Vroege Middeleeuwen Stout ridder: dappere ridder wel gemeyt: welgezind, vrolijk Bilo: bij god (afgezwakte vloek) Bi is 'bij' en lo komt van de Germaanse god Lohe (god van het vuur) Versmoort in al u bloet: badend in uw bloed uw roemen: uw krijgshaftigheid (machogedrag) hoge moed: edele aard. 'Hoge moed' had niet de pejoratieve betekenis van 'hoogmoed'. gheluyt (uy=uu): als 'geluud' uitspreken swarte wijlen (Lat. 'velum'): zwarte sluiers die bij het habijt van de nonnen hoorden. Ghequetst ben ic van binnenGhequetst ben ic van binnen,Duerwont mijn hert soe seer, Van uwer ganscher minnen Ghequetst soe lanc soe meer. Waer ic my wend, waer ic my keer, Ic en can gherusten dach noch nachte; Waer ic my wend, waer ic my keer, Ghy sijt alleen in mijn ghedachte. Gekwetst ben ik van binnenGekwetst ben ik van binnen,mijn hart doet zo'n zeer, van jou te beminnen gekwetst, hoe langer hoe meer. Waar ik mij wend, waar ik mij keer, vind ik geen rust, dagen noch nachten; Waar ik mij wend, waar ik mij keer, ben jij alleen in mijn gedachten. XIVe eeuw © Hertaling Lepus Ick sech adieuIck sech adieu, wi twee wi moeten scheiden,Bi u laet ic dat herte mijn: Al waer ghi sijt, daer salt ooc sijn. Tsi vroud of mijn, Altoos sult ghi die liefste sijn. Adieu, adieu, adieu! tmoet immer wesen, Adieu, adieu! alst wesen moet. Ic ben ghewont, ic secht u bloot, Mijn hert lijdt noot, Ghi sijt mijn medicijn. Cost ic u eer of doocht bewisen, Dat sal ic doen nae mijn vermach, Bi u te bliven nacht ende dach Sonder verdrach Sonder besweer te sijn. Och weerde boel, ic moet u altijt eren Ende dienen u in al mijn tijt, So worde ic alles trurens quijt Ende lief, in jolijt Uw eighen dienre wil ic sijn. Belieft u wat, soet lief, dat laet mi weten, Ghi sult mi vinden altoos bereit, Als ghi wel weet, Ghi sult die liefste bliven Ewich uw eigen, Stadich sonder scheiden. XIVe eeuw tsi vroud of mijn: het is mijn vreugde altoos: altijd; telkens; volstrekt ic secht u bloot: ik zeg het je duidelijk (vlakaf) doocht (doget): het goede; goedheid vermach: vermogen; macht verdrach: uitstel sonder besweer te sijn: zonder gekweld te zijn ewich uw eigen: altijd jezelf boel: liefste, lieveling. In Vlaanderen nog gebruikt voor baby ('boeleke') So worde ic alles trurens quijt: 'quijt' (kwijt). Zo zet ik mijn verdriet opzij jolijt: plezier, vreugde dienre: dienaar stadich: standvastig scheiden: scheiden; delen; verwijderen; sterven; eindigen Och lichdi nu en slaept'Och lichdi nu en slaept, Mijn uitvercoren bloeme? Och lichdi nu en slaept In uwen eersten drome? Ontwect u, soete lief, Wilt door uw veinster comen! Staet op, lief, wilt onftfaen Den mei met sinen bloemen!' 'Wat ruischet daer aen die muer, Dat mi mijn ruste berovet? Die mi tscheiden maket suer Die leit hier op ghedoghe In minen arm so vast, Wi en connens niet ontsluiten. Mijn beddeken heeft sinen last: Plant uwen mei daer buiten!' 'O suiverlike jeucht, Wilt nu uw rusten laten! Doet op op vensterkijn Ende coomt uw lief ter spraken! Al om te vinden troost So ben ic hier tot u ghecomen. Staet op, lief, wilt ontfaen Den mei met sinen bloemen.' 'Al stondi daer tot morghen, Oc en sal u niet in laten. Mijn boel leit hiet verborghen, Ghi en condt mi niet vermaken. Mijn herteken op u niet en past Noch op gheen spel van luiten. Mijn beddeken heeft sinen wollen last: Plant uwen mei daer buiten!' 'Ic sie den lichten dach Al door die wolken dringhen; Ic sie die bloemkens schoon Al uit der aerden springhen; Ic sie die sterren claer, Die verlichten in den trone; Staet op, lief wilt ontfaen Den mei met sinen bloemen!' 'Waent ghi dat ic nu slape? Het is anders dat ic dachte: Die mei houdt mi in wake Daer nae myn herteken wachte; Niet als in der aerden wast, Rosenbloemen oft ander virtuiten. Mijn beddeken heeft sinen wollen last: Plant uwen mei daer buiten!'XIVe eeuw 'Mei' (meiboom) verwijst dubbelzinnig naar de penis. virtuit (virtuyt): vreugde, blijdschap virtuiten betekent hier 'heerlijkheden'. Te mei haddic een bloemkenTe mei haddic een bloemken In mijn hertjen vercoren, Dat is mi desen couden winter Afghevroren. Dat bloemken licht verborghen Onder den couden snee: Sal ic van u scheiden, goet lief, Dat doet mi wee. Sal ic van u scheiden, goet lief, Dat valt mi swaer: So settic al mijn hopen ende troost Int niewe jaer. Dat niewe jaer dat comet Met vrouden an. Ic hope dat si mijn boelken Noch wel worden sal.XIVe eeuw boelken: liefje, minnaar DrinkliedScinc her den wyn, Gheselle myn! Wi willen vroilic leven. Het mach sulc zyn Noch op den Ryn, Die ons gheluc mach geven, Al moeten wi nu sneven. Wat saelt ghetruert? De sulc bezuert, Een ander moet bezoeten, Wat nu ghebuert, Ic willecuert, God saelt noch tjaren boeten, Dat wi nu trueren moeten.Oudvlaemsch lied - XIVe eeuw Ic willecuert: 'ik vind het goed', 'ik leg er mij bij neer'. Lied van Heer Halewijn Heer Halewyn zong een liedekijn, Al die dat hoorde wou bi hem zijn. En dat vernam een koningskind, Die was zoo schoon en zoo bemind. Zi ging voor haren vader staen: 'Och vader, mag ik naer Halewijn gaen?' 'Och neen, gy dochter, neen, gy niet: Die derwaert gaen, en keeren niet!' Zy ging voor hare moeder staen: 'Och moeder, mag ik naer Halewyn gaen?' 'Och neen, gy dochter, neen, gy niet: Die derwaert gaen, en keeren niet!' Zy ging voor hare zuster staen: 'Och zuster, mag ik naer Halewyn gaen?' 'Och neen, gy zuster, neen, gy niet: Die derwaert gaen, en keeren niet!' Zy ging voor haren broeder staen: 'Och broeder, mag ik naer Halewyn gaen?' ''t Is my al eens, waer dat gy gaet, Als gy uw eer maer wel bewaert En gy uw kroon naer rechten draegt!' Toen is zy op haer kamer gegaen En deed haer beste kleeren aen. Wat deed zy aen haere lyve? Een hemdeken fynder als zyde Wat deed zy aen? Haer schoon korslyf: Van gouden banden stond het styf. Wat deed zy aen? Haren rooden rok: Van steke tot steke een gouden knop. Wat deed zy aen? Haren keirle: Van steke tot steke een peirle. Wat deed zy aen haer schoon blond hair? Een krone van goud en die woog zwaer. Zy ging al in haer vaders stal En koos daer 't besten ros van al. Zy zette zich schrylings op het ros: Zingend en klingend reed zy door het bosch. Als zy te midden 't bosch mogt zyn, Daer vond zy myn heer Halewyn. Hy bond syn peerd aen eenen boom, De joncvrouw was vol anxt en schroom. 'Gegroet', sei hy, 'gy schoone maegd, Gegroet', sei hy, 'bruyn oogen claer, Comt, zit hier neer, onbindt u hair.' Soo menich hair dat si onbondt, Soo menich traentjen haer ontron. Zy reden met malkander voort En onderweg viel menig woord. Zy kwamen al aen een galgenveld; Daer hing zoo menig vrouwenbeeld. Alsdan heeft hy tot haer gezeid: 'Mits gy de schoonste maget zyt, Zoo kiest uw dood! het is noch tyd.' 'Wel, als ik dan hier kiezen zal, Zoo kieze ik dan het zweerd voor al. Maer trekt eerst uit uw opperst kleed. Want maegdenbloed dat spreidt zoo breed, Zoo 't u bespreide, het ware my leed.' Eer dat zyn kleed getogen was, Zyn hoofd lag voor zyn voeten ras; Zyn tong nog deze woorden sprak: 'Gaet ginder in het koren En blaest daer op mynen horen, Dat al myn vrienden het hooren!' 'Al in het koren en gaen ik niet, Op uwen horen en blaes ik niet..' 'Gaet ginder onder de galge En haelt daer een pot met zalve En strykt dat aen myn rooden hals!' 'Al onder de galge en gaen ik niet, Uwen rooden hals en strijk ik niet, Moordenaers raed en doen ik niet.' Zy nam het hoofd al by het haer, En waschtet in een bronne klaer. Zy zette haer schrylings op het ros, Zingend en klingend reed zy doort bosch. En als zy was ter halver baen, Kwam Halewyns moeder daer gegaen: 'Schoon maegd, zaegt gy myn zoon niet gaen?' 'Uw zoon heer Halewyn is gaen jagen, G'en ziet hem weer uw levens dagen. Uw zoon heer Halewyn is dood Ik heb zijn hoofd in mynen schoot Van bloed is myne voorschoot rood.' Toen ze aen haers vaders poorte kwam, Zy blaesde den horen als een man. En als de vader dit vernam, 't Verheugde hem dat zy weder kwam. Daer wierd gehouden een banket, Het hoofd werd op de tafel gezet. Ca. 1400 Het gedicht werd mondeling overgeleverd en is in de 19e eeuw opgetekend. Een boerman hadde eenen dommen sinEen boerman hadde eenen dommen sin, daer op so schafte hi zijn ghewin. Het voer een boerman uut meyen, hi brocht sinen heere een voeder houts, sijnder vrouwen den coelen meye. Die boer al op den hove tradt, die vrouwe op hoogher tinnen lach, si lach op hoogher salen: ‘mocht ick een corte wijle bi u zijn, ick gave daer om mijn ros, mijn wagen.’ Die vrouwe die reden so haest vernam, si liet den boerman comen an, so heymelijc al stille; al in een duyster camerken, daer deden si twee haren wille. Doen hi zijn willeken hadde ghedaen, die boer moste vander tinne gaen, ende hi bestont te claghen: ‘ic segghe u dat het deen ghelijc dander is; mi rout mijn ros, mijn waghen.’ Die heere quam uuter iaechte ghereen, hi hoorde den boerman claghen seer, hi hoorde den boerman claghen: ‘ghi segt dat het een is als dander is; die waerheyt suldy mi saghen.’ Die boer had schier een loeghen bedacht: ‘ick hadde een voederken houts gebracht ende daer was een crom hout onder; ick seg u dat het deen als dander brant als si biden viere comen. ‘Hierom was u vrou so gram, dat si mijn ros, mijn waghen nam, om sulcken cleynen schulde; ic bidde u, lieve heere mijn, verwerft mijnder vrouwen hulde.’ Die here ginc voor zijnder vrouwen staen: ‘wat heeft desen armen boer misdaen, schaemt ghi u niet der sonden? gheeft hem zijn ros, zijn waghen weer, laet hem varen tot sinen kinder. ‘Vaert henen, vaert henen, goet boere mijn, dat eerste sal u vergheven zijn, vaert henen dijnre straten; och coemt ooc weder als ghi moecht, brengt ons dat crom hout vake.’XVe Eeuw 'Meye' (meiboom) en 'crom hout' verwijzen dubbelzinnig naar de penis. In het gedicht wordt de spot gedreven met de naïeve heer van stand en zijn ega. In de vijftiende eeuw was de ridderpoëzie namelijk in verval. Wachterlied
Et waren twee ghesesterkins, 1
Ende beede van vertyen jaren, 2
Sy zouden te samen om roosen gaen,
Al in myn heeren bogaerde.
Susterkin, seyse, susterkin,
Hoe sullen wy roosen ghecryghen ?
Vernamet myns heeren wachterkin,
Ons heerken dat sou daer bliven ! 8
O suster, wy sullen gaen by nachte,
Myn heere licht hoegher up zijn casteel,
Die wachter slaept zoe vaste,
Als zou in die bogaert quam, 13
Dat vernamen mins heeren honden.
Die honden biesen ten hovewaert in, 15
Die wachter blyes synnen horne. 16
O wachterkin, seyse, wachterkin,
En blaest niet zoe zeere, 18
Leydet myn vour myn vaders hof, 19
Om rosen en commic nyet meere.
Vor hu vaders of daer en comdy niet,
Daer en comdy niimmermeere,
Die einen slapen in die aerme van my,
Die schonste by mynnen heere.
Wachterkin, seyse, wachterkin,
En sprect daer of niet meere, 26
Hof icker de minnen mantel hof, 27
Ic spronghe in die reviere.
En sou de haeren mantel hof: 29
Sy spronck in die reviere,
Daer vonse haer ander ghesesterken, 31
Een maghdeken goedertieren. 321 ghesesterkins: zusters 2 vertyen: veertien 8 heerken: eer (hier wordt maagdelijkheid bedoeld) 13 Als zou in die bogaert quam: toen zij in de boomgaard kwam 15 biesen: in het Middelnederlands 'rondzwerven'. Hier 'liepen' (of renden) 16 synnen horne: zijn hoorn 18 En blaest niet zoe zeere: blaas niet zo hard 19 Leydet myn vour myn vaders hof: breng me naar mijn vaders' hof (huis) 26 En sprect daer of niet meere: of=van. En spreek daar niet meer van. Zwijg daarover. 27 Hof icker de minnen mantel hof: hof=af. Als ik mijn mantel (kleren) moet uitdoen 29 sou de: zij deed 31 vonse: vond ze 32 Een maghdeken goedertieren: een fatsoenlijk meisje (maagdje) In het middeleeuwse wachterlied gaat het over de nachtelijke ontmoeting van twee geliefden. De romantische samenkomst vindt meestal plaats in de kamer van het meisje. De torenwachter die soms op de hoogte is van het gebeuren, blaast bij het krieken van de dag op zijn hoorn om de minnaar te verwittigen dat hij het hazenpad moet kiezen. In het voorgaande gedicht heeft de wachter echter een doortrapte rol. Hij speelt namelijk onder één hoedje met zijn perverse meester. De mooiste meisjes die hij betrapt in de boomgaard moeten naar bed met de kasteelheer en de lelijke worden door hem verkracht: Die schonste by mynnen heere. Eén van de meisjes wordt dus door de wachter gevangen en liever dan haar eer (=maagdelijkheid) te verliezen, pleegt ze zelfmoord door in de rivier te springen. Dit gedicht staat in een manuscript in het stadsarchief te Brugge. Het werd geschreven in de eerste helft van de 16e eeuw. Uit aantekeningen op het voorste en achterste schutblad blijkt dat het in het bezit was van ene Kateline Winkelmans in de periode tussen 1540 en 1550. MinnedichtDijn oogskins zijn van lichte, Als de sterren blijnkende claer, Die bin shemels gestichte, 3 Verlichten de nacht eenpaer, 4 Want dijn zoet ghesichte, Doet vlien alle droufheijt swaer, Dat ghij zijt Venus nichte, Betoocht hu stoutheijt voorwaer, 8 Reijn vrauwe eerbaer. Dijn lievelicke sprake, Es boven den snaren geclanck, Al waert dat mijn harte staeke, Vul drux en lijdens wranc, 13 Ic quame te gemake 14 Duer tgeluijt dijns keelkins blanc. Ken weet gheen beter zake, Voor alle zwaerheijt stranc, 17 Dan dijn amoruesen zanc. Dijn lipkens als corael, Dijn bluesende wanghen root, Dijn ooghen als crijstael, Waerduer ghij mij duerscoot, Al met der mijnnen strael. 23 Die mij eerst de mutse boodt, 24 Dijn troost valt mij zo medicinael, 25 Zij weert mijns lijden stoot, 26 Cleijn en groet. Dijn tandekins als yvooren, Zijn wit teewegher stont, Mijn druc moet versmooren. 30 Duer taenzijen dijn borskins ront. 31 Wie en zoude gheen vruecht oorboren, 32 Duer dijn lachende mont, Dan hu, reijn huijtvercooren, Weet vrij mijns hertsen grondt, 35 Noijt liever vont. Adieu als nu ten tijden, 37 Leeft boven huenich zoet, Het es mij een groot lijden, Dat ic hu derven moet. Venus dijnct mij benijden 41 Ons gheluc en ons voorspoet. 42 Zal ic noch niet verblijden, Met hu in duechden goet, Zo stervic duer den gloet! Eerste helft van de 16e eeuw Het waren twee koninghs kindrenHet waren twee koninghs kindren, Sy hadden malkander soo lief; Sy konden by malkander niet komen, Het water was veel te diep. Wat stack sy op: drie keerssen, Drie keerssen van twaelf int pont, Om daer mee te behouden ’s Konincks soone van jaren was jonck. Met een quam daer een besje, Een oude fenynde bes, En die blies uyt de keerssen Daer verdroncker dien jongen helt. ‘Och moeder,’ seyde sy, ‘moeder Mijn hoofje doet mijnder soo wee, Mocht ik ‘er een kort half uurtje Spanceeren al langhs de zee?’ ‘Och dochter,’ seydese, ‘dochter! Alleen en meught ghy niet gaen: Weckt op u jongste suster, En laet die met u gaen.’ ‘Mijn alder jongste suster Dat is also kleynen kint; Sy pluckt maer al de roosjes Die sy in haer wegen vint; Sy pluckt maer al de roosjes, En die bladertjes laet sy staen, Dan seggen maer al de lieden, Dat hebben konincx kinderen gedaen.’ De moeder gingh na de kercke, De dochter gingh haren gangh: Zy gingh maer also verre Daer sy haer vaders visser vant. ‘Och visscher,’ seydese, ‘visscher, Mijn vaders visscherkijn, Wout ghy een weynigh visschen, ’t Zoud’ u wel geloonet zijn.’ Hy smeet zijn net in ’t water, De lootjes gingen te gront, Hoe haest was daer gevisset ’s Koninghs sone van jaren was jonck. Wat trock sy van haer hande? Een vingerling root van gout: ‘Hout daer myns vaders visser, Dat isser den loone voor jou.’ Sy nam hem in de armen, Sy kusten hem voor sijn mont, ‘Och mondelingh, kost ghy spreken! Och hertje waert gy der gesont!’ Zy nam hem in haer armen, Zy spronker mee in de zee: ‘Adieu mijn vader en moeder, Van u leven siet ghy my niet weer. Adieu mijn vader en moeder, Mijn vriendekens alle gelijck, Adieu mijn suster en broeder, Ick vaerder na ’t hemelrijk.’Datering onbekend fenynde bes: venijnige -, kwaadaardige -, boos wijf Spanceeren: wandelen lootjes: gewichtjes (loodjes) Een vingerling root van gout: een ring van rood goud Een nyeu liedekenO Lustelike mey ghi zyt nu in saisoene Schoon ende groene Die vogelkens singen nacht ende dagh. Dies ic wel mach Sonder verdrach 4 Aensien reyn ooge opslach Van myn lief coene Haer liefde macht mi veel te doene Int velt staet menischte van bloemen Wie soudese sommen Hoe lustelic dat gersseken uter aerden spruit Loof ende cruyt Gheeft nu virtuyt 10 O mijnder herten ivyt Verblijt den dommen Een troostelic woort laet lief van u commen Schoon lief ghi zijt die liefste creature. Mijns levens dure Blijve ic ghstadich tot in mijn doot Reyn lief minioot Troost mi tis noot 16 Die mijn herte doorschoot. Reyn maget puere Om uwen troost ist dat ic labuere 18 Schoon lief ghi acht mijn woordekens cleene Dies ic in weene Blijve ic met drucke so seer doorwont 21 Ghi zijt diet doet Schoon bliede soet Verhuecht sin ende moet. Met uwen troost reene Worde ic verblijt door u alleene Princersselic greyn, wien ick geerne aenschouwe 25 Blust mijnen rouwe Laet mi arm dienaer troost ontfaen. Reyn vrouwelijc graen. Hoort myn vermaen 28 Laet mi in u gracie staen. So sal ic met trouwe U dienen lustelijcke vrouweXVIe eeuw 4 verdrach: uitstel 10 virtuyt: vreugde, blijdschap 16 minioot: "stoplap" waarmee een dichtregel wordt vol gemaakt 18 dat ic labuere: labeur => arbeid (last). Hier betekent het 'dat ik verlang (lijd)' 21 drucke: droefheid, verdriet 25 greyn (greyne, greine): greine => 1) essentieel bestanddeel. 2) de paradijs - een aangenaam riekend, driekantig zaad, voortgebracht door een Guinese plant (Ammonum meleguetta L.): paradijskoren, cardamon. Greyn was ook een metafoor voor mooie vrouw. 'Princersselic greyn' kan men in het gedicht dus omschrijven als 'Edele schoonheid (vrouw)' 28 Reyn vrouwelijc graen (metafoor): Zuivere (=fatsoenlijke) vrouwelijke schoonheid Hout u canneken vasteHet soude een meysken gaen om wijn, - hout u canneken vaste - des avonds in de maneschijn, by nachte. Hout u canneken proper, Dianneken, hout u canneken vaste! Wat vant 's in haeren wegen staen, - hout u canneken vaste - een fijn gezel al onder den maen, by nachte. Hout u canneken proper, Dianneken, hout u canneken vaste! De ruyter sprac dat meysken toe, - hout u canneken vaste - Oft sij er sijnen wille wou doen, by nachte. Hout u canneken proper, Dianneken, hout u canneken vaste! Hoe weygerich dat meysken was, - hout u canneken vaste - Hy druckte se neder in 't groene gras, by nachte. Hout u canneken proper, Dianneken, hout u canneken vaste! Doen hy sijn willeken had gedaen, - hout u canneken vaste - "schoon lief ghij moecht wel thuiswaerts gaen, by nachte". Hout u canneken proper, Dianneken, hout u canneken vaste! Die ons dit liedeken eerstmael sank, - hout u canneken vaste - syn bellekens en gaven geen clanck, by nachte. Hout u canneken proper, Dianneken, hout u canneken vaste!XVIe eeuw Lof der geliefdeGezegend zijn mijn liefs bruin ogen,die mijn jong herte doen verdrogen! Gezegend zijn haar borstkens rond! Gezegend zijn haar rode wangen, die mij van minne doen verlangen! Gezegend is haar rode mond! Rijk God, ware ik Apollo mede, dat ik u schildren mocht met vrede, uw aanschijn schoon, uw roden mond, uw lieflijk haar, uw schoon bruin ogen, uw vel, met bloed en sneeuw doorvlogen, en daar mijn hope is op gegront. Gij zijt mijn lief, mijn alderliefste, mijn alderschoonste, mijn alderfierste; maak dat ik niet en komme te val, opdat ik alle mijn vijanden, teniet mag brengen en te schanden, die ons benijden overal. De winter zal geen kou gehengen, de zomer zal geen vruchten brengen, de lichte dag zal niet opgaan, men zal die wereld demoleren, en door de droge zee passeren, eer ik, mijn liefste, u af zal gaan. XVIIe eeuw |
Poëzie in de middeleeuwen
Naar 'Bakermat van de poëzie'
Het Antwerps Liedboek
Gedichten uit De Gouden Eeuw
Vergeten dichters
Liefdesgedichten - Top 10
Homepage
Pageviews since/sinds 21-03-2002
Statist. Poëzieweb-Poetryweb
© Gaston D'Haese: 01-06-2004.Laatste wijziging 08-09-2011. E-post: webmaster