Biografie

Leopold Andreas van Ostaijen werd op 22 februari 1896 geboren in de Lange Leemstraat 53
te Antwerpen, als zoon van een Nederlandse vader (uit Noord-Brabant) en een Limburgse moeder. 
Paul (Leopold) was hun zevende en laatste kind. 
Eerst volgde hij les op katholieke scholen, maar hij was geen voorbeeldige leerling. 
Zijn medeleerlingen keken op naar Gezelle en Van de Woestijne, terwijl hij dweepte met Else 
Lasker-Schüler, Rilke, Rimbaud en Verlaine. Ondermeer omdat hij verboden lectuur las 
en verspreidde, werd hij van het jezuïtencollege gestuurd.  Vervolgens ging hij naar 
het koninklijk atheneum, waar hij zich met geestverwante medescholieren aansloot 
bij de 'Vlaamsche Bond'. Hij voltooide echter zijn middelbare schoolopleiding niet 
en ging aan de slag als bediende op het stadhuis van Antwerpen. Tijdens Wereldoorlog I 
publiceerde hij verschillende artikels in 'De Vlaamsche Gazet' en 'Het Laatste Nieuws'.  
Hij was medewerker van  'Carolus', 'Antwerpsche Courant', 'Ons Land', 'Ons Leven', 
'Het Vlaamsch Leven', 'Aula' en 'De Goedendag'. In dit laatste maandblad profileerde 
hij zich als flamingant en Groot-Nederlander.
Er was een schril contrast tussen het bruisende uitgaansleven in het statiekwartier met 
zijn café Hulstkamp* en zijn music halls aan de ene kant, en de somberheid van 'de bezette 
stad' aan de andere kant. Paul van Ostaijen gedroeg zich in die schizofrene sfeer echter 
als een flamboyante dandy**, die gretig van het nachtleven (en van cocaïne) proefde. 
Zijn eerste journalistieke en vooral door het Duitse expressionisme beïnvloede literaire bijdragen 
verschenen in flamingantische bladen. Hij debuteerde in 1916 met de bundel Music-Hall, 
die in 1918 werd gevolgd door "Het Sienjaal".  
In november 1917 was hij betrokken bij een activistische betoging tegen kardinaal Mercier, 
wat hem een geldboete en veroordeling tot gevangenisstraf opleverde.  
Vlak voor het einde van de Eerste Wereldoorlog (november 1918), vluchtte hij met zijn vriendin 
Emmeke Clément*** naar Duitsland, om vervolging in België te ontlopen.
Na hun aankomst in het Potsdamer Bahnhof in Berlijn betrokken Van Ostaijen en Emmeke 
een goedkope kamer in de Wilhelmstrasse, waar ze een half jaar verbleven. Nadat ze ruzie kregen 
met hun hospita verhuisden ze naar de Joachim Friedrichstrasse waar ze twee kamers huurden.
Van Ostaijen kon ook in Berlijn niet van de cocaïne afblijven. Een vriend, de niet onbemiddelde 
Peter Baeyens, bracht hem vanuit Antwerpen meermaals een bezoek en bezorgde hem 
de begeerde 'merkandijs'.
Berlijn was toenmaals een zeer grimmige  maar artistiek bloeiende stad waar hij in armoede leefde. 
Zijn baantjes als sigarettenventer, oppikker (schlepper) voor een nachtlokaal en schoenverkoper 
zijn waarschijnlijk ontsproten aan zijn dichterlijke fantasie. Hij leefde namelijk op de kap van Emmeke 
die werkte als mannequin bij het modehuis Hammer. Daarnaast schnabbelde zij als fotomodel 
want zij was een mooie frivole vrouw.
In Berlijn radicaliseerde Van Ostaijen op politiek en artistiek gebied. Hij sympathiseerde 
met de Spartakisten Karl Liebknecht en Rosa Luxemburg en maakte de bloedige onderdrukking 
van hun revolutie mee. Zijn humanitaire idealen, zoals hij die had geformuleerd in 'Het Sienjaal', 
leden schipbreuk waardoor hij in een crisis geraakte.  
Daarenboven was hij dikwijls ziek, had heimwee en in zijn relatie met Emmeke was het ook niet 
altijd rozengeur en maneschijn. Deze laatste leerde in april 1919 namelijk een Duitse fysicus kennen 
waarmee ze in 1923 in het huwelijk trad. 
Van Ostaijen had ook contacten met verschillende Duitse kunstenaars, ondermeer in 'Café des Westens' 
waar hij geregeld kwam. Hier ontmoette hij ondermeer de dichteres Else Lasker-Schüler, die geen goede 
indruk op hem maakte en die hij beschreef als ‘een klein, vuil jodin’.
In Café des Westens maakten de Antwerpse geliefden ook kennis met de twintig jaar oudere dichter 
en kunstcriticus Theodor Däubler, waar zij enkele keren op visite gingen. 
Van Ostaijen was ook bevriend met Heinrich Campendonk en Frits Stuckenberg. Vooral met de schilder 
Stuckenberg, aan wie hij verschillende gedichten opdroeg, kon hij goed opschieten. Deze laatste 
maakte ook een schilderij waarop Paul en Emmeke zijn afgebeeld. Het erotisch geladen werk 
bevindt zich in het 'Landesmuseum für Kunst und Kulturgeschichte in Oldenburg' (Bildnis P. und E. 
van Ostaijen).   
Van Ostaijen was in het door hem verfoeide Berlijn niet de spil van het artistieke gebeuren, 
wat in Antwerpen wel het geval was geweest. Desalniettemin was het in Berlijn, dat hij 
zijn dadaïstische**** meesterwerk 'Bezette Stad' schreef. Het is een bundel over Antwerpen 
in oorlogstijd. De overheersende thematiek is het nihilisme in al zijn vormen.  
Typografisch was deze bundel nog opvallender dan 'De Feesten van Angst en Pijn'. 
Van Ostaijen gebruikte niet alleen verschillende lettertypen en kleuren, maar ook bizarre 
woordassociaties. Hier en daar werkte hij fragmenten van gedichten zelfs uit tot affiches, 
zodat ze op reclameslogans leken.  
Hij kwam naar België terug in 1921 na een amnestie en volbracht met tegenzin zijn dienstplicht 
in het Belgische leger.  
Na zijn terugkeer keerde van Ostaijen zich geleidelijk af van Dada****. Hij propageerde dan 
de 'zuivere lyriek': "Poëzie is woordkunst en geen middel om andere doelen te bereiken 
zoals vrijheid en/of destructie." Hij beschouwde poëzie als een soort mystieke extase. 
"Poëzie heeft eigenlijk niets te vertellen, buiten het uitzeggen van het-vervuld-zijn-van-het-onzegbare." 
Na 1923 schreef hij meestal grotesken (onder meer de postuum uitgegeven korte roman 'De Bende 
van de Stronk'),
In 1924 was hij beheerder in een Antwerps boekenantiquariaat. Daarna (1925) baatte hij in Brussel 
`A la Vierge poupine' uit, dat in de loop van 1926 werd opgedoekt. In deze galerie organiseerde hij 
exposities van internationaal bekende schilders en beeldhouwers en gaf hij lezingen over moderne 
kunst en poëzie. Hij publiceerde daarnaast ook proza, gedichten, essays en scherpe recensies 
in meerdere bladen.  Eind 1925 bleek hij te lijden aan longtuberculose. Hij bleef doorwerken, tot hij 
in 1927 meermaals rust moest zoeken op het platteland.  
Vanaf september 1927 verbleef hij in het sanatorium Le Vallon in Miavoye Anthée.  
Zelfs in deze penibele omstandigheden werkte hij nog mee aan het tijdschrift 'Avontuur', dat hij samen 
met Gaston Burssens (1896-1965) en Edgar du Perron (1899-1940) had opgericht.  
Hij overleed geheel onverwacht in het sanatorium in de nacht van 17 op 18 maart 1928.

Zijn evolutie als dichter

Gedurende de korte periode van zijn dichterschap is een snelle evolutie merkbaar. Music-Hall 
(1916) was de poëtische neerslag van zijn escapades in het nachtleven. Hij had hier al 
een uitgesproken'unanimistische* visie'. Zaal, artiesten en publiek werden weergegeven 
als een geheel met één ziel. Van Ostaijen demonstreerde dat hij voeling had met wat toen 
in de Europese literatuur modieus was: neo-romantiek, impressionisme, fin-de-siècle en decadentie. 
De bundel had echter hier en daar nog kenmerken van een jeugdwerk en de verzen waren niet 
altijd gaaf.
*Van Ostaijens' unanisme werd beïnvloed door de Franse auteur Jules Romains, die behoorde tot de groep Abbaye. 
Het unanisme past een literair-psychische kijk toe op het min of meer zelfstandige evolueren van een ‘groep’ personen, 
welke bezield en samengehouden wordt door één zelfde gevoel, gedachte, ideologie, vooroordeel, belang of streven.
In Het Sienjaal (1918), dat waarschijnlijk zijn beste werk is, illustreerde hij zijn politieke engagement 
en hing hij het humanitair expressionisme aan.
Zijn vormvernieuwende bundel 'De Feesten van Angst en Pijn' ontstond in de periode tussen 1918 
en 1921, maar verscheen pas postuum in 1928. Zijn geloof in broederschap en vooruitgang maakte 
plaats voor ontreddering, cynisme en nihilisme.  
Na het dadaïstische Bezette Stad (1921), dat aan de wieg stond van 'de ritmische typografie', 
schreef hij verschillende grotesken* zoals Het Gevang in de Hemel. 
Tensotte volgden de Nagelaten Gedichten, waaruit hij de dichtbundel Eerste Boek van Schmoll 
wilde samenstellen. In deze periode propageerde hij de 'zuivere lyriek' of wat hij het 'organisch 
expressionisme' noemde. Van Ostaijen trachtte met deze stijl een ongerijmde wereld te omvatten 
in ongerijmde poëzie. Dit resulteerde in zogenaamde 'autonome gedichten'.  
De bedoeling hiervan was poëzie te scheppen, die los stond zowel van de dichter als van 
de uiterlijke werkelijkheid. Hij beschouwde de poëzie dan als een zelfstandig spel en als instrument 
om een intuïtieve kennis te bereiken.
Samengevat in een notendop:
-Zijn jeugdwerk (=> Music-Hall; 1916).
-Het humanitair expressionisme (=> Het Sienjaal; 1918);
-Zijn overgangswerk of Dadaperiode (=> Bezette Stad; 1921) tussen 1918 en 1921.
-Het organisch expressionisme na 1921.

* Een groteske is een grillig en fantastisch dichtwerk of muziekstuk.

*De Hulstkamp

Ondanks de bezetting was er een bruisend uitgangsleven in Antwerpen, waaraan Paul van Ostaijen 
volop deelnam. Zijn stamkroeg was café Hulstkamp aan de Keyserlei. Daar verzamelde zich 
de Antwerpse kunstenaarsbohème, waarvan hij de leider was.
De ‘bende van Friedmann’ was een gezelschap waarmee Van Ostaijen niet alleen de Hulstkamp 
maar ook de Antwerpse nachtlokalen bezocht. Vooral met ene Van Tichelen en de diamanthandelaar 
Mosje Friedmann, die zich als een kenner van het expressionisme ontpopte, ging hij geregeld uit.

**Dandy en Dichter

Paul van Ostaijen flaneerde over de Keyserlei en de Groenplaats in zwierige jas met fluwelen kraag.  
Hij werd 'meneer 1830' genoemd wegens zijn buitenissige kleding. Maurice Gilliams beschreef hem 
in 'De man voor het venster' als volgt:  " 's Avonds op de Keyserlei, ontmoette ik Orpheus 
in biedermeierkostuum. Hij werd aangegaapt om zijn onmodische rode das, om zijn roodfluwelen 
ondervest en zijn vreemde zwarte kleding. Somtijds droeg hij een parelgrijze mac-farlane * 
en wanneer de wind in het kapje speelde, kreeg hij als het ware vleugelen gelijk een keizerlijke 
adelaar. 's Winters zag men hem met een bontmuts en een hoge stijve boord. Hij was de dandy, 
de lord in het machtig grauwe Antwerpen."

* macfarlane: de (m.); -s
naar de 19e-eeuwse uitvinder ervan Mac Farlane
lichte overjas met kap, zonder mouwen, om over een herenrok te dragen

***Emma Clément

Emilie Theodora Maria Clément werd geboren te Borgerhout op 10 maart 1893. 
'Emmeke' was, toen ze reeds enige maanden zwanger was, op 10 mei 1913 te Borgerhout getrouwd 
met M.E. Willaert. Ze was verkoopster en mannequin bij het modehuis De Lilas in Antwerpen 
en leefde sedert 1917 gescheiden van haar man en dochter. Toen ze Van Ostaijen leerde kennen 
woonde ze samen met haar franstalige vriendin, Lucienne Schwartz. Overdag lieten de twee vrouwen 
zich soms rondrijden in een open koets, in het gezelschap van Duitse officieren. 's Nachts stortte Emmeke 
zich in het uitgaansleven, samen met een Duitse officier, maar dat belette haar niet om vanaf 1917 
ook een turbulente liefdesrelatie te beginnen met van Ostaijen. 
Emmeke had door haar compromitterende omgang met de Duitse bezetters nog meer redenen om 
naar Berlijn te vluchten (begin november 1918), dan van Ostaijen. Via haar Duitse relaties bemachtigde 
zij paspoorten en een contactadres in Berlijn. 
Paul en Emma betrokken een kamer in de Wilhelmstrasse 3B, waar ze terechtkwamen in de revolutie, 
die op 9 november 1918 uitbrak. Wegens allerlei conflicten moest het stel noodgedwongen een ander 
onderkomen zoeken in juli 1919. Gelukkig vonden ze onderdak bij een Belgische vriendin van Emma 
Clément. Enkele weken later verhuisden ze naar de Joachim-Friedrichstrasse 10 op de derde verdieping. 
Ook hier ontstonden er conflicten met hun hospita. Emma ging in januari 1919 aan de slag als verkoopster 
in het modehuis Hammer, omdat ze blut waren. Daarenboven schnabbelde Emmeke als mannequin 
en fotomodel, want Paul bracht weinig zaad in het bakje en had de cocaïne nog niet afgezworen. 
Desondanks had hij een zeer creatieve periode, waarin hij vooral werkte aan 'Bezette Stad', dat pas 
gepubliceerd zou worden in 1921. In april 1921 stond de relatie van de twee Antwerpse bohémiens 
onder druk, want Emma werd verliefd op Peter Pringsheim, de zwager van Thomas Mann.  
In juli 1923 keerde Emmeke terug uit Berlijn en trachtte zij de relatie met Van Ostaijen te hervatten. 
Uit geldgebrek werd deze laatste echter gedwongen bij zijn ouders in te trekken. Emmeke werd 
op 1 augustus 1923 te Antwerpen uitgeschreven en verhuisde naar de Mertensstraat 61 te Borgerhout. 
Via zijn relaties vond Van Ostaijen een baan voor haar. Zij kon aan de slag gaan als mannequin 
bij het modehuis 'Norine' te Brussel, waar ze het maar een maand volhield.  
Emmeke bleef al die tijd in schriftelijk contact met Pringsheim en bracht hem op de hoogte van haar 
moeilijke situatie. Eind oktober reageerde hij hierop met een brief, waarin hij haar vroeg naar Berlijn 
terug te keren en met hem te trouwen. Hierop stuurde zij een telegram  met de mededeling ‘Ich komme’. 
Op 1 november 1923 vergezelde Van Ostaijen Emmeke naar de trein die haar naar Berlijn zou brengen. 
Eén dag eerder was de moeder van Van Ostaijen overleden. In een tijdspanne van twee dagen verloor hij 
dus zijn moeder en zijn geliefde.
Op 8 december 1923 trad Emmeke met Peter Pringsheim in het huwelijk en tot 1933 bleef zij met hem 
in Berlijn wonen. Ze verhuisden achtereenvolgens naar Munchen en Brussel. In 1940 trokken ze 
naar de Verenigde Staten. Ten langen leste vestigden ze zich definitief in Antwerpen, waar ze beiden 
overleden in de loop van de jaren zestig. 
Ondanks hun scheiding bleven Emma Clément en Paul van Ostaijen mekaar hartstochtelijke brieven 
schrijven, waarvan er een achttiental zijn bewaard.

Een maand voor zijn vroege dood in 1928 ontving Paul nog een laatste tedere brief van Emmeke 
in gebrekkig Nederlands: 
"Ik denk toch so zeer veel aan jouw, tenmindeste elke morgen en avend. Misschien 
ben ik niet maal lief met mijn Polte geweest maar ik heb ik daarbij niet echt gewild, 
ik wou kloek zijn en waar daarbij zoo schriklijk dom. Nogmaals wensch ik je dat beste 
en kus je wie ik nur jouw kussen kan, ik heb je nog altijd zo lief."