4.2 Het smadelijke einde van de collaboratie

Het VNV krijgt een koekje van eigen deeg wanneer de bezetter zelf een tegenbeweging op gang brengt die de machtsclaim van het VNV openlijk in vraag stelt. Net als tijdens de Eerste Wereldoorlog voeren de Duitse machthebbers verschillende strategieën. De na Hitler machtigste man in het Derde Rijk is Heinrich Himmler. Als chef van de Duitse politie en van de SS (een nationaal-socialistische eliteorganisatie die op de onvoorwaardelijke steun van Hitler kan rekenen) beschikt hij over een machtig apparaat met tentakels in elk domein van de samenleving. Himmler wil een Groot-Duits rijk tot stand brengen waarin alle Germaanse volkeren samenleven. De Vlamingen beschouwt hij als vernederlandste Duitsers. Hij wijst de aparte politieke toekomst van Vlaanderen of Groot-Nederland van de hand en staat zo lijnrecht tegenover het VNV. Evenmin is hij het ermee eens dat het Duitse Militaire Bestuur in België het VNV ondersteunt. Dat bestuur is niet gekant tegen een annexatie van Vlaanderen bij het Duitse rijk, maar het ziet geen bruikbare Groot-Duitse politieke krachten in Vlaanderen en het vreest bovendien de bemoeienissen van de SS in zijn territorium.

Om zijn ideeën in Vlaanderen te verspreiden sticht Himmler in 1940 de Algemene-SS Vlaanderen. Van 1941 af steunt hij de DeVlag, een culturele vriendschapsvereniging onder de leiding van Jef van de Wiele, die tot dan toe een onopvallende rol heeft gespeeld. Van de Wiele krijgt de opdracht om de DeVlag uit te bouwen tot een Groot-Duitse politieke concurrent van het VNV en deze partij op elk gebied te bekampen. Hij krijgt daarvoor zeer veel geld en middelen waarmee hij al snel duizenden volgelingen aantrekt. Het VNV reageert met machtsvertoon en vraagt tevergeefs een officiële erkenning als enige toegelaten partij.

Himmler heeft nog een andere troef. Hij mag namelijk met zijn Waffen-SS (gewapende SS) als enige soldaten recruteren in de bezette Germaanse landen. De Duitsers stellen de inzet in hun leger voor als een ultieme blijk van loyauteit die na de oorlog politiek gehonoreerd zal worden. Staf de Clercq zwicht in april 1941 en geeft het bevel de werving voor de Waffen-SS te starten op het gevaar af zijn Groot-Nederlandse volgelingen over te leveren aan de invloed van zijn Groot-Duitse tegenstanders. Dit gevaar wordt accuut na het uitbarsten van de Duits-Russische oorlog en de oprichting van een antibolsjewistisch Vlaamsch Legioen dat in de Waffen-SS wordt ingezet. Er is aanvankelijk groot enthousiasme in VNV-kringen. Honderden rekruten stromen toe en worden geïndoctrineerd met Groot-Duitse ideeën.

In het VNV groeit de twijfel. Invloedrijke leden vragen dat de leiding garanties zou afdwingen voor de zware oorlogsinspanningen. Niet alleen aan het oostfront maar ook thuis zijn VNV’ers actief in allerlei paramilitaire organisaties en in de administratie. Ze zijn het doelwit van het gewapende verzet tegen de bezetter en zijn handlangers. Vooral Hendrik Elias, de tweede leider van het VNV na het overlijden van De Clercq op 22 oktober 1942, wordt hiermee geconfronteerd. In de kranten verschijnen de lijsten van de gesneuvelde en door het verzet omgebrachte VNV’ers, terwijl de DeVlag steeds triomfantelijker de zegezekerheid van Groot-Duitsland verspreid.

Elias wil de bezetter dwingen een bevoorrechte collaboratiepartner te kiezen, maar het Militaire Bestuur heeft geen politieke bevoegdheid. Het wil het VNV maar steunen in de mate dat het de bezetting en de Duitse oorlogsvoering dient. Elias wordt naar Berlijn doorverwezen maar vindt er geen gehoor. Hij geeft een krachtig signaal door in augustus 1943 de werving voor de Waffen-SS stop te zetten. Pas in februari 1944 ontmoet hij Himmler die zijn Groot-Duitse plannen bevestigt en het VNV geen perspectief biedt. Zelfs dan nog blijft het VNV voortcollaboreren omdat het geen beter alternatief ziet.

Op 12 juli 1944 wordt België opgesplitst in een Reichsgau Flandern en een Reichsgau Wallonien beide geannexeerd door het Duitse Rijk. In Vlaanderen wordt de DeVlag onder de leiding van Van de Wiele de eenheidspartij, in Wallonië Rex onder de leiding van Léon Degrelle. Degrelle is inmiddels lid geworden van de Waffen-SS en heeft de Walen laten erkennen als geromaniseerde Germanen. Voor het VNV is geen rol van betekenis meer weggelegd. Zijn concurrenten behalen een Pyrrusoverwinning want als in september 1944 de geallieerde tanks België binnenrollen, is ook hun rijk voorbij. Vele van hun volgelingen vluchten naar Duitsland waar ze nog worden ingelijfd in de Waffen-SS om in de laatste veldslagen van het Derde Rijk mee te vechten. Ook vele VNV’ers vluchten. Als Elias weigert hen op te roepen de wapens nog op te nemen, wordt hij door de SS gevangen gezet. Zo komt er een roemloos einde aan de Vlaams-nationalistische collaboratie.

Het VNV heeft zeker niet de hele V.B. meegesleurd in de collaboratie, maar haar actiefste leden in en aan de rand van het VNV hebben zich verregaand verbrand. Dit straalt af op de hele V.B. Er is bovendien geen Vlaamsgezind verzet tegen Duitsland ontstaan, anders dan in de Eerste Wereldoorlog toen de passivisten en de Vlaamsgezinde soldaten aan het IJzerfront tot het einde België verdedigden. De aard van de collaboratie is ook totaal anders. Het activisme trad weliswaar ook de volkswil met voeten, maar probeerde tenminste de schijn van democratische legitimiteit op te houden. De collaboratie in de Tweede Wereldoorlog vereenzelvigt zich volledig met de nationaal-socialistische maatschappijopvatting en bekreunt zich dus niet om de volkswil. Bovendien ondersteunt ze actief alle doelstellingen van het nationaal-socialisme. Zo criminaliseert ze andersdenkenden, rechtvaardigt ze de racistische opvattingen en de verdrijving van de joodse erfvijand en ontwikkelt ze een superioriteitsidee waarmee machtsusurpatie en zelfs imperialisme jegens de Walen wordt gelegitimeerd. De Duitse bezetting is globaal genomen misschien niet harder dan tijdens de Eerste Wereldoorlog, de brutaliteit ervan is intenser voelbaar. Het verzet tegen de Duitsers is eveneens gewelddadiger. De collaboratie wordt zo meegezogen in een spiraal van geweld waarin ze zelf een actieve rol speelt. Een keiharde reactie na de bevrijding kan dan ook verwacht worden.

vorige | volgende