Pathe Baby 9,5mm

In de eerste plaats was het de bedoeling van Pathé om een zo goedkoop mogelijke projector uit te brengen. Pathé rekende eigenlijk op de verhuur en verkoop van films. Het was dus niet zo zeer de bedoeling om zelf te filmen, hoewel er ook een mini camera werd geleverd.

De films werden afgeleverd in een metalen cassette. Ze kon bovenaan in de projector geplaatst worden. De film wordt via de projecteeropening naar de ingebouwde opwinddoos gevoerd. De ronde filmcassettes bestaan in 2 formaten voor respectievelijk 10 en 20 meter film.

Diverse logo's kunnen voorkomen op dit type projectors. De vroegste waren voorzien van een gedrukt logo. Later kwam er een ronde medaille en nog later, bij model G een ovalen.


















Vanaf 1932 is de G versie van de Baby op de markt. Deze uitvoering is voorzien van een dubbele grijper. Die heeft als voordeel dat een film met een gescheurde perforatie, zonder haperen kan passeren. Er bestond ook een Type GH en GK, respectievelijk voorzien van een extra Hermagis en Pathéxor Krauss.

In het tijdperk van de stomme film gebruikte men kleur als ondersteuning om de sfeer aan te geven. De nitraatfilm werd in een kleurbad gedompeld. Bijvoorbeeld groen voor buiten, blauw voor op zee en rood voor binnen. Deze kleuren werden niet op de kleine 9mm5 filmpjes aangebracht. Om ze toch te kunnen brengen bestond er een hulpstuk met geleurde filters. Men kon zo de gepaste filter voor de lens draaien en de gepaste sfeer-kleur weergeven. Dit kleurfilter hulpstuk kan je hiernaast bewonderen.

Als lichtbron wordt een laagspannings gloeilamp van 12 volt gebruikt. In de voet van de projector zit een weerstand die de overige 100 volt voor zijn rekening neemt en omzet in warmte. De projector was dus ideaal voor de koude winteravonden. Met een schuifknop kan de weerstand nog aangepast worden voor een spanning tussen 105 en 115 volt.

Voor netspanningen die hoger zijn dan 115 volt bestaat er een afzonderlijke schuifweerstand. De projector kan daardoor gebruikt worden op netspanningen tot 230 volt.

Pathé-Baby "SUPER"

Voor de Baby's bestonden er allerhande extra's. Om van een standaard model een zogenaamde super te maken kon men extra armen op het toestel plaatsen zodat men in staat is om filmspoelen van 120 meter toe te passen. Naast de spoelarmen kon men ook een motor bijvoegen. De SUPER werd ook als volledig paket verkocht. Hieronder zie je de advertentie voor de SUPER uit 1932.



Mijn projectoren zijn oorspronkelijk voor de Franse markt bedoeld. Het was toen zelfs verboden deze toestellen te exporteren, zoals het hiernaast afgebeelde plaatje bewijst. Naast dit plaatje kan je ook de Franse toestellen herkennen aan het teken PB-F. Dit wil waarschijnlijk "Pathé Baby France" zeggen. De reden van dit verbod is mij niet helemaal duidelijk. Kan er iemand meer licht op dit feit werpen?

Toestellen voor andere landen worden met de letters PB-EX getekend. Ook de naam Pathé wordt voor de export toestellen veranderd in "Pathex".

Dat men bij de Pathé Baby projectoren vooral op "zo goedkoop mogelijk" heeft gelet blijkt ook uit het vernuftig systeem om film te besparen bij de tussentitels. Aangezien een titel eigenlijk bestaat uit een reeks identieke filmbeeldjes, volstaat het de film stil te zetten tijdens die titel. En dat is nu precies wat Pathé doet. Er is een volautomatisch systeem in de projector aanwezig dat de film gedurende enkele seconden stil zet als er een titel in beeld komt. Dit gebeurt door de grijpers naar achter te verschuiven zodat de film niet meer vooruit getrokken wordt. Het mechanisme schakelt na enkele seconden de grijper terug naar voor.

Het besturen van deze ontkoppeling gebeurt door op de plaats van de titel een inkeping (encoche in het Frans of notch in het Engels) te knippen. Deze inkeping wordt met een speciaal daartoe ontworpen hulpstukje gemaakt. Een pennetje voelt als er een inkeping is en ontkoppelt de grijper. Voor titels die een langere leestijd vragen worden 2 of meer beeldjes in de film opgenomen en ook meerdere inkepingen na elkaar in de film gemaakt.

Om de film te monteren of te plakken bij breuk bestaan er deze twee hulpstukken. Met deze cutter kan de film recht afgeknipt worden en om de beide filmstukken netjes en recht aan elkaar te kleven gebruikt men een houten plakpersje. De emulsie moet wel manueel weggeschraapt worden. Het plakken gebeurt met goede film-cement. Van klevertjes had men toen nog niet gehoord. Dit plakpersje wordt ook gebruikt om met behulp van zogenaamde pastilles, kleine ronde stukjes film met een perforatie in het midden, eventueel beschadigde en gescheurde perforaties te herstellen.

Het grote probleem bij deze Pathé Baby projectoren is het materiaal waaruit de vlinder of obturator is gemaakt. De gebruikte metaallegering 'ontploft' als het ware na verloop van tijd. Het metaal zwelt op en barst zodanig dat de vlinder, die ook als vliegwiel dienst doet niet meer in het projectorhuis past en blokkeert. In een ver gevorderd stadium valt het vliegwiel zelfs volledig uiteen zoals hiernaast te zien is. Bij 99% van de toestellen die nog over hun originele vlinder beschikken is dit het geval.

Iemand beweerde dat dit fenomeen de "zinkpest" wordt genoemd, en de schrik van vele musea is. Het zou zelfs besmettelijk zijn en veroorzaakt door een soort bacterie. Of dit waar is weet ik niet. Ik heb er eerlijk gezegd mijn twijfels over.

De enige oplossing is een replica te maken. Ik had het geluk een vlinder in redelijke toestand te vinden die als model kon dienen. Armand D., een goede vriend die een fabriek in luchters heeft maakte met veel liefde en geduld deze replica in messing voor mij. Die kan wel nog 100 jaar mee nu.

Nog een probleem bij deze projectoren is het vinden van de lampen. Als men ze al kan vinden is het tweede probleem de beperkte branduren van deze lampen. Als men wil spelen met deze toestellen is het dus aanbevolen om een alternatief te vinden. Bij OSRAM vond ik halogeen lampjes van 5 watt/ 12 volt. Uit een afgedankte kerstetalage vond ik fittingetjes die juist in de originele lamphuls passen. Draadjes door de bestaande opening en klaar is kees. Prachtig helder beeld zonder iets aan de projector te veranderen.

In de cataloog van "Omnium Photo" uit 1938 staan nog enkele leuke hulpstukjes die nog niet in mijn verzameling zitten maar wel het vermelden waard zijn. Links de "Super Eblouissant". Een krachtige lichtbron van 12 volt, 5 ampères, dus 60 watts. Om de film te beschermen tegen de warmte van deze lamp gaat het licht door een met water gekoeld element.
Op het platteland was er vaak nog geen elektriciteit. Om toch films te kunnen vertonen werd deze generator (onder) ontworpen. Met de slinger-beweging wordt de energie voor de lamp opgewekt en het filmtransport verzekerd.

Pathé LUX

De LUX kwam omstreeks 1932 op de markt en staat ook nog in de cataloog van 1938. Het is een zeer veelzijdige projector. Hoewel hij hoofdzakelijk voor spoelen van 120 meter bedoeld was, kan men ook de kleine Baby spoeltjes afspelen. Met verwisselbare lenzen die afzonderlijk leverbaar waren kon men de afstand waarop de projector moet staan om het scherm te vullen aanpassen.

De Pathé LUX werd in de brochure speciaal aanbevolen voor gebruik in het onderwijs. Hij heeft ook zijn eigen specifieke logo. De haan heeft een moderne look gekregen.

De LUX wordt standaard geleverd met een lamp van het Type O (60 volt / 50 watts), maar men kon ook een type S (80 volts / 100 watts) of zelfs type SS (80 volt / 160 watts) toepassen. Daarvoor kon men de ingebouwde weerstand aanpassen. Met die weerstand past men de projector aan voor spanningen tussen 90 en 130 volt. Voor hogere spanningen moet men de extra weerstand gebruiken.


Hiernaast de verpakking van een Pathé projectorlamp. Bij gebruik van het Type S en SS was het niet meer toegestaan om films met afslaande titels te projecteren. Door de ontwikkelde warmte zou het filmbeeldje smelten. Sommige projectoren hadden ook een systeem die de lamp afschermde als de projectiesnelheid te laag werd.

Pathex model 1938

Dit toestel is de export versie van de Pathé 38. Van dit toestel zijn er relatief weinig geproduceerd. Daardoor is hij veel zeldzamer dan de Baby modellen. De ingebouwde weerstand kan geregeld worden voor spanningen van 100 tot 150 volts. Om op 220 volt te kunnen werken is een bijkomende voorschakelweerstand beschikbaar. De projector is geschikt voor gebruik van een lamp type S.

In de cataloog van 1938 kost dit toestel 1590.-FF. Omgerekend in waarde van nu is dat € 625,-. Niet voor arme sukkelaars dus.

Ik kreeg dit toestel van mijn vriend Lucien. Hij kocht het tweedehands in Duitsland omstreeks 1946. Hij draaide er zijn eerste filmpjes mee.

De toestand van het toestel is niet al te best. Hier en daar wat roest en de lens ontbreekt. Gelukkig past de lens van mijn Eumig P25 er ook in zodat ik hem toch kan proberen.

Een ernstiger probleem is het feit dat de motor uit dezelfde metaal-legering is gemaakt als de vlindervliegwielen van de Baby projectoren. Er zijn al barsten te zien in de behuizing. Voorlopig draait hij nog, maar helaas zal deze toestand alleen maar slechter worden.

Pathé VOX

In 1938 bestond er ook een geluidsprojector voor 9,5mm films. Het geluid stond als een optisch spoor op de film. Deze foto komt uit de cataloog van Photo Plait 1938. Helaas zag ik nog nooit zo'n toestel in het echt, wat doet vermoeden dat ze nooit in grote aantallen werden gemaakt en verkocht. Dit zal ook wel door zijn forse prijs van 6750,- Franc. Omgerekend naar huidige waarde is dat ongeveer € 2650. Daarvoor had je wel een volledig systeem met optische lezer, versterker en luidspreker zonder bobijn, die ingebouwd zit in het deksel van de koffer. De toegepaste projectielamp is er één van 200 watts ( 15 volt 13 ampéres). Deze lamp wordt zowel voor de projectie als voor de excitatie van de optische cel. De pivoterende aandrukplaat kan in een oogwenk aangepast worden van stomme film naar geluidsfilm. De snelheid is omschakelbaar van 16 b/s naar 24 b/s voor geluidsfilms.
Later kwam er ook een projector met magnetisch geluid op de markt. De films werden achteraf van een magneetspoor voorzien. Naar mijn weten zijn er nooit 9mm5 geluidscamera's geweest.

Pathé Kid

Voor de bescheiden beurzen was deze projector zeer populair. De Kid werd in 1932 verkocht voor slechts 250.- Francs. Deze lage prijs werd gerealiseerd door een vereenvoudigde constructie toe te passen, zonder echter aan robuustheid in te boeten.

Pathé Baby '53

Dit is één van mijn laatste aanwinsten. Een Pathé Baby model 1953. Terug te vinden in de cataloog van Photo Plait anno 1953. Prijs: 34.500 FF.

In de cataloog van 1955 wordt dit model gewoon "Pathé Baby" genoemd. Volgens de gegevens een excellente lichtsterkte, absolute stabiliteit en regelbare snelheid van minder dan 12 b/s. tot meer dan 24 b/s. Voorzien van een krachtige ventilator. De lens is wegkantelbaar zodat inleggen van de film en reinigen van het filmkanaal zeer gemakkelijk gaat. Hij is uitgerust met een lens van 35 mm.

De lamp is er één van 200 of 300 watts, 125 volt met kleine bajonet fitting zoals bij de lampen van de andere Baby projectoren.

Het toestel is uitsluitend geschikt voor 120 of 125 volt wisselstroom maar ook gelijkstroom. Voor andere netspanningen moet gebruik gemaakt worden van een "survolteur-devolteur". Een transformator in hedendaagse benaming.

Het aanbevolen scherm volgens de handleiding, want die heb ik er ook bij, bedraagt 1 meter.

De projector is traditioneel voorzien van een prachtig Pathé logo in reliëf. Onderaan zie je van links naar rechts de snelheidsregelaar, de schakelaar voor de motor en die van de lamp. Op de tekening in de Photo Plait cataloog staat evenwel slechts één schakelaar getekend. Is dit een foutje van de tekenaar of bestaat er ook een uitvoering met slechts één schakelaar? Mogelijks is het prototype als model gebruikt voor de tekenaar en had dit slechts één schakelaar.

Vooraan is een uitschuifbaar voetje voorzien zodat de projector op de gewenste hoogte kan ingesteld worden. De projector moet op de rand van een tafel geplaatst worden omdat de onderste spoel lager zit dan de onderkant van het toestel.

De armen kunnen ingeklapt worden voor gemakkelijk transport. Ze kunnen spoelen van 125 meter ontvangen.

De projector zit in een houten kast die overtrokken is met kunstleder. Daardoor is hij zeer licht in vergelijking met vele van zijn volledig metalen broertjes of zusjes. Als je de kast er af haalt kan je zeer gemakkelijk de mechanische onderdelen bereiken wat onderhoud zeer eenvoudig maakt.Op de foto hiernaast is de mechaniek te zien. Volgens de handleiding moet men de projector voor ieder gebruik of na 2 uur gebruik smeren. Daarvoor moet men enkele druppels fijne olie druppelen in de speciaal daarvoor voorziene openingen bovenaan en in die van de onderste arm. Minder goed te zien is het rubberen slangetje dat het bovenste gaatje verbindt met de lager van de aandrijfas om de olie te geleiden.

Bekijk hier enkele filmpjes in het 9,5mm formaat. Ze zijn opgenomen in de jaren 30 van vorige eeuw door een zekere meneer Head uit Londen. Ik ben op zoek naar familie van deze mensen om hen een copie te geven van hun familie filmpjes.

Multiformaat projectoren

Naast de zogenaamde monofilm projectoren die slechts één filmformaat kunnen projecteren zijn er ook toestellen die 2 of zelfs 3 formaten kunnen weergeven zoals deze Heurtier tri-format. Voor 16, 8 en 9,5mm.

De multiformaat projectoren heb ik in een afzonderlijk hoofdstuk ondergebracht.

Hoewel mijn 9,5 mm verzameling hoofdzakelijk van de firma Pathé is hebben ook andere merken projectoren uitgebracht voor het 9mm5 formaat. Meestal in multiformaat uitvoering.