VINCENT VAN GOGH

   I.

   Profeet van Paturâges en zuiderzonminnaar,
   maar meer dan dit: diepbewogen dichter
   die de zware dingen van buiten licht schiep,
   herschiep als de kompleet blauwe lucht, --
   herder die het onvruchtbare gebeuren
   van buiten, naar het grote centrum dreef, de oasis, de keure
   van frisheid... In ons zelve hebben wij de Jordaan;
   allen die nog Godsvreemd en belâan
   met de erfzonde zijn, --
   de dubbele machteloosheid van het naar buiten kijken
   en de loutering, dit is de permanente zege in ons:
   patos en tragiek,
   dit het innerlike, daarom het heilige 'veni, vidi, vici', --
   al die machteloze vreemdelingen van buiten,
   al de gebeurtenissen
   zullen wij godskinderen verfrissen
   door het heiligmakende water van onze Jordaan.
   Kunst is de alles overstelpende liefde
   en de alomvattende.
   Als de zoon van tobias die ter genezing van zijn vader
   uittoog naar een ver land, en daar de vis
   haalde met de kieuwen uit het water:
   de ogen van zijn vader het licht schonk.

   Kunst is de liefde in elke daad.
   Kwintessens. En het volledige liefde zijn.
   En dit is liefde als Vincent deed:
   de talenten die hij kreeg, tot de waanzin, tot het leed
   dat vreugde wordt, levend maken.

   Niet het zijn of niet te zijn is de levensopgaaf,
   maar het misterie van het zijn vult alles.
   Het eigen zijn. Dat over alles te leggen.
   Wordt eigen zijn van de omgeving.
   Alles te vervormen, te martelen, te doden
   tot schoonheid.
   Je zelf dood rekenen voor de wet, om de wet van je zelf te verbreden.
   Abstraksie van je zelf, want deze kosmiese liefde vult gans je zelf:
   Bron van den aardbal.
   Vincent. Zo is hij.
   Hij is niets en hij is alles.
   Als de priester: meester en dienaar.
   En de wijn die eenvoudig perelt in de kelk
   is plots onder de adem van liefde, bloed geworden.
   Levende drank. 

   II

   Meer dan uw werk. Dit is het grote,
   het oneindige. Het venster
   op de ganse wereld.
   Ook alles wat in de verte schijnt
   strekt zich daarbinnen deinend uit.
   Een venster is alles.
   De ganse wereld ligt binnen éeeen venster.
   Men zal dan van uw werk houden,
   wanneer het beurtelings met de geslachten
   bloem, steen of eik zal geweest zijn.

   Heel jong, -- nauwliks had ik je herkend, -- heb ik gevraagd:
   'Vader, die kiezel is zo schoon,
   hoor je zijn schoonheid onder de trage tred van mijn laarzen?
   Maar zie deze ronde schijf in de zon.'

   Door wouden gaan. Pijnboomnaalden vallen
   als vingers van de bomen.
   Vingers zijn verlangen van lange, lome
   lust. In de boomgaard hangen kersen,
   aan lange, stramme takken,
   vruchten die zich saampersen
   als kinderlippen. Niet tastbare gloed
   waarin zij bloeden als een zinnelike boetedoening.

   'Maar alle schoonheid, mijn zoon, is in de brand
   van je ogen. Ogen zijn steeds blauw als de zeestrandrand. 

   III

   Leed als de golven van de oceaan
   die baren witte blaân
   van bloesems. Leed als van blaren aan
   de bomen. Bomen die kruinen worden,
   kruinen: der bergen wit gehelmde horden.

   Het arme leed wanneer het wordt ontzaggelik
   in het dragen aller leed,
   wordt scheppend leven weer.
   Wie al de noodbaren in zich stort,
   tot een fontein van helder water wordt hij weer.
   Wie leed als landen torst
   draagt in zijn flank de vruchtbarheid
   van honderdduizend zielen. 

   IV

   DE STEM VAN VINCENT

   Laat ons de blaren
   van alle leed vergaren.
   De aarde, ook vermoeid,
   heeft nooit dode
   blaren gedragen.
   De aarde wondt
   om, in de driedagestond,
   te laten herrijzen
   onder de loodzware kus van de liefde.

   En is die kus weerom licht leed,
   leed, dat alles is, -- Ik ben Die is, --
   o, laat deze zoen niet verloren gaan
   want elke zoen is gloên van goed.

   Nooit wassen dode vruchten
   aan de bomen.
   De pijnen snikken eeuwig
   en laten hun lange tranen als vingers vallen.
   Weet dit, mijn zoon: wanneer alle leed leven wordt,
   houdt op het leven leed te zijn. 

   V

   Kristus, Verlosser. Het Kruis
   vergaarde al het leed.
   Toen wierp hij weg het huis
   van zijn leed.
   Drie dagen en de schildwacht schrok.
   De kunst is groot.
   Een kruis van leed...
   dan valt het huis
   maar alles blijft.

   En telkens woont
   't woord onder ons
   dat ons beloont, --
   nieuw.
   De weg van de Verlosser,
   de weg van het leed:
   een hoogvlakte van geluk.

                        27-30 oktober 1917
 
     Uit Het Sienjaal 

   Toen mijn ogen de ronde vrucht hadden bekeken
   en toen zij hadden begrepen de appel zó-als hij werkelik aanwezig was,
   toen zeide mij die vrucht: er is iets in de vaak verlaten boomgaard
   van wat voorbij is, dat nu eerst als goddelik schoon te begrijpen is,
   omdat geen herleven aan deze herinnering nog verbonden is.
   Maar sterker omlijnde zich het beeld,
   toen ik de appel in mijn handen voelde,
   want zij herinnerden zich ook éénzelfde frisse koelte,
   en verder: dit moet wel zijn heugenis van geluk.
   Doch eerst toen mijn tanden de ronde wonde
   in de appel hadden gevonden,
   heeft zich het beeld
   tot handeling bezield.

   O de geurende boomgaard en de rust van de beesten,
   de morgenmist die wijkt langs alle zijden
   en twee dreumesen, die even te huiveren staan.
   Maar dan de rit door de natte weide, naar de appelboom,
   waar van de rijke vracht, een vrucht viel, loom,
   ter aarde. Dan het strelen van de appel
   in de kelk van de twee kleine dreumeshanden
   en dan in de vrucht de tanden,
   en in de mond overvloed van het nazomerse geluk.
   Zenuwleed van de tanden, maar vergeten in een nieuw bezit van de vrucht;
   verbreding van de wonde.
   Diepbezielde boomgaard,
   alle liefde tot een bom saamgebalde passionante,
   alvorens de zwarte dood
   zijn schroeven zet op de keel van het leven:
   bleker wordt de uiterste blankheid van al wat is.
   Jubellied van rijpheid. Liefde van de Aarde
   om 't onbewust naar-liefde-grijpen van de kinderen;
   kinderen zullen u liefhebben wanneer zij zullen vergaard hebben
   de appels van vele jaren.
   Wanneer zij dan een nieuwe vrucht zullen strelen,
   zullen zij dit ogenblik met zoveel liefde bedelen,
   als zij vroeger zelf bedeeld werden door de appel, want
   de liefde is een grote mond die zoenen wil.
   En de hap in de appel zal hun mond maken als de mond van het kind,
   huiverend door de frisheid van de vrucht
   en sterk nu om de vroegere kou, in de niet vergeten najaarswind.

                                            10 oktober 1917

       Uit Het Sienjaal

   Dat trage zich toevouwen je oogleden,
   te dragen het loom fluweel van onze nacht.

   Onze dag is geweest als bange blanke vazen, die waren blij
   de bloemen van ons liefdespel te scharen rei aan rei.

   Nu zal je slapem, mijn teergeliefde kind,
   want morgen moet je de ogen openen: 'n zeer fris blad dat beeft in morgenwind.

   Nu zal je slapen, mijn zachte kind, in de kuil van je haren;
   straks is het dag, dan moeten wij weer tuilen lezen gaan

   Morgen zal er uit het Oosten 'n koning komen, met nieuwe bruidskleren voor ons beiden;
   hem zullen wij, arm in arm, als kinderen in het woud, verbeiden.

   Knijp nu je ogen dicht, mijn luie luipaard
   en strek je heupen naar je lust. Ach du... du.

                                     29 april 1918

       Uit Het Sienjaal

   Mijn Heer, mijn schip is op de zee.
   Ik vraag U niet: laat kalm zijn de baren nu;
   wie klaagt, draagt hij niet met zich mee
   bestendig een poel die eens zich sluiten zal over zijn hoofd?

   Mijn schip zal niet liggen blijven aan de ree,
   te luisteren naar het spelemeien van der tijen eb' en vloed,
   niet onder morose zegenrege', noch onder zonnevree,
   mijn schip moet in de storm mee op zee.

   Ik heb betrouwen in mijn boot, doch de baren slaan zo hoog,
   reeds over de voorsteven, reeds over de achtersteven.
   Als weer de zee vol vrede en rust is, zal dan het wrak van mijn boot
   niet mededrijven naar de ree?

   Ik ben een koen kind dat niets weet van de kloof
   die ligt tussen dood en leven.
   Kan een boot, mijn Heer, vergaan
   die niets draagt dan het licht gewicht van mijne blauwe ziel?

   En zo mijn boot nochtans vergaat, mijn Heer,
   kan ik dan zondigen nog?
   Neen... neen... Al de stemmen zingen mij: Ga mee op zee,
   met de baren van Kristus, met de baren van de Loreley.

                                        18 mei 1918 

       Uit Het Sienjaal

   Meenge mooie meid heeft door de domme, lange nacht,
   naar het naakte bijzijn van de minnaar smartelik getracht,
   zij heeft in de grote leegte van haar wit bed, de peluw gekust,
   als wilde ze zijn matte hoofd in rust gesust.

   Haar hoofd was ongerust te midden van de wilde haregeur,
   haar armen grepen, bang begeren, om 't onzekere genot
   dat zich niet bieden wou, als een wrang gebod
   aan haar verlangen, door de nacht, - 'n weerstandloze deur. -

   Haar vingren koesterden de naaktheid van het eigen lijf en rilden;
   het eigen lijf dat onvoldaan bleef en vermoeid, onder het geheim
   van deze koestering; de nacht, als één levende adem, trilde.

   Haar adem ging opgelost in de nachtelike adem,
   haar verlangen tot de eindelike slaap gesmacht.
   Meenge mooie meid door de zware, zwoele nacht.

                                     6 juni 1916

       Uit Ik en de Stad

   Wanneer zal dan die heimelike pijn,
   die niemand weet of weten zal, ten einde zijn?,
   Wanneer zal ik me moeten verbergen, zeer timied,
   en schuchter doen, omdat een man mijn naaktheid ziet?
   En wanneer zullen beter sterkre handen
   m'n schouders omvatten en mijn lijf strelen,
   als ik, 's avonds, van verlangen moe,
   alvorens slapen gaan, wel doe.
   (Dan ben ik naakt en mijn naaktheid wiegel
   ik vóór de zacht-belichte spiegel, --
   de elektriese lamp is gehuld in een zijde-bloedrode bloem.)
   Ik wacht en voel 't immense van mijn leed,
   wijl ik slechts vaag weet mijn leven inkompleet. 

                                          26 mei 1916    

       Uit "Ik en de Stad"

   Daar gaat mijn nieuwe liefde waar noordwaarts der stad
   de straten saamlopen op dokken, stroom, kanalen en stapelhuizen
   en zich weer in eindeloze dokken splitsen en verbreden, 't land in.

   Alles is nieuw nu, door deze zomer; de onbekende straten
   dragen namen van rivieren en van landen, ook van steden;
   alles is zó tastbaar wezenlik, spijts het vaag suggestieve van die namerij.

   Rijpt nu zang om het geluk dat lacht uit de stapelhuizen,
   speelt over de blinkende rails van de spoorweg,
   de ijzeren bruggen en de elevators. Mijn nieuw geluk brandt.

   O als de zon zinkt, zet een laatste maal de stalen wil in rood
   en blakert op de rode, kubies-gestapelde bakstenen!
   O het verlangen van die rode stenen te breken uit de rode huls,

   te spatten hun leven, gelijk een zot geweld, tot aan de zon,
   die hun leven schonk, in gek begeren van het laaiend lijf.
   De laatste omarming van de minnaars voor de dagelikse dood.

   Ik omhels het geluk dat me verlost uit het tingeltangelleven
   en uit de paar half-schuine etablissementen, -- een paar danseressen,
   een danser-diseur, een klein, arm orkest en een familjaire waardin,--
   waar mijn leven te zieltogen lag.

   De zon brandt, de zon breekt, de zon barst.
   Overal is geluk; in deze rode trem die voorbij snort
   de brug af, geluk dat zich weerspiegelt in de ogen van mijn welbeminde.

   En 's avonds zegepraalt het geluk in de hoog-ijl-gele globes,
   boven de spoorweg en aan het station; het geluk klingelt
   uit een danszaal en verovert de ganse straat.

   Het geluk is tussen de lippen van dit kind en de gepletterde kers,
   gelijk het is tussen de kerselippen van mijn lief
   en van uw lief, o jonge man die ginds gaat, o broeder, mijn gelijke.

   Het geluk is een dwaze maagd die zich laat zoenen
   door elke, sterke, jonge man.

                                             Juli 1916 
     Uit Ik en de Stad

   Razend. Gedwarrel van stemmen, tot één geraas vergroeid.
   Hoge klarinetklanken. Saxofoon-geluiden en wat rest
   daar tussen: geweldig koperen orkest.

   De buffetjuffrouw dromend. Heimwee of verlangen?
   Alles is hier een open raadsel. De oplossing echter vindt geen.
   Zacht autoritair de waard. Symbool van toekomst en verleen.

   En 't eeuwig spel van spelers schijn en wezen,
   vast het gelaat, niet te doorlezen;
   behoedzaam defensief , maar de sterkte van hen die niet vrezen.

   Solidariteit der spel-geruchten,
   van de tragies-ernstige domino's, fatum-zwart
   tot der biljartballen rood-wit luchtig vluchten.

   Geblaseerde rasta's; daarnaast huiselike dikbuiken,-
   alles weerom schijn, - dames die eeuwig goedig toeluiken:
   allen Babelbouwers van dezelfde gebazel-innigheid.

   Gebannen is de innigheid uit de straat,
   achtervolgde faun, binnen de koffiehuizen gedreven.
   De zwakke muren zijn de sterke dam tussen dood en leven.

   Bij 't even openen der deur, klinkt wat daarbuiten is, de trem,
   of 't geroep van een venter, als een onheimelike stem:
   heel even. Dan herneemt 't orkest zijn razende galop.

                                       14 - 21 januari 1917

       Uit Ik en de Stad

   Dauwkorrels vingen mijn handen als ogen
   en mij zoende de klare ziel.

   Witte straten, massal leger dat naar de rustplaats,
   -o, Ik centrum van de wereld, - marsjeert.

   Woorden zijn wegvallende gordijnen:
   o ontwaken van de schone prinses en het zwemmen
   van haar ogen in het onvatbare water.

   Uw verzen zijn als sterren die de onmetelikheid van de hemel beduiden.
   Blauw: papier van de magiërster: mijn onschuld.

   De wereld is boordevol goedheid,
   doch een nieuwe drup doet de kelk niet overvloeien.
   Dat is het stille goede wonder. Het diepe wonder van de werkelikheid.

       Uit Ik en de Stad

   Indien de waarheid daar is,
   waar mijn broeder ze mij toonde,
   wijlen mijn broeder Pieter-Floris; --
   (hij was student in de teologie
   aan een rooms-katoliek seminarie)--
   indien het Godszoon is die ging ter Golgotha
   en zijn goddelike droefenis
   was de menselike bevrijdenis,
   dan is het vlaamse volk Gods uitverkoren
   volk, omdat het ging als de goddelike vrucht uit Davids' huis geboren
   zijn steile Golgotha, gekruisigd
   werd en in de dood behuizigd.

   Maar God was in zijn zoon de goddelikheid
   van de herrijzenis;
   zó zal ook God zijn in onze strijd
   tot de bevrijdenis.

                              Juni 1916
     Uit Het Sienjaal

                  Bij het geval Dr. Paul van der Meulen

   Uit Limburg! Land van mijn moeder; land gevallen uit 'n Sint-Niklaasdroom!
   Langs de oostelike oever van zijn stroom
   lopen de hollandse dorpen en kasteeltorentjes topwaarts
   en begroeten hun vlaamse broertjes van d'overzij.
   Wonder dat langs d'ene zij, geen herder met een schalmei
   zijn kudde verlustigt, en hij zelfs zijn spelewijs volgt
   in de glooiing van de heuvels.
   Maar de dorpen langs de overzijde liggen nog te rusten.
   Eens zal er nochtans van al die daltorentjes klinken
   meer dan het pastoralen van een schalmei.
   Eens zullen zij beter begroeten dan met een zwak goededag.
   Broer, sta op, klep de metten,
   want er waait een wijde wind van opstanding!

   Uw woord, zoon uit het land van mijn moeder,
   heeft langs d'oorlogsstroom van ons moegemarteld land
   heugenis gevonden in het hart van elke broeder.
   Het woord is vlees geworden, nu van het oosten naar het westen.
   Limburg was Nazareth
   en de IJzerstreek het bloedige Bethleëm, waar de vrucht geboren werd.

   Priester als mijn broer.
   Geen priester met het ijle woord en de lege gebaren,
   maar wiens woorden niet golven de baren
   van troost in de woning van de zielsgebalde smart;
   niet als zij die mondig prevelen het goede woord
   maar hartsonmondig zijn.
   Ik weet, ik weet, gij hebt als hij, mijn broer,
   geluisterd naar het woord: Werp weg de schijn,
   en volg mij dan.
   Zo deedt gij en hebt uw meester gevolgd
   van loopgraaf tot loopgraaf.

   Daar valt het zaad op de goede grond, ongeschonden en gaaf,
   en wast de boom.

   Op de weg naar Damaskus
   heeft ons beider beschermheilige, de kerkvader Paulus,
   de stem van zijn meester vernomen, een noodkreet,
   die om liefde riep: Paulus, breek het leed! breek het leed!
   Langs de bloedweg Damaskus van ons geslacht
   toont hij de weg, en het licht langs die heirbaan
   is zo overstelpend, dat wij niet anders kunnen
   dan de staf nemen en gaan.
   En gaan. In de Maas-vallei klinkt luider een klok.

                                          7 juli 1916 
      Uit Het Sienjaal