoveel lawaai maakt dat geluidsopnamen moeilijk waren.


Hiernaast zie je een detail van de transportregelingen. Met de hoofd-schakelaar links kan je de transportmotor instellen in vooruit of achteruit. Er is ook een stand "CONTROL" om de toestand van de accu te controleren. De lading kan afgelezen worden op de draaispoelmeter. Naast de hoofdschakelaar is er een nippel voor afstandsbediening. Met de knop rechts kan de snelheid ingesteld worden van 2 tot 64 b/s. Dit is volledig traploos.

Met de schakelaar onderaan kan men kiezen tussen variabele snelheid of 24-25 b/s.

Het handvat van de camera is de accu. Hieronder ziet u de standaard accu. Hij heeft een capaciteit van 500 mAh en geeft voldoende energie om 7 films van 30 meter of 3 van 60 meter met een snelheid van 25b/s te belichten. Met de dikkere accu, zoals op de foto hiernaast, kan men 16 spoeltjes van 30 of 8 van 60 meter volschieten. Hij heeft een capaciteit van 1 Ah.

De accu's kunnen op de camera zelf of met behulp van een extra hulpstukje extern geladen worden.

Kodak Royal

Dit is waarschijnlijk de oudste camera voor 16 mm film uit mijn verzameling.

Deze camera's waren vooral populair tijdens en vlak na de tweede Wereldoorlog. Vaak werden ze door de soldaten vanuit Amerika meegebracht en hier verkocht.

Vele toestellen waren uitgerust met een zogenaamde FIX-FOCUS lens. Dit wil zeggen dat alles scherp is en blijft vanaf 1 meter en verder. Mijn toestel heeft wel een scherpstelling, wat er op wijst dat het waarschijnlijk een latere uitvoering is. De scherpstelling moet wel gebeuren door meten van de afstand. Schatten mocht natuurlijk ook en gezien het een lens was met vaste brandpuntafstand was de instelling niet zo kritisch.Men kon ook lenzen toepassen met andere brandpunt afstanden. De zoeker kan daarvoor aangepast worden.

De film is ondergebracht in een speciale cassette die door Kodak zo aangeleverd wordt. De cassette zelf blijft eigendom van Kodak, want na het ontwikkelen wordt ze hergebruikt en terug met onbelichte film gevuld. In onderstaand geval is dit Kodachrome K25 daglicht film. De ontwikkeling, proces K.14 is inbegrepen in de prijs van de film.

Revere 16mm Magazine Turret model 26

Er waren ook andere merken die camera's voor de Kodak filmcassettes maakten. Dit is er zo één van uit 1953. Hij is uitgerust met een revolverkop (turret) met 3 verschillende lenzen. Eén van 25mm/1" F1.9 met scherpstelling, één met 75mm/3" F3.5 telelens en nog een 25mm/1" F2.5 fixed focus lens. De Micromatic zoeker is parallax gecorrigeerd en is gekalibreerd voor 17mm groothoeklens, 25 mm standaard lens, 50mm, 70mm en 100mm telelenzen.

Het veerwerk kan ingesteld worden op 5 snelheden. 12, 16, 24, 32 en 48 beeldjes per seconde. De juiste snelheid wordt ingesteld met een trouwens lastig te verstellen knop die op de foto hiernaast ongeveer in het midden onderaan te zien is.

Het gebruik van filmcassettes maakt het gebruik van deze camera zeer eenvoudig. Gewoon de filmcassette achteraan in de camera schuiven en het doosje dicht doen. Meer handelingen zijn er niet nodig. Dan enkel nog de handleiding lezen.


Voor de juiste belichting van de film is er op het toestel zelf een belichtingstabel afgedrukt voor de belichting van films met een gevoeligheid van 8 Weston. De Weston is een oude eenheid om de gevoeligheid van de filmemulsie aan te geven. Op het web zijn er wel omrekentabellen te vinden naar ASA, DIN of nog andere aanduidingen.

Hier nog enkele verpakkingen van 16mm rolfilmen.


Deze Kodachrome II verpakking dateert uit de jaren 1960. Toen werd blijkbaar 16mm film verkocht met ontwikkeling inbegrepen.

Hieronder Gevachrome dag- en kunstlichtfilm. Professionele film van Eastman Kodak. Speciaal voor televisie Video News Film en negatief film.