Poëzie in de
Middeleeuwen

Gruuthuse handschrift

A.H. Hoffmann
't Zal wel gaen



Nederlandse dichters

Antwerps Liedboek
Ic arm allendich wijf

Vlaamse dichters

Het Antwerps Liedboek - Liefdespoëzie
Het Antwerps Liedboek

Een schoon liedekens-boeck inden welcken ghy in vinden sult
veelderhande liedekens, oude ende nyeuwe, om droefheyt
ende melancolie te verdrijven.

Deze pagina bevat een bloemlezing van de amoureuze
liederen, want er zijn ook liederen in het boekje
die een ander onderwerp behandelen. Er zijn veel
identieke titels die veelvuldig voorkomen zoals:
'Een oudt liedeken', 'Een nyeu liedeken' en 'Een
amoreus liedeken'.
Liederen met als titel 'Een oudt liedeken' dateren
uit de 15e en 14e eeuw of nog vroeger. Liederen
met 'Een nyeu liedeken' als titel zijn recenter
en ontstonden in het begin van de 16e- of in
de tweede helft van de 15e eeuw.
Om verwarring te voorkomen tussen al dat 'oudt'
en 'nyeu' geef ik in de volgende index de eerste
versregel van elk gedicht weer:

Bloemlezing: 1 'Aenmerct doch mijn geclach',

2 'Adieu schoon bloemken reyn akeleye',


3 'Adieu Antwerpen ghenoechlijc pleyn',

4 'Confoort sonder verdrach',


5 'Claes molenaer en zijn minneken',

6 'Dat ick om een schoon beelde soet',


7 'Si hebbent so wel ghesonghen',

8 'Daer soude haer een maget vermeyden',


9 'Dat ruyterken inder schueren lach',

10 'Een Venus dierken heb ic wtuercoren',


11 'Het quamen drie ruyters geloopen',

12 'Het was een meysken vroech opghestaen',


13 'Het was een rijck boermans sone',

14 'Het waren twee koninghs kindren',


15 'Het viel een coelen douwe',

16 'Het daghet in den oosten',


17 'Het viel eens hemels douwe',

18 'Het daget inden oosten',


19 'Ick quam tot eenen dansse',

20 'Ick weet een vrouken amoreus',


21 'Mijn hertelic lief wel schoon ioncfrouwe',

22 'Mijn sinnekens zijn mi doortoghen',


23 'Met eenen droeven sanghe',

24 'Wi meyskens net  schoon gheblancket',


25 'Daer staet een clooster in oostenrijc',

26 'O Lustelike mey ghi zyt nu in saisoene',


27 'Och lichdi nu en slaept',

28 'TAndernaken op den rijn',


29 'Hier beghinnen wi nu an' (Vanden regulier moninck).


Geschiedenis van Het Antwerps liedboek.




1 Een nyeu liedeken
 1 
 Aenmerct doch mijn geclach 
 Ghi ruyters fraey van sinnen 
 Ick truere nacht ende dach 
 Ende roepe o wy o wach 
 Dwelc ic wel claghen mach. 
 Want om een die ic eens sach 
 therte is doorstraelt van minnen 
   
 2 
 Mer lacen hoort hier naer 
 al heeftse mi gheleken 
 Een ander sach ick daer  
 Staen spreken teghen haer 
 dat schouwen viel mi swaer 
 Ende ick ghinck van daer 
 dat herte dat docht mi breken 
   
 3 
 Beroert was al mijn bloet 
 Ic en const mi niet bedwingen 
 dat dede vrou venus bloet 
 die alle herten voet 
 al metter minnen gloet 
 al mijn bloet nam sinen vloet 
 Tmost ter nosen uytspringen 
   
 4 
 Den nacht viel mi te lanc 
 Ic en conde niet langer dueren 
 Ic was in haer bedwanck 
 die minne ginck haren ganc 
 die swaer gepeysen stranck             26 
 Haer en weet icx geen ondanc 
 Mocht si mi noch gebueren 
   
 5 
 Och mocht eens anders gaen 
 Wilde den tijt verkeeren  
 Al ben ick ghevaen 
 Bedruct met menigen traen 
 al om dat minnelijck graen 
 alle druck soude ic versmaen 
 Ende altijt vruecht vermeeren 
   
 6 
 Elck die dit liedeken singt 
 Mint vrolijc tot allen tijden 
 die uyter schalen drinct 
 Mer die vrou Venus schinct 
 Mijn lijden overdinct 
 ist dat ghi int beecxken sprinct 
 Certeyn ghi moet wat lijden              42


26 stranck (stranc): groot, hevig.
42 Certeyn: zeker, voorwaar.



2 Een nyeu liedeken
 1 
 Adieu schoon bloemken reyn akeleye             1 
 Adieu wel rieckende eglentier             2 
 Adieu die liefste blijfde ghi 
 Adieu schoon lieveken ick moet van hier 
 Adieu ick moet u laten schier 
 Al is dat mijnder herten een groot gepijn 
 Adieu schoon soete lief weest altoos blije 
 Adieu ic en mach altijs niet bi u zijn 
   
 2 
 Adieu ter werelt die liefste vrouwe 
 Adieu die schoonste die ic oyt sach 
 Adieu ic blive lief inden rouwe 
 Adieu tis mijnder herten een groot geclach 
 Adieu schoon lieveken alst wesen mach 
 Ic sal aenschouwen u blijde aenschijn 
 Adieu schoon soete lief zijt mi getrouwe  
 Want ic en mach niet altijts bi u zijn 
  
 3 
 Adieu ic moet van hier varen 
 Adieu tot dat ic weder keeren sal 
 Adieu God wil u lief wel bewaren 
 Voor druck \ verdriet oft eenich ongeval             20 
 Adieu schoon lief wacht u voor al 
 Van quade tonghen \ si stroeyen fenijn             22 
 Adieu schoon lief schout sulck verswaren 
 Want ick en mach niet altijts bi u zijn 
   
 4 
 Oorlof neme ic aen u princersse             25  
 Adieu segghe ic u lief tot deser stont 
 Adieu mijn sinnekens voechdersse 
 Adieu bruyn oghen ende roode mont 
 Adieu sneeu witte borstkens ront 
 Ic en sie ter werelt gheen liever dan ghi 
 Adieu schoon soete lief als ic u messe 
 Dan sal altoos lief druck bi mi zijn


1 akeleye: akelei, ranonkel (bloem).
2 eglentier: eglantier => bottelroos.
20 druck (druc, drucke): droefheid, verdriet.
22 si stroeyen fenijn: venijn
     boosaardigheid, laster.
Si stroeyen fenijn => Zij verspreiden laster.
25 Oorlof: 1 verlof; 2 afscheid;
     3 (tussenwerpsel) vaarwel.
Oorlof heeft hier enkel stilistische waarde.
'Met oorlof' betekent dus 'we naderen het einde
     van het gedicht'.


3 Een oudt liedeken
 1 
 Adieu Antwerpen ghenoechlijc pleyn. 
 Van u so moet ick scheyden 
 Ic laet daer in tliefste greyn             3 
 God wil mijn boel geleyden             4 
   
 2 
 Als ic uyten lande varen moet 
 Al binnen den eersten iaer. 
 Hoe dic verwandelt mijn bloet 
 Ic sterve een martelaer 
   
 3 
 Als ick vaer over die zee. 
 Van rouwe wil ic sterven 
 dat doet mijn ionc herte wee. 
 Ick sal te male bederven 
   
 4 
 Och venus vrouwe voeret mijnen schilt 
 Aen u roepe ick ghenade 
 Helpt mi dat ick mijn boel ghewin             15 
 Ende staet mi nu te stade             16 
   
 5 
 Dat iaer is lanck   mijn loon is cranck 
 Mijn hope heb ic verloren 
 Had ic mijn boel bider hant 
 Geen goet en core ic daer voren 
   
 6 
 Och lacen si en acht niet meer op mi             21 
 des lijdt mijn herte rouwe 
 Si heeft een ander liever dan mi 
 Si was mi noyt ghetrouwe 
   
 7 
 Die dit liedeken heeft ghedicht 
 Hi hevet wel ghesongen 
 Ter eeren van zijn soete lief 
 God sceyn der nijders tonghen             28


3 greyn (greyne, greine): greine => 1) essentieel bestanddeel.
     2) de paradijs - een aangenaam riekend, driekantig zaad,
     voortgebracht door een Guinese plant (Ammonum meleguetta L.):
     paradijskoren, cardamon. (Bron: DBNL - Glossarium)
     Hier is 'greyn' een metafoor voor mooie vrouw.
4 boel: lief, vrijer, minnaar of minnares.
15 dat ick mijn 'boel' ghewin: dat ik mijn 'liefste' verover.
16 stade(n): gestadig, standvastig.
21 Och lacen: helaas.
28 nijders: afgunstigen (kwaadsprekers, roddelaars).




4 Een nyeu liedeken
 1 
 Confoort confoort sonder verdrach.             1 
 Mijn liefste boel verborghen             2
 Ic segge vry ten is noch gheen dach. 
 Ten is noch gheenen morghen 
   
 2 
 Die wachter singhet zijn daghelijcx liet 
 Hi can zijn tonghe wel bedwinghen 
 Coemt in huys mijn soete lief 
 Wi twee wi sullen noch genoechte beginnen 
   
 3 
 Si leyde hem op haer borstkens ront 
 daer op so ghinck hi ligghen rusten 
 Si seyde schoon lief mijn waerde mont 
 Wat dinghe mach u lusten 
   
 4 
 Si leyde hem in haer armkens vry 
 Van vruechden began therte ontspringhen 
 Bedect mijn eere   dat bidde ick dy 
 Bedect mijn eere lief boven alle dinghen 
   
 5 
 Dat bidde ick u o liefste mijn 
 die alderliefste suldi blijven 
 daer twee goede lievekens vergadert zijn 
 Hoe noode laten si hem verdrijven 
   
 6 
 Waer mi Virgilius conste cont 
 den lichten dach soude ic vertrecken 
 Ende mijns liefs witte borstkens ront 
 daer mede sal ick vruecht verwecken 
   
 7 
 Ay lacen neen ick niet       21 
 den dach die coemt   ick moet vertrecken 
 Lief van mi vliet   lief van mi vliet 
 dat ons die nijders niet en beghecken 
   
 8 
 Die ons dit liedeken eerstwerf sanck 
 Vrou venus liefde hem seer quelde 
 Hi was geerne op vruechden banck 
 daer hi hem wel toe stelde   


Wachterliederen verhalen over de nachtelijke samenkomst
van twee geliefden, meestal in de kamer van het meisje.
De morgen breekt aan en de nachtwachter, die soms op de
hoogte is van de romantische ontmoeting, blaast op zijn
hoorn of zingt zijn 'dagelied' om de minnaar erop attent
te maken dat het de hoogste tijd is om het hazenpad te kiezen.


1 confoort: troost, welbehagen. Verdrach: uitstel.
2 boel: lief, minnaar.
21 Ay lacen: helaas.




5 Een nyeu liedeken van Claes molenaer
 1 
 Claes molenaer en zijn minneken 
 Si saten te samen al inden wijn 
 Van minnen wast dat si spraken 
 
 2 
 Och heyle wel lieve heyle mijn             4
 die valsche tonghen die wroeghen mi 
 Ick sorghe si sullen mi dooden 
   
 3 
 Een corte wijle en was daer niet lanck 
 daer werden boden om claes molenaer gesant 
 Dat hi voor die heeren soude comen 
   
 4 
 Als claes molenaer voor die heren quam 
 Die heeren ghinghen in rade staen 
 Hoe wee was hem te moede 
   
 5 
 Claes molenaer een sake die wi u vraghen 
 Die bonte cleederen die ghi draghet 
 Moechdijse wel draghen met eeren. 
   
 6 
 Dese bonte cleyderen die ick draghe 
 die gaf mi een so schoonen maghet 
 Si salder mi wel gheven meere 
   
 7 
 Si gaven hem penninghen in zijn hant 
 Claes molenaer ghi moet gaen rumen tlant             20  
 Bruynswijck moet ghi nu laten 
   
 8 
 Adieu Bruynswijck adieu mijn lant 
 Adieu mijns herten een vergulden pant 
 Ick come daer noch tavont slapen 
   
 9 
 Die valsche tonghe verhoorden dat 
 si volchden claes molenaer tot op sinen stap             26 
 Ende brochten hem tsavonts gevangen. 
   
 10 
 Als hi te Bruynswijck binnen quam 
 hoe weenden die vrouwen hoe loegen de mans             29
 Hoe wee was hem te moede 
   
 11 
 Mer weet ghi wat claes molenaer sprac 
 als hi daer voor die heeren tradt 
 Met sinen lachenden monde 
   
 12 
 Heer schoutert ghi hebt drie dochterkijn             34
 Ghi meynt datse alle drie maechden zijn 
 Mer lacen si en zijn gheen van allen             36
   
 13 
 Die eene dat is mijn minnekin 
 die ander draecht van mi een kindekijn 
 Ende bi die derde hebbe ic geslapen 
   
 14 
 Heer schoutert en treckes u niet an 
 Hi spreect als een verwesen man             41
 Hi en weet niet wat hi clappet 
   
 15 
 Mer weet ghi wat claes molenaer sprac 
 Als hi al op die leeder tradt             43
 Met sinen verbonden ooghen.             44 
   
 16 
 In alle Bruyningen en staet niet een huys 
 Daer en gaet een ionge Claes molenaer uyt 
 Oft een vrou molenarinne 
   
 17 
 Claes molenaer nu laet u clappen staen.             48 
 En dede u clappen ghi wares ontgaen             49 
 Mer nu moet ghi ymmers hangen.             50


20 ghi moet gaen rumen tlant: je moet het land verlaten
     (in ballingschap gaan).
26 tot op sinen stap: op de voet.
29 loegen: lachten.
34 schoutert: schout, middeleeuwse bestuursambtenaar.
36 Mer lacen: maar helaas.
41 verwesen:
43 leeder: ladder.
44 verbonden ooghen: geblinddoekte ogen.
48-49-50: Hou nou op met je grote mond. Had je gezwegen
     dan was je ontkomen, maar nu word je opgehangen.




6 Een amoreus liedeken
 1 
 Dat ick om een schoon beelde soet 
 dus langhe moet vertrueren 
 daer noeyt en was dan liefde goet 
 Noch en heeft geweest mijns levens dueren 
 door nijders cueren is mi ghesciet 
 Voor een cleyn vruecht so menich verdriet 
   
 2 
 Haer aenschijn claer gheeft mi confoort             7           
 Als ic aensie die schoonste figure 
 daer is een ander veel badt ghelooft 
 Si sluyt mi buyten der dueren 
 Si gheeft mi cuere als si mi siet 
 Voor een cleyn vruecht so menich verdriet 
   
 3 
 O Venus u claghe ick mijnen noot 
 dat ic mijn soete liefken moet derven 
 Een cusken aen haer mondeken root 
 een troostelijc woort laet mi verwerven. 
 dat ick moet sterven mijnen druck aensiet 
 Voor een cleyn vruecht so menich verdriet 
   
 4 
 Nu rade ick elcken amoreus             19 
 dat hi zijn lieveken nyet en vergramme. 
 Haer wesen is so coragius             21 
 Spreect een woort doecht schoon lief wat di misquame. 
 Wacht u van blame quade nijders tongen vliet 
 Voor een cleyn vruecht so menich verdriet


7 confoort: troost (hier welbehagen).
19 elcken: iedereen.
21 coragius: moedig.




7 Die voghelkens inder wilder heyden
 Si hebbent so wel ghesonghen. 
 Ick ben van mijnen soeten lieve 
 So ruyterlijcken gedrongen 
 Si meynt dat ick haer eyghen ben 
 Ende is si dan niet slechte 
 Ick en mach niet meer ter molen gaen. 
 Hillen billen metten iongen knechten 
 stampt stamperken stampt \ stampt hoerekint stampt 
 Stampt stamperkin inde molen. 
   
 2 
 Ic en can mi voor dese ionge gesellen niet gehoeden 
 Ende dan so coemt dat oude wijf 
 Si wil daer omme verwoeden 
 Om dat si dat niet gemaken en can 
 Daer omme so wil si vechten 
 Ick en mach niet meer ter molen gaen 
 Hillen billen metten ionghen knechten 
 Stampt stamperken stampt \ stampt. etcetera. 
 Stampt stamperken inde molen. 
   
 3 
 Die een goede nieuwe molen heeft 
 Och hoe wel mach hijse malen. 
 Wanneer hijse wel ghemalen heeft  
 So leyt si wel also stillen 
 Den oppersten steen die gaet of 
 Den ondersten blijft in zijn rechten 
 Ick en mach niet meer ter molen gaen. 
 Hillen billen metten ionghen knechten 
 Stampt stamperken stampt stampt. etcetera. 
 Stampt stamperken inde molen. 
   
 4 
 Hi nam dat meysken bider hant 
 Hi leydese aen die steene 
 Hi steldese op dat cuypen boort 
 Hi haddese daer alleene 
 Dat een been stelde hi op den sack 
 Dat ander been al op die lechte 
 Ick en mach niet meer ter molen gaen 
 Hillen billen metten ionghen knechten 
 Stampt stamperken stampt \ stampt. etcetera. 
 Stampt stamperken stampt inde molen.




8 Een nyeu liedeken
 1 
 Daer soude haer een maget vermeyden             1 
 Vermeyden so woude si gaen 
 Roode rooskens wou si plucken 
 Die aen der heyden staen 
   
 2 
 Wat vant si in haren wege 
 Een wel gheboren man 
 Hi tooch haer uyt haer cleeder 
 Die maget wert so gram             8 
   
 3 
 Nv ghevet mi mijn cleyder 
 Och wel gheboren man 
 Ick schaems my also seere 
 Dat ic hier naect sal staen. 
   
 4 
 Dats uwe bonte cleyder 
 En crijchdi waerlijc niet. 
 U eere suldy hier laten             15 
 Eer ghi van mi schiet 
   
 5 
 Sal ic mijn eere hier laten             17     
 Och wel gheboren man 
 Naect was ic gheboren. 
 Ic en had geen cleyderen an. 
   
 6 
 Hi nam die schoone maget 
 Al bider witter hant  
 Hi leydese onder die linde 
 Die hi so schoone vant 
   
 7 
 Doen die hubsche ridder 
 Sijn willecken hadde gedaen. 
 Hi seyde staet op ioncfrouwe 
 Ghi moecht wel tuiswaert gaen 
   
 8 
 Waer sal ic henen keren 
 Waer sal ic henen gaen 
 Hadt ghi mi maecht gelaten 
 Ghi hadt veel badt gedaen 
   
 9 
 Hi streec van sinen handen 
 Van goude een vingherlijn             34        
 Hout dat schoon ioncfrouwe. 
 Daer is die trouwe mijn 
   
 10 
 Wat gaf hy haer te loone 
 Tot haren nieuwen iaer. 
 Een kindeken inder wiegen 
 Met sinen gecrolden hayr 
   
 11 
 Ist dan een knechtken 
 Een goelijck knapelkijn  
 Dat willen wi leeren schieten 
 Al na die cleyne vogelkijn 
   
 12 
 Ist dan een maechdekijn. 
 Een goelijc maechdelijn. 
 Dat willen wi leeren breyden 
 Van peerlen een cranselijn. 
   
 13 
 Dye dit liet heeft ghedicht. 
 Dat was een ruyter fijn. 
 Hi hevet wel gesongen. 
 Al om die liefste zijn 


1 vermeyden (vermeyen, vermeien): oorspronkelijk 'zich koesteren
     in de meimaand'. Genieten van de vrije natuur.
8 gram: kwaad, boos.
15-17 eere: eer; hier wordt 'deugdzaamheid' of 'maagdelijkheid bedoeld.
34 vingherlijn: ring



9 Een oudt liedeken

Ende den eersten reghel singhet altoos tweewerf.             1
 1 
 Dat ruyterken inder schueren lach 
 die schuer was cout \ den ruyter was nat 
   
 2 
 Och lieue heer waert decket mi \ 
 die schuer is cout seer vrieset mi 
   
 3 
 Die waert sprac zijnder dienstmaecht toe      
 Gaet decket den ruyter met haver stroe            6 
   
 4 
 Dat meysken en dorstet laten niet 
 Si dede dat haer haer meester hiet.             8             
   
 5 
 Si nam den ruyter in haren arm 
 Al was hi cout   si maecte hem warm 
   
 6 
 Doen die ruyter zijn willeken had gedaen 
 Sprac hi scoon meisken ghi moecht wel gaen. 
   
 7 
 Waer soude ic rijden waer soude ic gaen 
 Ic ben met uwen kinde bevaen             14 
   
 8 
 Sidy met mijnen kinde bevaen             15 
 So sult ghi rijden ende ick sal gaen 
   
 9 
 Hi settese voor hem op zijn paert 
 Hi voerdese tzijnder moeder waert 
   
 10 
 Och lieue moeder hier is mijn wijf 
 Ick hebse liever dan alle u lijf 
   
 11 
 Die moeder sette haer eenen stoel 
 die dochter worp daer een cussen toe 
   
 12 
 Die moeder leyde een ey int vier 
 die dochter twee dat waren drie


1 altoos: altijd; tweewerf: tweemaal.
6 stroe: stro.
8 dat haer haer meester hiet: wat haar meester gebood.
14-15 bevaen: bevangen.
'Ic ben met uwen kinde bevaen' betekent hier
    'Ik ben zwanger van u.'



10 Een amoreus liedeken
 1 
 Een Venus dierken heb ic uytvercoren 
 Gheen schoonder en weet ic nu terstont 
 Om haer so wil ic vruecht oorboren            3 
 Int aensien van haren lachende mont 
 Haer keelken wit haer borstkens ront. 
 Maken mi vrolijc van sinne 
 Schoonder en was noyt van moeder geboren 
 This recht dat icse beminne 
   
 2 
 Ghelijc gout is haer hayr van coluere             9   
 Twee oochskens ter amoreusheyt snel 
 Twee borstkens root \ soet van natuere. 
 So is mijn lieveken dat weet ic wel 
 Sedich van gheest ende niet rebel 
 Si is mijnder herten keyserinne 
 Ic en weet ter werelt geen liever creatuere 
 This recht dat icse beminne 
   
 3 
 Noch heeft si een hoochmoedige coragie 
 ende daer toe eenen fieren ganc. 
 Int triumpheren bedrijft si ragie 
 Ic en hoorde mijn dage noeyt soeter sanc. 
 Dan si bedrijft met haren voys gheclanc.             21 
 Het dunct mi puer een godinne 
 Ghefaetsoeneert is si als een ymagie.             23  
 This recht dat icse beminne. 
   
 4 
 Ic en can vergeten mijns liefs manieren 
 Haer vriendelijc wesen \ haer fier ghelaet. 
 Crijghe ic geen troost door haer bestieren 
 So wert mijn herte heel desperaet. 
 mocht ic met haer mijn troost mijn toeverlaet 
 So waer ick blijde van sinne 
 Vruecht ende solaes soude ic hantieren             31 
 Tis recht dat icse beminne 
   
 5 
 Princesse gent \ die mijn vruecht doet breeden 
 Al mocht ic hebben van goude swaer 
 Thewichte van u \ ic en sal van u niet scheeden 
 Ghi blijft mijn liefste wederpaer 
 Want aen u lief en weet ic gheenen maer 
 Dan alle vruecht aen ghewinne 
 haer wesen reyn en mach mi niet verleeden 
 This recht dat icse beminne


3 oorboren (orboren, oorbooren): ondervinden, genieten.
9 hayr: ay = aa; lees 'haar'.
21 voys: stem.
23 ymagie: beeld.
31 solaes: soelaas, troost.



11 Een out liedeken
 1 
 Het quamen drie ruyters geloopen. 
 So verre int duytsche lant 
 Met netten ende met knoopen  ia knoopen. 
 Het waren die beste diemen vant 
   
 2 
 Si quamen voor eender waerdinnen huys 
 Al daermen tapte den wijn 
 Waerdinne wi droncken so gaerne  ia gaerne. 
 Wi en hebben gheen gheldekijn 
   
 3 
 Waer op soude ick u borghen 
 Ghi coemt uyt vreemde landen 
 U cleederkens die zijn dinne  ia dinne 
 Ghi en hebbet ghelt noch panden 
   
 4 
 Doen sprack dat ionckwijf vanden huys 
 Nu tappet den ruyters den wijn 
 Al dat si verteeren  ia teeren 
 daer sal ick u boorghe voor zijn 
   
 5 
 Doen sprac die vrouwe vanden huys 
 En spreket niet so bout 
 Si souden u helpen verteeren  ia teeren 
 U silver ende oock u gout 
   
 6 
 Doen sprac dat ionck wijf vanden huys 
 Ic woude die ioncste ruyter waere mijn 
 Ende icker mede soude gaen wandelen  ia wandelen 
 Van Straesborch tot op den rijn             24    
   
 7 
 Die ioncste ruyter tooch wt zijn net 
 Ende worpt inder maghet schoot 
 daer stont die edel ruyter \ ia ruyter. 
 In een wambeys van goude root             28


24 Straesborch: Straatsburg. Waarschijnlijk komt dit lied oorspronkelijk
     uit de Elzas of het Rijnland.
28 wambeis: wambuis; kledingstuk voor mannen dat het bovenlijf bedekt.



12 Een nyeu liedeken
 1 
 Het was een meysken vroech opghestaen 
 des morghens door den dou ghegaen 
 Om haer schoon lief te spreken 
   
 2 
 Met dien quam daer haer soete lief             4         
 Ic hebbe u van also goeder herten lief 
 Ia mocht ic bi u slapen 
   
 3 
 Dat meysken sprac met moede vry. 
 Men vinter knapen meer dan ghi 
 Gheef mi u trouwe te pande 
   
 4 
 Hi trock een vingherlinck van zijn hant.             10       
 Hout daer schoon lief gheeft mi u hant 
 Mijn trouwe gheve ic u te pande 
   
 5 
 Si stack den vingherlinc aen haer hant 
 Si seyde lief reyst uyten lande 
 Mer coemt noch tavont slapen 
   
 6 
 Ende dat verhoorde eens molenaer knecht 
 Hi nam die woordekens al op zijn recht 
 die woorden wil ic verbeyden             18 
   
 7 
 Hi tooch aen een harnas blanck 
 Hi clopte so lijselijck aen den rinck             20 
 Hi worde daer in gelaten 
   
 8 
 Tsnachts ontrent der middernacht 
 doen dat minnespel op zijn beste was 
 Haer lief quam cloppen al voor die dore 
   
 9 
 Hi clopte so lijselic aen den rinck             25 
 Staet op schoon lief ende laet mi in 
 Mijn trouwe hebt ghi te pande 
   
 10 
 Ic en stae niet op ic en laet niet in 
 Ic ligghe hier bi die alder liefste mijn 
 Gaet riden uwer straten 
   
 11 
 Tsmorgens vroech alst was schoon dach 
 En si den molenaer wel besach 
 Si en was gheen maecht ghebleven 
   
 12 
 Dat meysken maecte so grooten misbaer.  
 Si wranck haer handen si tooch haer hayr 
 Heere god wien hebbe ic in ghelaten 
   
 13 
 En weent niet meer mijn soete lief 
 daer en weten gheen knapen meer af 
 dan ghi ende ick alleyne 
   
 14 
 Tsmorghens als die sonne op ghinc 
 Haer lief quam om sinen rinck 
 die liefde was hem vergangen 
   
 15 
 Gheeft mi minen rinc met haesten snel. 
 Ic sie aen u bruyn oochskens wel 
 Ghi en zijt gheen maecht ghebleven 
   
 16 
 Ghi ionghe meyskens doch voor u siet. 
 En gheloof die ionghe molenaers niet 
 Si souden u haest bedrieghen 


4 Met dien: toen.
10 vingherlinck: ring.
18 verbeyden: wachten,verwachten.
20-25 lijselijck, lijselic: zachtjes.



13 Een oudt liedeken
 1 
 Het was een rijck boermans sone 
 Ende hi voer spelen opter straten 
 daer vant hi so huebschen maechdeken             3 
 Hi badt haer om eens bi te slapen 
   
 2 
 Hi badt haer om een slapen bi 
 Te rusten op haer sponde 
 Ic en sal van al die lieve langhe nacht 
 Mijn handeken bi u niet steken onder 
   
 3 
 Bidt ghi mi om een slapen bi 
 Dat gheeft mi ia groot wonder 
 Nu doet uyt u hosen ende u schoen             11 
 Ende coemt hier bi mi onder 
   
 4 
 Doen hi bi dat meysken onder quam. 
 die ruyter viel in vake 
 Al had die nacht een iaer lanck gheweest 
 Hi hadde hem altemael doorslapen 
   
 5 
 Tsnachts ontrent der middernacht 
 Dat meysken keerde haer omme 
 dat dede si al om haer soete lief 
 Oft hi daer af yet hadde ontspronghen 
   
 6 
 Tsmorghens vroech doent was schoondach 
 Dat meysken lach in waken 
 Wel op seyt si wel lieve kinckelboer 
 Hier is te lanck gheslapen 
   
 7 
 Tsmorgens vroech alst was schoon dach  
 Die boer woude thuyswaert ganghen 
 Dat meysken maecte hem eenen haveren bry             27  
 In eene verroeste panne 
   
 8 
 Tsmorgens vroech alst was schoon dach 
 Ende hi thuys quam gheganghen 
 Nv segt mi segt mi lieve sone mijn 
 En hoe is u den strijt verganghen 
   
 9 
 Och moeder seyt hi moeder mijn 
 This mi so leyde verganghen 
 Dat meysken maecte mi eenen haveren bry 
 In een verroeste panne 
   
 10 
 Sone seyde si sone mijn. 
 Dat is u alte groote schande. 
 Ghi moecht wel alle dese somer lanck 
 Gaen wachten alle die gansen vanden lande 
   
 11 
 Och moeder sprac hi moeder mijn 
 dat waer mi alte grooten schande 
 Ic hadde veel liever dat hubsche meisken fijn 
 Dan alle die gansen vanden lande


3 huebschen maechdeken: mooi meisje (maagdje).
11 hosen: broek.
27 haveren bry: haverbrij (havermoutpap).



14 Het waren twee koninghs kindren

Het waren twee koninghs kindren,
Sy hadden malkander soo lief;
Sy konden by malkander niet komen,
Het water was veel te diep.

Wat stack sy op: drie keerssen,
Drie keerssen van twaelf int pont,
Om daer mee te behouden
’s Konincks soone van jaren was jonck.

Met een quam daer een besje,
Een oude fenynde bes,             10
En die blies uyt de keerssen
Daer verdroncker dien jongen helt.

‘Och moeder,’ seyde sy, ‘moeder
Mijn hoofje doet mijnder soo wee,
Mocht ik ‘er een kort half uurtje
Spanceeren al langhs de zee?’             16

‘Och dochter,’ seydese, ‘dochter!
Alleen en meught ghy niet gaen:
Weckt op u jongste suster,
En laet die met u gaen.’

‘Mijn alder jongste suster
Dat is also kleynen kint; 
Sy pluckt maer al de roosjes
Die sy in haer wegen vint;

Sy pluckt maer al de roosjes,
En die bladertjes laet sy staen,
Dan seggen maer al de lieden,
Dat hebben konincx kinderen gedaen.’

De moeder gingh na de kercke,
De dochter gingh haren gangh:
Zy gingh maer also verre
Daer sy haer vaders visser vant.

‘Och visscher,’ seydese, ‘visscher,
Mijn vaders visscherkijn,
Wout ghy een weynigh visschen,
’t Zoud’ u wel geloonet zijn.’

Hy smeet zijn net in ’t water,
De lootjes gingen te gront,             37
Hoe haest was daer gevisset
’s Koninghs sone van jaren was jonck.

Wat trock sy van haer hande?
Een vingerling root van gout:             41
‘Hout daer myns vaders visser,
Dat isser den loone voor jou.’

Sy nam hem in de armen,
Sy kusten hem voor sijn mont,
‘Och mondelingh, kost ghy spreken!
Och hertje waert gy der gesont!’

Zy nam hem in haer armen,
Zy spronker mee in de zee:
‘Adieu mijn vader en moeder,
Van u leven siet ghy my niet weer.

Adieu mijn vader en moeder,
Mijn vriendekens alle gelijck,
Adieu mijn suster en broeder,
Ick vaerder na ’t hemelrijk.’


10 fenynde bes: venijnige -, kwaadaardige -, boos wijf.
16 Spanceeren: wandelen.
37 lootjes: gewichtjes (loodjes).
41 Een vingerling root van gout: een ring van rood goud.



15 Een oudt liedeken
 1 
 Het viel een coelen douwe 
 Tot eender veynster in 
 Tot eender huebscer vrouwen. 
 Ghevangen int herte mijn. 
 O lieffelijc ombevanghen 
 Staet op ende laet mi in 
 Na u staet mijn verlanghen 
 By dy so wil ick zijn 
   
 2 
 Dat meysken was beheynde 
 Si liet den knape in 
 So heymelijc op een eynde. 
 Al in een camerkijn 
 daer laghen si twee biden ander. 
 die wile en was haer niet lanc. 
 de wachter opter tinnen lach 
 hi hief op een liet hi sanck. 
   
 3 
 Swyghet wachter stille 
 Ick wil v gheven loon 
 Mi dunct een vroulic beelde 
 Des ick gheen rou en hae  
 Si leyt in mijnder herten 
 Si breket mijnen sin. 
 Bi haer so wil ick blijven 
 Si is die liefste mijn 
   
 4 
 Bi haer so wil ick blijven 
 Bi haer so ben ick gaerne 
 Si heeft twee valcken oogen 
 Si is mijn morghen sterre 
 Si heef twee witte wanghen 
 Ende eenen rooden mont 
 ons heer god wilse behoeden 
 In alder duecht ghesont 
   
 5 
 Al voor mijns vaders hove 
 Daer staen twee boomkens fijn 
 die een draecht noten mischaten 
 Die ander goede nagelkijns. 
 die noten die sijn soet 
 Die naghelen zijn goet 
 die wil ic die liefste draghen 
 Tot eenen frisschen vrijen moet




16 Het daghet in den oosten

"Het daghet in den oosten,
Het lichtet overal;
Hoe luttel weet mijn liefken
Och waer ick henen sal.

Och warent al mijn vrienden
Dat mijn vianden sijn,
Ick voerde u uten lande,
Mijn lief, mijn minnekijn!"

"Dats waer soudi mi voeren,
Stout ridder wel gemeyt?
Ic ligge in mijns liefs armkens
Met grooter waerdicheyt."

"Lichdy in uws liefs armen?
Bilo! ghi en secht niet waer.
Gaet henen ter linden groene,
Versleghen so leyt hi daer."

Tmeysken nam haren mantel
Ende si ghinc enen ganck
Al totter linde groene,
Daer si den dooden vant.

"Och lichdy hier verslaghen,
Versmoort in al u bloet!
Dat heeft gedaen uw roemen
Ende uwen hooghen moet.

Och lichdy hier verslaghen
Die mi te troosten plach!
Wat hebdy mi ghelaten
So menighen droeven dach."

Tmeysken nam haren mantel
Ende si ginck enen ganck
Al voor haers vaders poorte
Die si ontsloten vant.

"Och is hier eenich heere
Oft eenich edel man,
Die mi mijnen dooden
Begraven helpen can?"

Die heeren sweghen stille,
Si en maecten gheen gheluyt;
Dat meisken keerde haer omme,
Si ghinc al weenende uut.

Si nam hem in haren armen
Si custe hem voor den mont
In eender corter wijlen
Tot also menegher stont.

Met sinen blanken swaerde
Dat si die aerde op groef
Met haer sneewitten armen
Ten grave dat si hem droech.

"Nu wil ic mi gaen begeven
In een cleyn cloosterkijn
Ende draghen swarte wijlen
Ende worden een nonnekijn."

Met hare claerder stemme
Die misse dat si sanck,
Met haer sneewitten handen
Dat si dat belleken clanck.


Vroege Middeleeuwen


Het daghet in den oosten: de zon komt op in het Oosten.
Het lichtet overal: het wordt dag.
luttel: weinig.
Och, waer ick henen sal: och, waar ik naartoe zal gaan.
Ick voerde u uuten lande: ik zou je ver wegvoeren (meenemen).
minnekijn: liefje, minnares.
Stout ridder: dappere ridder.
Bilo, ghi en segt niet waer: verdorie, je zegt de waarheid niet.
Bilo: bij god (afgezwakte vloek).
    Bi is 'bij' en lo komt van de Germaanse god Lohe
    (god van het vuur).
wel gemeyt: welgezind, vrolijk.
Met grooter waerdicheyt: in alle eerbaarheid.
Versleghen: verslagen (gedood).
Versmoort in al u bloet: badend in uw bloed.
uw roemen: uw krijgshaftigheid (machogedrag).
hoge moed: edele aard. 'Hoge moed' had niet de pejoratieve betekenis
    van 'hoogmoed'.
mengher stont: vele malen, menigmaal, dikwijls.
In eender corter wile: op korte tijd.
gheluyt (uy=uu): als 'geluud' uitspreken; geluid.
nonnekijn: non(netje).
swarte wijlen (Lat. 'velum'): zwarte sluiers die bij het habijt
    van de nonnen hoorden.
Dat si dat belleken clanck: dat zij het klokje luidde.



17 Mei-lied


         Een oudt liedeken 
Het viel eens hemels douwe 
voor mijns liefs vensterkijn. 
Ick en weet gheen schoonder vrouwe, 
si staet int herte mijn. 
Si hout myn herte bevangen, 
twelck is so seer doorwont. 
Och mocht ic haer troost ontfanghen, 
so waer ic gansch ghesont.

Die winter is verganghen,             9 
ic sie des meys virtuyt:             10        
ic sie die looverkens hangen, 
die bloemen spruyten int cruyt. 
In gheenen groenen dale 
daer ist genoechlijc zijn, 
daer singhet die nachtegale 
ende so menich voghelkijn. 

Ic wil den mey gaen houwen 
voor myns liefs veynsterkijn 
ende scencken myn lief trouwe, 
die alder liefste mijn. 
Ende segghen: `lief, wilt comen 
voor u cleyn vensterken staen. 
Ontfaet den mey met bloemen, 
hi is so schoone ghedaen.' 

Tmeysken si was beraden, 
si liet haer lief in, 
heymelic al stille, 
in een cleyn camerken. 
Daer lagen si twee verborghen 
een corte wijle ende niet lanc. 
Die wachter opter mueren 
hief op een liet, hi sanck: 

`Och, isser yemant inne, 
die schaf hem balde van daen.             34    
Ic sie den dach op dringhen, 
al in dat oosten op gaen. 
Nu schaft u balde van henen 
tot op een ander tijt. 
Den tijt sal noch wel keeren, 
dat ghi sult zyn verblijt.' 

`Swighet, wachter, stille 
ende laet u singhen staen. 
Daer is so schoonen vrouwe 
in mijnen armen bevaen. 
Si heeft mijn herte genesen, 
twelc was so seer doorwont. 
Och wachter goet gepresen, 
en makes niemant condt.' 

`Ic sie den dach op dringhen: 
tscheyden moet ymmer zijn. 
Ic moet mijn dageliet singen: 
wacht u, edel ruyter fijn, 
ende maect u rasch van henen 
tot op een ander tijt. 
Den tijt sal noch wel comen, 
dat ghi sult zyn verblijt!'


9 Die winter is verganghen: de winter is voorbij.
10 virtuyt: vreugde, blijdschap.
34 balde (bald): vlug, prompt.
     die schaf hem balde van daen: die stuurt hem vlug weg.

Ook in de middeleeuwen was men niet vies van plagiaat
Vergelijk de eerste vier versregels van 15 en 17.

15
 Het viel een coelen douwe 
 Tot eender veynster in 
 Tot eender huebscer vrouwen. 
 Ghevangen int herte mijn

17
 Het viel eens hemels douwe 
 voor mijns liefs vensterkijn. 
 Ick en weet gheen schoonder vrouwe, 
 si staet int herte mijn.



18 Een nieu liedeken
 1 
 Het daget inden oosten 
 Het lichtet over al 
 Wie verholen wilt vrien 
 die en slapet niet te lanc 
   
 2 
 Wie verholen wil vrien 
 Op goede gestadicheyt 
 Hout twachterken te vriende 
 so en schiet hem ia gheen leyt. 
   
 3 
 Daer lach een waerde vrouwe. 
 Al op haer camer en sliep. 
 Si was so seer versaget             11         
 si en consten gherusten niet. 
   
 4 
 En versaecht U niet so seere 
 Mijn alder soetste lief 
 Ic ben en iongelinc schoone 
 Ic heb u van herten lief 
   
 5 
 Sidy een iongelinc schoone 
 Och wiste ic dat voorwaer. 
 Ic sou mijn ionc herte dwingen 
 Mijn trueren waer al gedaen 
   
 6 
 Hi namse in sinen armen. 
 Hi swanckse al in dat gras. 
 daer laghen si twee verborgen 
 Tot dat scheen den lichten dach. 
   
 7 
 Wi twee wi moeten sceyden. 
 Het moet gescheyden zijn 
 die wachter blaest sinen horen 
 Ick sie den dach int scijn 
   
 8 
 Ic en weet van gheenen dage 
 Noch van geenen manen schijn 
 Ghi zijt die morghen sterre  
 Ghi verhuecht dat herte mijn 
   
 9 
 Och die dit liedeken dichte. 
 Dat was een ruyter fijn 
 Hi hevet ghesongen so lichte 
 Te Campen al inden wijn


11 versaget: terneergeslagen, neerslachtig?



19 Een oudt liedeken
 1 
 Ick quam tot eenen dansse 
 Daer menich ioncfrouken was 
 Ende daer vant icse alleyne 
 die seer bedroevet was. 
 Ick boot haer vriendelike 
 Mijn groete si loondes mi. 
 Haer soete woorden bevielen mi 
   
 2 
 Mijn moerken is ghestorven 
 Die mi ten besten riet. 
 Een ander hebbe ic verworven 
 des lijdt mijn herteken verdriet 
 Si gaven mi eenen ouden man. 
 Al om dat goeykens wille.             13 
 Ginc ic dat houwelic an. 
   
 3 
 So coemt hi voor mijn bedde. 
 Al voor mijn beddeken staen. 
 Sijn coussen ende ooc zijn schoen. 
 Heeft hi al uyt ghedaen. 
 Hi heeft so veel masselen aen zijn beyn.             19       
 Ende dan moet ic hem gaen verwermen 
 Den leelicken ouden man 
   
 4 
 Dan sidt hi aen den dissche 
 Hi heeft van als genoech. 
 Van wiltbraet ende ooc van vissche. 
 Veel meer dan hijs behoeft 
 Hi sidt en babbelt al waert een gans 
 Hi en heeft in alle sinen mont 
 Och niet meer dan eenen tant 
   
 5 
 Die claghe ic u lieve ghespele             29                 
 Och lieve ghespeelken goet             30                      
 Dat ic mijn ionge leven. 
 Aldus verslieten moet. 
 Ende al met eenen ouden man 
 Dan moet icker bi te bedde gaen 
 Die genuechte noch vruecht en can 
   
 6 
 Die oude man is ghestorven 
 Den ouden en die is doot 
 Eenen ionghen heb ic verworven 
 Hi geeft mi slaghen so groot 
 Dan dencke ic op den ouden man 
 Och vonde ick weder zijns ghelijck 
 Nemmermeer en scheyde icker van


13 Al om dat goeykens wille: ter wille van de lieve vrede.
19 masselen: zweren?
29-30 ghespele, ghespeelken: is waarschijnlijk afgeleid uit het Duits.
Gespiele (Duits) = speelkameraad.
Vb.: ‘Es giengen sich aus zwo gespielen’



20 Een nyeu liedeken
 1 
 Ick weet een vrouken amoreus. 
 die ic met herten minne 
 Haer wesen is so gracieus 
 Si staet in mijnen sinne 
 Gestadich is si in alder stont. 
 Men vinter niet seer vele. 
 want si heeft eenen rooden mont 
 Twee borstkens ront 
 Ende een snee witte kele 
   
 2 
 Alle vroukens heb ic lief. 
 Om eender vrouwen wille 
 Om haer lijt mijn herte grief 
 Heymelijc alstille 
 Niet dan reyne eerbaerhede. 
 En wil ic haer betooghen 
 want si heeft een geluwe hayr 
 Een aenschijn claer 
 Ende daer op twee bruyn ogen 
   
 3 
 Aen haer weet ic geen misset             19  
 Des wil ic vruecht orboren             20       
 Haer tandekens zijn also wit 
 Al warent fijn yvoren 
 haer lippen bloeyen als corael 
 Ende uyt gedaelt van kinne 
 waert geen zonde int generael 
 dit ist principael. 
 Ic hielse voor een goddinne 
   
 4 
 Moedich ende fier is die ganc 
 Mer selden coemt si buyten. 
 Haer vingherkens spelen snaren clanck 
 Op harpen ende op luyten. 
 Haer tonge waer ic vruecht  bi gewan 
 Spreect woorden van Retorijcke 
 Aerdigher en sach ick noyt an 
 die vruecht ghewan 
 Haer stemme singhet wel goede musijcke 
   
 5 
 Van leden is si wel ghemaect 
 Het schijnt een albasteren beelde 
 Moecht icse noch aenschouwen moedernaect 
 dat waer mijn herteken een weelde 
 Gondese mi dan haer ghebruyck 
 Het mochte haer luttel deeren 
 Want op haren witten buyc 
 Eenen swaerten struyc 
 Dat waer al mijn begheeren 
   
 6 
 Dit singhe ic uyt ionsten reyn 
 Ter eeren van alle schoone vrouwen 
 Want om mijn lief in swerelts pleyn. 
 Op u staet alle mijn betrouwen 
 Mocht mi ghebueren een cussen vrij 
 Van haer bloeyende wanghen 
 Waer ghi zijt lief peyst om mi 
 Als ic om dy 
 Daer na staet mijn verlanghen  
   
 7 
 Princersse mijnder herten fijn 
 Oorlof neme ic met desen. 
 Want u complexie is sanguijn             57     
 Laet mi u dienaer wesen 
 Schoon lief al hoort ghi wat 
 Quade tonghen die liefde scheeden 
 Al hoor ic van u in die stadt 
 Nu dit nu dat 
 Ghi en moecht mi niet verleeden 


19 misset: gebreken
20 orboren (oorbooren): ondervinden, genieten.
57 complexie(n): de vochtvermenging in het lichaam die het karakter
     en het humeur bepalen.
57 sanguijn, sangwinea: één van de humeuren => volbloedigheid.
     Hier betekent het waarschijnlijk goedgezind, opgewekt.



21 Een amoreus liedeken
 1 
 Mijn hertelic lief wel schoon ioncfrouwe 
 ghi zijt certeyn mijn lief alleyn             2                
 moet ic u derven so lijde ic rouwe 
 Ghi zijt mijn lief mijns herten greyn.             4 
   
 2 
 Als ic dan peynse om dijn figuere 
 Reyn bloeme yent    seer excellent 
 Door amoreusheyt schoon creatuere 
 mijn herteken laet ick bi u ontrent 
   
 3 
 Ghi zijt die liefste    ghi sultse blijven 
 Spijt diet benijt    het moet ymmers zijn 
 Het is mi solaes bi u te wesen 
 Als liefde met liefde geloont mach zijn 
   
 4 
 Ghi zijt die liefste int herte gepresen 
 Boven silver   gout    oft peerlen fijn 
 Ick hope ick sal noch bi u slapen 
 Oft craey en sal gheen voghel zijn 
   
 5 
 Vrou venus pacxken heb ic gheladen 
 Ic ben die ghene diet draghen moet 
 Al in mijn herteken ligdy begraven 
 Ghi zijt die ghene diet mi doet 
   
 6 
 Reyn lieflijck beelde u minlijck wesen 
 Verdrijft den rouwe van dat herte mijn 
 Als ick mach comen al sonder vreesen 
 Ghi zijt mijn troost mijn medecijn 
   
 7 
 Ic hebt gheleert    ick salt onthouwen  
 Hebbe ict anders wel verstaen 
 Dat heete liefde wel mach vercouwen 
 Mer reyne liefde en mach niet vergaen 
   
 8 
 Adieu schrive ick met droeven sinne 
 Lief peynst om mi als ick om dy. 
 Met quade tonghen draecht reyne minne 
 mijn herteken laet ick u altoos bi.


2 certeyn: zeker.
4 greyn, greine: essentieel bestanddeel; aangenaam ruikend, driekantig zaad.
     Greyn was ook een metafoor voor mooie vrouw.
     Hier betekent 'Ghi zijt mijn lief mijns herten greyn'
     'Gij zijt mijn lief in het diepst van mijn hart.'



22 Een nyeu liedeken
 1 
 Mijn sinnekens zijn mi doortoghen 
 Van een schoon ioncfrou fijn 
 si doet mi pijne dooghen 
 Si is die alder liefste mijn 
 Om haer so wil ic waghen 
 mijn lijf ende al mijn goet 
 Mijn lijf ende al mijn goet 
 Ende laten vrienden ende maghen 
 Ende schencken haer mijns herten bloet 
 
 2 
 Die liefste mach ick wel schriven 
 door u vrouwelijcke beelde schoon 
 Want boven alle wijven 
 Spant si int herte der minnen croon 
 Si staet in mijn behagen 
 Op haer rust mijnen moet 
 Op haer rust mijnen moet. 
 dus wil ic haer liefde draghen 
 Ende schencken haer mijns herten bloet 
   
 3 
 Twijfel gheeft mi veel nopen 
 Anxt ende suchten is mi bi 
 Naer haer staet alle mijn hopen 
 dies ic moet zijn van herten bly 
 Mijn sinnekens na haer iaghen 
 die mi dick suchten doet 
 Die mi dick suchten doet 
 Al soude mi druc noch plagen             26                         
 Ic moet haer schencken mijns herten bloet 
   
 4 
 Venus strael van minnen             28                        
 Heeft mijn herte seer doorwont 
 Ick blijve ghequetst van binnen 
 doort derven van mijns liefs roode mont  
 Nv ende tot allen daghen 
 Wort si van mi ghegroet 
 Wort si van mi ghegroet 
 Om haer moet ic nu claghen 
 Ende schencken haer mijns herten bloet 
   
 5 
 Princersse melodieuse. 
 Schenct uwen dienaer medecijn 
 Boven alle schoone amoreuse 
 Suldi int herte die liefste zijn 
 Al legghen die niders laghen             41                  
 Hout mi in u behoet 
 Hout mi in u behoet 
 Ende wilt mi niet veriaghen 
 Ick sal u schencken mijns herten bloet.


26 druc, drucke: droefheid, verdriet.
28 strael: pijl. 'Venus strael van minnen' => liefdespijl.
41 niders laghen: laghen betekent ook sla (hier roddel, tegenkanting?);
     niders => afgunstigen
     Hier betekent het waarschijnlijk streken ('roddel') van de afgunstigen'.



23 Een nyeu liedeken
 1 
 Met eenen droeven sanghe 
 ist dat ic u claghen moet 
 Dat ic dus bi bedwange 
 Moet laten dat liefste goet 
 Haer wesen is so soet 
 Van haer die mi trueren doet 
 Na haer moet ick verlanghen 
 Verteerende mijns herten bloet 
 
 2 
 Schoon lief uyt charitaten             9               
 Ontsluyt dat herte dijn 
 Ende wilt compassie vaten 
 Des bitteren lijden mijn 
 U amoreus aenschijn 
 Verblijt dat herte mijn 
 Al hebt ghi mi ghelaten 
 U dienaer wil ic zijn 
   
 3 
 Ick ben so dom van sinnen. 
 dat ic u met al mijnder macht 
 Moet eeren ende minnen 
 U ende al u gheslacht 
 Al ben ic ongeacht 
 Van u reyn vroulijc dracht 
 Daer ionste is van binnen. 
 die wortel hout haer cracht 
   
 4 
 Laet ons niet verscheyden. 
 Scoon lief waer ghi bevaert 
 Wi en houden tusscen ons beyden 
 Den amoruesen aert.  
 Want dicwils openbaer 
 ghi segt mi waer ghi bevaert 
 Dies wil u god geleyden. 
 die alle dinc bewaert 
   
 5 
 Wat dinge mach mi gebreken 
 Wat heb ic u misdaen 
 dat ick dus ben versteken. 
 Van u reyn vroulijc graen 
 Rijck god waer sal ic gaen. 
 Oft hoe salt met mi staen. 
 Al uyt mijn ooghen leken 
 So menighen heeten traen 
   
 6 
 Adieu suyver princesse 
 Adieu reyn violier 
 Adieu reyn acoleye 
 Adieu reyn eglentier 
 Adieu bemint rosier 
 Adieu reyn balsemier 
 Dit is mijn bien alleye 
 Adieu ic moet van hier  
   
 7 
 Int slot van mijnen gedichte 
 So rade ick elken person 
 dat hi zijn minne niet en stichte 
 Ghetroulijc sonder loon 
 Want venus kinder doen 
 Die comen gaerne int groen 
 Och lacen also lichte             55                           
 Diende ick sonder loon


9 charitaten (caritas): liefdadigheid.
     Hier betekent het waarschijnlijk 'sympathie'.
55 Och lacen: helaas.



24 Een nyeu liedeken
 1 
 Wi meyskens net \ schoon gheblancket 
 die gaerne vruecht hantieren 
 Wi zijn verplet \ in Venus bruywet 
 Niemant en wilt ons nu vieren 
 dat heeft ghedaen 
 Ons cussen ons lecken \ ons boerden ons gecken 
 ons drincken \ ons clincken \ ons roepen ons winken  
 Het cost ons so menighen traen 
 Voor cort iolijt \ een lanc verwijt 
 Ons vruecht die mach haest vergaen 
 Ons vruecht die mach haest vergaen 
   
 2 
 Om dat wi eens \ al binnens beens 
 Speelden met venus brande 
 Met luttel gheweens \ certeyn ic meens 
 Bleef onsen maechdom te pande 
 dat heeft ghedaen 
 Ons cussen ons lecken \ ons boerden ons gecken 
 Ons drincken \ ons clincken \ ons roepen ons wincken. 
 Ist nu niet qualijc ghemaect 
 den buyc is groot \ dat is den noot 
 Wi zijn aen een kint gheraect 
 Wi zijn etcetera. 
   
 3 
 Dan claghen wi snel \ met groot ghequel 
 Ons moeder om troost te verwerven 
 dan antwoort si fel \ een dubbel vel 
 Een hoerken sult ghi sterven 
 dat heeft ghedaen 
 Ons cussen ons lecken \ ons boerden. etcetera. 
 Ons drincken / ons schincken. etcetera. 
 Wat wilt ghi claghen mi 
 dan gaen wi dolen \ wat batet verholen 
 Niemant en ontsegghen wi 
 Niemant en etcetera. 
   
 4 
 Dus treden wi voort \ hoort dit appoort 
 Ende crijghen voor ons ghelucken 
 die pocken aent boort \ ende worden gesmoort 
 So dat wi danssen op cruycken 
 dat heeft ghedaen 
 Ons cussen ons lecken \ ons boerden 
 Ons drincken \ ons clincken. etcetera. 
 dus worden wi cruypel ende manck 
 Ons vrienden ons magen \ wi luttel behagen 
 dus eyndt ons leven cranck 
 Dus eyndt etcetera. 
   
 5 
 Eens waren wi ient \ al omme bekent 
 Tot allen feesten om drucx vernielen 
 Nu ist gewent \ wi zijn geschent 
 Ende schoeyen metten sielen 
 dat heeft ghedaen 
 Ons cussen ons lecken \ ons boerden 
 Ons drincken \ ons clincken. etcetera. 
 daer crijghen wi menighen waert 
 Van lande te lande \ dan clappen ons tanden 
 Ende menighen couwen haert 
 Ende menighen etcetera. 
   
 6 
 Dus worden wi lau \ int werck seer flau 
 Verleept ende afgebraeyen 
 die tanden grau \ die lippen blau 
 dan moeten wi coppelen draeyen 
 dat heeft ghedaen 
 Ons cussen ons lecken \ ons boerden 
 Ons drincken \ ons clincken. etcetera. 
 Ghewreven is onsen struyck             63 
 die mammen zijn plat \ als een scotel doec nat             64             
 Si hangen op onsen buyck 
 Si hangen etcetera. 
   
 7 
 Dus sietmen ons rijen \ doort niet bedijen. 
 Om gode al voor die kercken 
 Ons boelkens daer lijen \ met tween met drien 
 Si en willen op ons niet mercken 
 dat heeft ghedaen 
 Ons cussen ons lecken \ ons boerden. etcetera. 
 Ons drincken \ ons schincken 
 Elck wijst ons met vingheren naer 
 Pover dat bijt ons / aermoede smijt ons 
 Het valt ons veel te swaer 
 Het valt etcetera. 
   
 8 
 Ons leste huys \ is met een cruys 
 Niemant en derfter na haecken 
 Dan zijn wi confuys \ tis een abuys 
 daer leeren wi luysen craecken 
 dat heeft ghedaen 
 Ons cussen ons lecken \ ons boerden 
 Ons drincken \ ons clincken. etcetera. 
 Hier toe so comen wi bloot 
 Vol seren vol schellen \ vol sweeren vol bellen 
 daer sterven wi inden noot 
 Daer sterven etcetera. 
   
 9 
 Princerskens fier \ ient in bestier 
 die noch zijn maechdekens reyne 
 Wacht u voor tvier \ der liefden hier 
 Ende slaept noch vry alleyne 
 Ende wacht u doch 
 Voor cussen voor lecken. etcetera. 
 Voor drincken \ voor schincken. etcetera. 
 Weest eerbaer in uwen mont 
 Wiet anders doet \ ick maect u vroet 
 Het sal u berouwen terstont. 
 Het sal etcetera.


63 struyck: struik; metafoor voor schaamhaar.
64 mammen: tieten, borsten.



25 Een nyeu liedeken
 1 
 Daer staet een clooster in oostenrijc 
 Het is so wel gheciert 
 Met silver ende roode gout 
 Met grauwen steen doormoeret 
   
 2 
 Daer in so woont een ioncfrou fijn 
 die mi so wel bevallet 
 Rijck god mocht ic haer dienaer sijn 
 Ick soudese met mi voeren 
   
 3 
 Ick voerdese in mijns vaders hof 
 Daer staet een groene linde
 Daer op so singhet die nachtegael 
 si singet so wel van minnen 
   
 4 
 Och nachtegale cleyn voghelken 
 Wildi u tonghe bedwinghen 
 Ick salder al u vederlin 
 Met goudraet doen bewinden 
   
 5 
 Wat vraghe ick nae u roode gout 
 Oft nae u looser minnen 
 Ick ben een cleyn wilt vogelken stout 
 Gheen man en can mi bedwinghen 
   
 6 
 Sidi een cleyn wilt voghelken stout 
 Can u gheen man bedwinghen 
 So dwinget u die hagel \ die coude snee 
 die loovers vander linden 
   
 7 
 Dwinget mi de haghel \ de coude snee 
 die loovers vander linde 
 Als dan schijnt die sonne schoon 
 So sal ic weder vruecht beghinnen 
   
 8 
 Doen hi zijn sporen had aen gedaen 
 Hi reet ten oostenwaert inne 
 Hi sach so menighen lansknecht staen 
 In haer blanck harnas blincken 
   
 9 
 Hi is een weynich voort gereden 
 Al over die groene strate. 
 So wie zijn boel niet hebben en mach 
 Die moetse varen laten 
   
 10 
 Den ruyter sprack met moede vry 
 doe hi zijn boel moest laten 
 Ic wil blijven den lansknecht by 
 Rijck god comt mi te baten 
   
 11 
 Die ons dit liedeken eerstwerf sanck 
 Hi hevet wel ghesonghen 
 Met pijpen ende trommelen geclanc             43 
 In spijt des nijders tonghen             44


43 pijpen: fluiten (muziekinstrument).
44 In spijt des nijders tonghen: tot spijt van de kwaadsprekers.



26 Een nyeu liedeken

O Lustelike mey ghi zyt nu in saisoene
Schoon ende groene
Die vogelkens singen nacht ende dagh.
Dies ic wel mach Sonder verdrach             4
Aensien reyn ooge opslach Van myn lief coene
Haer liefde macht mi veel te doene

Int velt staet menischte van bloemen
Wie soudese sommen
Hoe lustelic dat gersseken uter aerden spruit
Loof ende cruyt gheeft nu virtuyt             10
O mijnder herten ivyt Verblijt den dommen
Een troostelic woort laet lief van u commen

Schoon lief ghi zijt die liefste creature.
Mijns levens dure
Blijve ic ghstadich tot in mijn doot
Reyn lief minioot troost mi tis noot             16
Die mijn herte doorschoot. Reyn maget puere
Om uwen troost ist dat ic labuere             18

Schoon lief ghi acht mijn woordekens cleene
Dies ic in weene
Blijve ic met drucke so seer doorwont             21
Ghi zijt diet doet Schoon bliede soet
Verhuecht sin ende moet. Met uwen troost reene
Worde ic verblijt door u alleene

Princersselic greyn, wien ick geerne aenschouwe             25
Blust mijnen rouwe
Laet mi arm dienaer troost ontfaen.
Reyn vrouwelijc graen. Hoort myn vermaen             28
Laet mi in u gracie staen. So sal ic met trouwe
U dienen lustelijcke vrouwe


4 verdrach: uitstel
10 virtuyt: vreugde, blijdschap.
16 minioot: "stoplap" waarmee een dichtregel wordt vol gemaakt.
18 dat ic labuere: labeur => arbeid (last). Hier betekent het
     'dat ik verlang (lijd)'.
21 drucke: droefheid, verdriet
25 greyn (greyne, greine): greine => 1) essentieel bestanddeel.
     2) de paradijs - een aangenaam riekend, driekantig zaad,
     voortgebracht door een Guinese plant (Ammonum meleguetta L.):
     paradijskoren, cardamon (Bron: DBNL - Glossarium).
     Greyn was ook een metafoor voor mooie vrouw.
     'Princersselic greyn' kan men in het gedicht dus omschrijven
     als 'Edele schoonheid (vrouw)'.
28 Reyn vrouwelijc graen (metafoor) => Reine (=fatsoenlijke) vrouw.



27 Een liedeken vanden mey

'Och lichdi nu en slaept,
Mijn uitvercoren bloeme?
Och lichdi nu en slaept
In uwen eersten drome?
Ontwect u, soete lief,
Wilt door uw veinster comen!
Staet op, lief, wilt onftfaen
Den mei met sinen bloemen!'

'Wat ruischet daer aen die muer,
Dat mi mijn ruste berovet?
Die mi tscheiden maket suer
Die leit hier op ghedoghe
In minen arm so vast,
Wi en connens niet ontsluiten.
Mijn beddeken heeft sinen last:
Plant uwen mei daer buiten!'

'O suiverlike jeucht,
Wilt nu uw rusten laten!
Doet op op vensterkijn
Ende coomt uw lief ter spraken!
Al om te vinden troost
So ben ic hier tot u ghecomen.
Staet op, lief, wilt ontfaen
Den mei met sinen bloemen.'

'Al stondi daer tot morghen,
Oc en sal u niet in laten.
Mijn boel leit hier verborghen,             27
Ghi en condt mi niet vermaken.
Mijn herteken op u niet en past
Noch op gheen spel van luiten.
Mijn beddeken heeft sinen wollen last:
Plant uwen mei daer buiten!'

'Ic sie den lichten dach
Al door die wolken dringhen;
Ic sie die bloemkens schoon
Al uit der aerden springhen;
Ic sie die sterren claer,
Die verlichten in den trone;
Staet op, lief wilt ontfaen
Den mei met sinen bloemen!'

'Waent ghi dat ic nu slape?
Het is anders dat ic dachte:
Die mei houdt mi in wake
Daer nae myn herteken wachte;
Niet als in der aerden wast,
Rosenbloemen oft ander virtuiten.             46
Mijn beddeken heeft sinen wollen last:
Plant uwen mei daer buiten!'


27 boel: liefste, minnaar of minnares.
46 virtuyten: aangename dingen, heerlijkheden; 'virtuyt' is blijdschap.



28 Een oudt liedeken
 1
 TAndernaken op den rijn
 Daer vant ic twee machdekens spelen gaen
 die een dochte mi aen haer aenschijn 
 Haer ooghen waren met tranen ombeuaen
 Nv segt mi lieue ghespele goet
 Hoe sweert v herte hoe truert uwen moet
 waer om is dat woudijs mi maken vroet
 Ic en cans v niet gesagen 
 Tis die moeder diet | mi doet
 Si wil mijn boel veriagen \ veriagen 
  
 2
 Och lieue ghespele daer en leyt niet an.
 den mey die sal noch bloeyen
 So wie zijn liefken niet spreken en can
 die minne mach hem niet vermoeyen
 Och lieue ghespeelken dats quaet sanck
 den mey te verbeyden valt mi te lanc
 Het soude mi maken van sinnen also cranc.
 Ick soude van rouwe steruen
 Ic en weets mijnder moeder gheenen danc.
 Si wil mijn boel verderuen \ verderuen
  
 3
 Och lieue ghespele daer en leyt niet an.
 Nv sedt nv schict v herteken al in vreden.
 Mijn moeder plach te spinnen des en doet si niet
 Den tijt en is niet lange gheleden
 Nv schelt si mi hier \ nv vloect si mi daer
 Mijn boelken en derf niet comen naer
 Daer om is mijn herteken dus swaer
 Ist wonder dat ick truere
 Ende ic en mach niet gaen van haer
 ter veynster noch ter duere \ noch ter duere
  
 4
 Och lieue ghespele dat waer wel quaet
 Wilt sulcker tale begheuen
 Hadde ic ghedaen mijns moeders raet
 Ic waer wel maecht ghebleuen
 Nv hebbe ic sinen wille ghedaen
 Mijn buycxken is mi opgheresen
 Ende nv so is hi mi ontgaen
 Ende gaet elwaerts spelen
 Des moet ic laten so menighen traen
 Ic en cans v niet gehelen \ gehelen
  
 5
 Ghespele wel lieue ghespele goet
 En sidy dan gheen maecht
 Och neen ic lieue ghespele goet
 Ende dat si ons heer god gheclaecht
 Mer datmer vint so veel god danck dat ick noch maget si.
 Spiegelt v lieue gespeelken aen mi.
 Ende wacht v oft ghi en zijt niet vrij
 Ten sal v niet berouwen
 Coemt hem nemmermeer niet na bi.
 Oft ghi wort gheloont met trouwen \ met trouwen 
  
 6
 Ghespele gespele hi seyt dat hi mi mint
 Die minne plach mi te lieghen
 En gelooft die clappaerts niet en twint.
 Si staen al na bedrieghen
 doen loech sinen grooten schach
 dat was die maghet die op mi sach
 Ic boodt haer minnelijck goeden dach
 Ic groetese hoochlike
 God geue dat icse vinden mach
 Bi mi in hemelrijcke \ in hemelrijcke


Tandernaken: 'Andernach'. Deze stad ligt aan de Middenrijn
waar deze samenkomt met de Eifel.



29 Vanden regulier moninck

 1 
 Hier beghinnen wi nu an. 
 Een nyeuwe liet te singhen 
 Ende singhen van eenen regulier moninck.           3 
 Ende van eender naeyerinne           4 
   
 2 
 Die regulier in een waerts huys quam 
 Hi vraechde wat hebdy te eten 
 Ick soude tot eender naeyerssen gaen 
 Het was mi bi na vergheten 
   
 3 
 Doen hi totter naeyerssen quam 
 Hi wert seer wel ontfanghen 
 Si nam hem in haren witten arm 
 Ende si aten met malcander 
   
 4 
 Doent was aender middernacht 
 Si hoorden dat clocxken clincken. 
 Staet op staet op goet regulier moninck 
 die metten moet ghi singhen           16 
   
 5 
 Doen dat clocxken gheluyt was 
 Hi soude gaen inder metten 
 Och wiste dit mijn heere den abt 
 Hi soude mi selver wecken 
   
 6 
 Doen die moninc inden ommeganck quam 
 die abt die quam hem teghen 
 Bona dies bona dies ghi regulier moninck 
 Waer hebdy te nacht gheleghen 
   
 7 
 Daer ick te nacht gheleghen hebbe 
 daer was ic seer wel ontfanghen 
 Men schencte mi daer den coelen wijn 
 Ic lach in mijns liefs armen 
   
 8 
 Die abt al tot den moninck sprack 
 Met also soeten worden 
 Nu segt mi goet regulier moninck 
 Houden dat onse oorden 
   
 9 
 Doen die moninc inder kercken quam 
 die broederen liepen te samen 
 Die een moninc al tot den anderen sprack 
 desen moninck willen wi verbannen 
   
 10 
 En dat verhoorde de regulier moninck 
 Hi liet zijn capken vallen 
 Soude mi die naeyerssen niet liever zijn  
 Mer dan mijn broeders allen 
   
 11 
 Die ons dit liedeken heeft ghemaect 
 Hi hevet seer wel ghesonghen 
 dat heeft ghedaen een regulier moninck 
 uyt der cappen is hi ontspronghen           44


Het Antwerps Liedboek kwam op de index, niet omdat het hier en daar
liederlijk was maar omdat in sommige gedichten de spot werd gedreven
met losbandige geestelijken, die op het vrijerspad gingen.
Vanden regulier moninck is daar een voorbeeld van.


3 monninck: monnik.
4 naeyerinne (7-9-39 naeyerssen): naaister. Hier wordt echter
     'prostituee' bedoeld.
16 metten (Lat. matutinum): de metten maken deel uit van
     het katholieke getijdengebed.
     Ze worden meestal 's nachts of in de vroege ochtend gezongen.
44 uyt der cappen is hi ontspronghen: hij heeft zijn kap
     over de haag gesmeten (is uit het klooster getreden).


Het Antwerps Liedboek  

Het Antwerps Liedboek werd in 1544 gedrukt door de Antwerpse
drukker Jan Roulans.
Het boekje bevatte 221 liedteksten, zonder muzieknotaties en
afbeeldingen afgezien van een houtsnede op het voorste schutblad.
De liederen stammen uit de 14e, 15e en het begin van de 16e eeuw.
Ze zijn niet allemaal hoogstaand, maar tussen de karamellenverzen
zitten ook enkele pareltjes zoals 'Het waren twee koninghskindren'
en ‘Het daghet inden oosten’.
Van de vijf (of meer?) uitgaven schiet maar één exemplaar over.
De tijd en de katholieke censuur hebben hun werk gedaan.
Het liedboek stond namelijk 'op de 'Index Librorum Prohibitorum'
en werd verguisd of vernietigd, omdat in enkele liederen kritiek
werd geuit op de geestelijkheid.
Jan Roelans overleed later in de gevangenis, niet omwille van
het bijwijlen 'schunnige' liedboek, maar wegens het drukken
van clandestiene (protestantse?) uitgaven.
Het enige overblijvende exemplaar van Het Antwerps Liedboek
werd ontdekt door de Duitse dichter August Heinrich Hoffmann*
in de Herzog August Bibliothek te Wolfenbüttel. Hoffmann zag
het belang ervan in en zorgde in 1844 voor een heruitgave... of
hoe een Duitser een Nederlandse liederenschat uit de vergetelheid
haalde...
Niet alle liederen kwamen uit Antwerpen of Brabant, maar ook
uit Vlaanderen en Holland. De oudere hadden vaak Nederrijnse
roots, terwijl voor de rederijkersliederen soms de mosterd
in Frankrijk werd gehaald.
Na de val van Antwerpen in 1585 namen de zuiderlingen
het repertoire mee naar het Noorden, waar het in 1589
gedeeltelijk opdook in het 'Aemstelredams Amoreus Lietboeck'.
Op de omslag van dit laatste staat dan ook een leugen:
"Nu nieus wtgegeuen waer in begrepen zijn alderhande Liedekens,
'die in geen ander Lietboecken en staen', meestal met zijn
voys oft wijse daer bi gestelt om alle droefheyt ende melancolie
te verdrijuen.


*August Heinrich Hoffmann (1798-1874) was filoloog en dichter,
ook bekend als Hoffmann von Fallersleben.
Aan zijn "litterarische Reise" naar de lage landen heeft men ook
de uitgave te danken van zijn "Horae Belgicae", met daarin
de eerste tekstedities van een aantal Middelnederlandse werken.

© Gaston D'Haese


Naar boven

Antwerps Liedboek
Ic arm allendich wijf


Hoffmann von Fallersleben
't Zal wel gaen


Anonieme liefdesgedichten

Poëzie in de middeleeuwen

Twee Conincskinderen

Naar 'Bakermat'

Gedichten uit De Gouden Eeuw

Liefdesgedichten - Top 10


Homepage


Pageviews since/sinds 21-03-2002: 
©  Gaston D'Haese: 22-08-2007.
Laatste wijziging 13-09-2017.

E-mail: webmaster