- Slavische talen (o.a. Russisch, Pools, Tsjechisch).
- Romaanse talen (o.a. Grieks, Latijn. Frans, Italiaans, Spaans).
- Germaanse talen (o.a. Nederlands, Duits, Engels, Deens, Noors).
- Keltische talen (nog gesproken in Wales, Ierland en Bretagne).

Onze Moedertaal
Onze moedertaal

VAN INDO-EUROPEES
TOT
NEDERLANDS

           Hittitisch - Sanskriet - Grieks & Latijn...

Het Sanskriet is een oude taal die meer dan 2000 jaar bewaard is gebleven
in het rituele taalgebruik (veda's) van Indische priesters en geleerden.
Het blijkt gelijkenissen te vertonen met Grieks en Latijn. Daaruit kan men
concluderen dat deze drie talen afstammen van dezelfde oertaal, namelijk
het Indo-Europees (of 'Proto-Indo-Europees'). Deze oertaal is de gereconstrueerde
voorouder van bijna alle Europese talen.
De bakermat van de Indo-Europese talen bevond zich dus in India en heeft zich
o.m. via Anatolië verspreid over Europa en Azië. Recent onderzoek waarvan
de resultaten te lezen zijn in het wetenschappelijk tijdschrift "Nature" (27-11-2003)
bevestigt dit: "Zo'n acht- tot tienduizend jaar geleden sprak de boerenbevolking
in Anatolië er het Hittitisch, de oudste tak van de Indo-Europese talenstamboom".
Het 'geschreven' Hittitisch is gelukkig bewaard dankzij de archeologische vondst
van zo'n tienduizend kleitabletten.

  Gelijkenis tussen Sanskriet, Latijn, Frans, Engels, Duits en Nederlands:

Pitar (S), pater (L), père (F), father (E), vater (D), vader (N).
Matar (S), mater (L), mère (F), mother (E), mutter (D), moeder (N).
Bhratar (S), frater (L), frère (F), brother (E), bruder (D), broeder (N).
Svasar (S), soror (L), soeur (F), sister (E), schwester (D), zuster (N).

Satem- en Kentumtalen

Het Indo-Europees ontwikkelde zich in 'satemtalen' (oostelijke groep) en 'kentumtalen'
(westelijke groep). "Kentum-Satem" heeft te maken met het telwoord "honderd".
In sommige talen is het oorspronkelijke "Kentum" vervangen door "Satem".
Het Latijnse woord voor honderd "centum" (cent in het Frans), is dus afgeleid van
kentum. Tot de satemtalen behoren Balto-Slavisch, Indo-Iraans, Armeens en Albanees.
Tot de kentumtalen behoren Grieks, Italisch (bestaande uit het Osco-Umbrisch
en het Latijn), Keltisch en de Germaanse talen. Die splitsing in de diverse taalgroepen
vond dus reeds plaats lang voor onze jaartelling.

Het 'Oergermaans' splitste zich geleidelijk in drie groepen;
- Noordgermaans: Deens, Zweeds, Noors, IJslands.
- Oostgermaans: Gotisch (nu uitgestorven).
- Westgermaans: Fries & Engels en Continentaalgermaans.

Talenstamboom

Ook het Continentaalgermaans splitste zich in drie groepen:
- Middel- en Opperduits: later het Hoogduits.
- Nedersaksisch: later het Platduits.
- Nederfrankisch: later het Oudnederlands dat evolueerde tot Middelnederlands
(=Diets*)

De eeuwenlange immigratie van Franken in Gallië, kende een hoogtepunt in de vijfde
eeuw NC, hetgeen leidde tot de verdringing van de Keltische cultuur (en talen).
In Gallia Belgica had zich een gemeenschappelijke "Germaanse" taal" ontwikkeld,
die geworteld was in het West-Nederfrankisch.
Deze "Theodisca lingua"** ontwikkelde zich geleidelijk tot de voertaal in onze
lage landen en resulteerde in Nederfrankisch. Het Latijn bleef echter nog enkele eeuwen
de (vooral geschreven) taal van de machtige clerus en het wereldse bestuur.
Omstreeks 700 NC evolueerde het Nederfrankisch geleidelijk tot "Oudnederlands"
(Lingua Belgica).
"Gallia Belgica" was in de Romeinse tijd het hele gebied van de Lage Landen
boven de Somme.
Belgium is een Latijnse afleiding van deze benaming, die terug gebruikt werd
door de humanisten als aanduiding voor De Nederlanden (België + Nederland).
'Belgium' dat tegenwoordig op de shirts van de Belgische nationale sportteams prijkt
is dus niet van Engelse, maar van Latijnse afkomst (cfr. Julius Caesar).

** Theodisca lingua: de volkstaal

Middelnederlands & Diets

* In de Middeleeuwen gebruikte men niet de term Middelnederlands, maar 'Diets'
(in Vlaanderen) en 'Duuts' in Brabant en Holland. Uit 'Duuts' ontstond dan 'Duits'
(Duytsch), door diftongering.
Omdat die laatste term verwarring kon brengen met het Duits in Duitsland, begon
men omstreeks l500 Nederlands en vooral Nederduits als benaming te gebruiken.

'In een notendop'

Indo-Europees=>Oergermaans=>Nederfrankisch=>
Oudnederlands=>Middelnederlands=>Nederduits=>Nederlands

-Van ca. 700 tot 1150 Oudnederlands (o.a. poëzie van Heinric van Veldeken).
-Na 1150 Middelnederlands (overwicht van Vlaanderen en Brabant).
-Na ca. 1500 Nederduits. Na 'De Spaanse Furie' en 'De val van Antwerpen',
vluchtten er meer dan 200.000 Zuid-Nederlanders naar het noorden, waardoor
het Hollands dat het voortouw nam, beïnvloed werd door het Vlaams en
het Brabants.
In de 19e eeuw verdween de term Nederduits geleidelijk om plaats te maken
voor 'NEDERLANDS'.

De eerste geschreven bronnen van onze taal

De oudste bewaarde verzen werden geschreven door een verliefde
Vlaamse monnik in de abdij van Rochester:

Hebban olla uogala nestas bigunnan hinase hic enda thu
wat unbidan we nu

Alle vogels zijn aan hun nesten begonnen behalve ik en jij
wel waarop wachten wij

separator

Er zijn nog enkele oudere zinnen of teksten, maar die hebben niet het hoge poëtische
gehalte van 'Hebban olla uogala...'

De oudste geschreven zin in het Oudnederlands staat in de Lex Salica.
De Salische wet was in het Latijn, maar ter verduidelijking kwamen er
Frankische woorden in voor en dus ook dit zinnetje in het Oudnederlands:

"Maltho thi afrio lito" - 'Ik zeg je: ik maak je vrij, halfvrije'

Andere (latere) voorbeelden:
‘Gelobistu in got alamehtigan fadaer.’
'Gelooft gij in god de almachtige vader'
? Uit een Utrechtse doopbelofte
uit het eind van de achtste eeuw.
'Thunaer ende Wodan ende Saxnote... unholdun the hira
genotas sint'
(ca. 800).
'Verzaakt gij aan Wodan en zijn werken... zweert gij
de monsters die hun genoten (handlangers) zijn af'.
‘An âuont in an morgan in an mitdon dage tellon sal ic
in kundon, in he gehôron sal.’

‘’s Avonds en ’s morgens en ’s middags zal ik vertellen
en verkondigen, en hij zal luisteren.'
‘Visc flot aftar themo uuatare.’
‘Een vis zwom in het water’
, enz.
separator

Tesi samanunga was edele unde scona"
Deze gemeenschap was edel en schoon"

Dit welluidend lofvers -in het Oudnederlands en in het Latijn werd geschreven
in 1130 in het prachtig bewaarde 9e-eeuwse Evangeliarium van Munsterbilzen
(Belgisch Limburg). Het staat onderaan een lijst met dertig namen
van kloosterlingen.
Ook "De Wachtendonkse Psalmen" (10e eeuw), ontdekt door Justus Lipsius
in 1591 bij kannunik Arnold Wachtendonck zijn afkomstig van Munsterbilzen.
Alle exemplaren van de Oudhoogduitse vertaling en ook de Oudnederlandse
bewerking zelf zijn in de loop der tijden verdwenen. Toch is een gedeelte
ons bekend, want Lipsius schreef een fragment van de psalmenvertaling over
in een 'bewaarde' brief.
In dezelfde regio ligt Rijkhoven waar een bewaard gebleven Oudnederlands
handschrift uit de vroege Middeleeuwen" ontstond. Dit Goederenregister
van Alden Biesen (1280-1344) is een belangrijke bron voor taal- en
geschiedkundig onderzoek. Bijgevolg kan men de regio Bilzen terecht
beschouwen als een bakermat van oude Dietse teksten. Tenslotte werden
ook de gedichten van Heinric van Veldeken en de aanvang van de Limburgse
'Aiol' (ca. 1230), de eerste ridderroman in de Lage Landen, geschreven
in het graafschap Loon (het huidige Limburg).
In Sint Truiden, dat als een enclave van het prinsbidom Luik in het graaf-
schap Loon lag, werd omstreeks 1300 een evangeliënharmonie afgeschreven.
Het beschrijft het leven van Christus dat is overgeleverd in een manuscript
uit het laatste kwart van de dertiende eeuw (1275-1300). Het handschrift
bevindt zich heden ten dage in de bibliotheek van de Luikse universiteit.

Een zin uit de Wachtendonkse psalmen (ca. 900 NC):

"Forchta in biuonga* quamon ouer* mi in bethecoda
mi thuisternussi
In ic quad uuie** sal geuan* mi fetheron also duuon* in ic
fliugon sal in raston sal"

* Lees "v" waar "u" staat
** Ook de "w" bestond in het Romeinse alfabet niet, zodat we in de spelling
van het Middelnederlands uuel ('wel') tegenkomen, en uuater of vvater.
Als "w" toch voorkomt in een tekst, dan komt dit overeen met "uu" of "uy".
Voorbeeld: Daer en gaet een ionge Claes molenaer 'wt'. (=>uut of uyt).

"Vrees en beving kwamen over mij en duisternis bedekte mij
En ik zei: Wie zal mij veren geven zoals duiven, zodat ik
weg zal vliegen en een rustplaats zal vinden."

De Leidse Willeram (Hoogliedparafrase)

Circa 1080 en volgens een andere bron ca.1100.
Het origineel van de "De Leidse Willeram" is geschreven in het Oost-Neder-
frankisch, maar is spijtig genoeg verloren gegaan. Gelukkig is de bewerking van
een Hollandse kopiist in de abdij van Egmont bewaard gebleven. Hij vertaalde
het origineel in het Oudhollands.

Eenheidstaal


Vanaf de dertiende eeuw wordt het Middelnederlands gebruikt in officiële
documenten*, maar dit was nog lang geen 'eenheidstaal'. Deze is pas geleidelijk
ontstaan vanaf de zestiende eeuw.

*Een van de eerste ambtelijke teksten in het Middelnederlands
is "De schepenbrief van Bochoute" uit de maand mei 1249.

De schepenbrief van Bochoute
De schepenbrief van Bochoute (nu Boechaute in de Belgische gemeente Gavere)
is een oorkonde uit 1249. Het is het oudste officiële document dat geheel
in het Nederlands is geschreven. De oorkonde bezegelde een grondtransactie
tussen de hereboer Boidin Molniser uit Dallem en de Gentse patriciër Hendrik
van den Putte. Ze werd uitgevaardigd door de schepenen (=wethouders)
van Bochoute.

De eerste Nederlandse spraakkunst van H.L. Spieghel, waarvoor het Latijn model stond,
verscheen in 1584 onder de titel Twe-spraack van de Neder-Duitsche Letterkunst.

bakermat bakermat
  Eerste Nederlandse Spraakkunst     Hendrik Laurensz. Spieghel (1549- 1612)

Ook de woordenboeken* van de Brabander Cornelis Kiliaan (einde 16e eeuw)
waren leidraden voor de ontwikkeling van het standaardnederlands.

  
Met de publicatie van de Statenbijbel (1637) werd nog een grote stap in de goede 
richting gezet. De Statenbijbel zorgde voor een grotere verspreiding 
van de standaardtaal, omdat hij veel gelezen werd (vooral in protestantse middens).

Het Oude Testament werd rechtstreeks vertaald uit het Hebreeuws en Het Nieuwe
Testament uit het Grieks. Dit monnikenwerk werd uitgevoerd door taal-
en schriftgeleerden uit Noord en Zuid.
De voorzitter, Johannes Bogerman, was afkomstig uit Friesland.
Het Hollands was de basistaal van de Statenbijbel, maar er was ook de niet
te verwaarlozen inbreng van Frankische dialecten uit Vlaanderen en Brabant.
Er zijn ook Saksische elementen aanwezig.
Bijvoorbeeld de werkwoordsvormen op -acht (bracht, gebracht; tracht, getracht,
dacht, gedacht) en het wederkerend voornaamwoord 'zich' zijn van Saksische
oorsprong.

*De 'Dictionarium Teutonico - Latinum' (1599) van Plantijns' medewerker
Kiliaan is de basis van alle latere woordenboeken in het Nederlands.
De taal van Cornelis Kiliaan is het Brabants, maar hij vermeldde ook woorden
uit Vlaanderen, Holland en Friesland in zijn dictionarium.

De eerste officiële spelling van het Nederlands door Matthijs Siegenbeek
dateert van 1804. Sindsdien werd de spelling meermaals gewijzigd.
Voor het laatst in 1997 en eind 2005. Op 1 augustus 2006 werd de laatste
aangepaste spelling ingevoerd.
De hedendaagse eenheidstaal wordt "Standaardnederlands" genoemd.
Ook de termen Algemeen Nederlands (AN) en ABN zijn gebruikelijk.

Het Nederlands als handelstaal:

Taalproblemen deden zich binnen het gebied dat Amsterdamse kooplieden
als werkgebied hadden nauwelijks voor. Het Nederduits (=Nederlands)
werd als handelstaal gebruikt van Antwerpen tot Riga en van Hamburg
tot Novgorod. Waar Amsterdamse kooplieden handel dreven gebruikten
ze meestal hun eigen taal. Het Nederduits is tot in de achttiende eeuw
de voornaamste handelstaal in het Oostzeegebied gebleven.
Zelfs in Engeland bediende men zich vaak van het Nederduits als het
om handelsbetrekkingen ging.

Waar wordt Nederlands gesproken?  (N)

Het Nederlands wordt gesproken in Nederland, België (Vlaanderen),
Suriname, de Nederlandse Antillen en Aruba (N). In Frans-Vlaanderen (V)
verliest het Nederlands dialect terrein.
Er zijn daar nog enkele duizenden mensen die in meerdere of mindere
mate "Vlamsch" (V) beheersen.
Gelukkig zijn er initiatieven om het tij te keren...
De Nederlandse Taalunie en de Inspection Académique du Nord
(verantwoordelijk voor het basisonderwijs) hebben namelijk enkele
jaren geleden een overeenkomst gesloten. Deze overeenkomst geeft
uiting aan de intentie om de inspanningen voor het onderwijs
Nederlands in de regio's Nord en Pas-de-Calais te blijven bundelen.
Het Vlamsch zal 'waarschijnlijk' uitsterven als huistaal, maar
het Nederlands zal in het onderwijs meer en meer fungeren als
tweede of derde taal.

In de Europese Unie zijn er ongeveer 22 miljoen Nederlands-
sprekenden (16m. Nederlanders en 6m. Vlamingen). Dat is meer dan
alle Scandinavische talen samen. Het Nederlands is de 7e taal
in de EU* en zowat de 35e taal in de wereld.
* Na de uitbreiding met 2 landen op 1-1-2007, is het Nederlands
de 8e taal* in de EU.
Het Roemeens is namelijk de moedertaal van zo'n 25 miljoen
mensen in Roemenië en Zuid-Hongarije. Het Bulgaars komt na
het Nederlands, want het telt maar 9 miljoen moedertaalsprekers.
Toch zijn er 12 miljoen mensen, die Bulgaars kennen in Bulgarije,
maar ook in delen van Oekraïne, Moldavië, Roemenië, Servië
en Griekenland.

* De 8 meestgesproken talen in de EU:
Engels, Duits, Frans, Spaans, Italiaans, Pools, Roemeens
en Nederlands

Buiten Europa zijn er ruim een miljoen Nederlandssprekenden
te vinden, emigranten en inwoners van de voormalige koloniën (N),
en nog eens bijna zeven miljoen Afrikaanssprekenden (N),
die sinds enkele jaren weer kunnen worden meegeteld.
Wereldwijd studeren in 40 landen 15.000 overwegend jonge mensen
Nederlands aan 180 universiteiten of talencentra.
Ze krijgen meestal les van landgenoten die vóór hen de taal hebben
geleerd. (Bron 'Taalschrift 82')

De Taalunie (T)

"Suriname werd het derde lid van De Taalunie"
Op 12 december 2003 ondertekenden de Nederlandse Taalunie
en Suriname een associatieverdrag in Brussel.
Hierdoor werd Suriname, na Nederland en België, het derde land
dat deel uitmaakt van De Taalunie.
Vanaf 2004 zullen Vlaanderen, Nederland en Suriname dus
een gezamenlijk beleid voeren voor taal, onderwijs en letteren (N).

(T) Link naar De Nederlandse Taalunie

(N) Wil je meer weten over het Nederlands in de wereld,
     klik dan op 'Het Nederlandse wereldwijd'





Het Nederlands Wereldwijd

Standaardnederlands

Bakermat van de Nederlandstalige poëzie



Homepage


Pageviews since/sinds 21-03-2002: 

© Gaston D'Haese: 09-01-2003.
Laatste wijziging: 21-08-2017.

E-post: webmaster