Christoffel Plantijn (Saint Avertin 1520 - Antwerpen 1589) kwam in 1549 in Antwerpen
wonen. Hij werd de befaamdste drukker en uitgever in de Nederlanden.
Plantijn voerde ook speciale opdrachten uit voor de Spaanse koning. Filips II gaf hem
zelfs opdracht tot het drukken van de belangrijkste wetenschappelijke bijbeluitgave
van de 16de eeuw, namelijk de Koninklijke Polyglot-Bijbel. Deze Biblia Polyglotta
(ook Biblia Regia) werd gezet in vijf talen (Syrisch, Hebreeuws, Grieks, Latijn
en een vertaling in Vulgaat Latijn).
Plantijn was een gehaaide zakenman, want hij voerde niet alleen opdrachten uit
voor de uiterst katholieke Spaanse koning, maar ook voor de protestantse Staten-
Generaal (1578).
In 1566 raakte hij zelfs direct betrokken bij een publicatie van politieke betekenis:
'Het Drie-miljoen rekest’. Dit was een aanbod aan Filips II om met dit bedrag
godsdienstvrijheid voor de Nederlanden af te kopen. Filips wees het voorstel
verontwaardigd af, met als resultaat dat het geld gebruikt werd voor de gewapende strijd
tegen hem.
Christoffel Plantijn kwam ongedeerd uit de Spaanse furie (november 1576), maar
de winstgevende handel met Spanje was gedaan. Naderhand opende hij een vestiging
in Leiden, waar hij werd aangesteld als de officiële drukker van de universiteit (1583-1585).
Na de capitulatie van Antwerpen (augustus 1585) gaf Plantijn de vestiging in Leiden
over en keerde terug naar Antwerpen. Ondanks de moeilijke omstandigheden (crisis,
oorlog, handelsbelemmeringen) slaagde hij erin om zijn Antwerpse drukkerij in stand
te houden.
Vermeldenswaard is dat ook de Latijnse uitgave van het 'Plakkaat van Verlatinge',
'Edictum Ordinum confoederatarum Belgii provinciarum' (Anno Domini 1581), gedrukt werd
in zijn Officina.
Plantijn gebruikte voor zijn goedverzorgde drukwerken bijna uitsluitend Franse lettertypes
van 'Garamont' (o.a. Parangonne en Augustine romaine), samen met Granjon's
Texte cursive en Bastarde.
Enkele taalkundig belangrijke uitgaven van Plantijn
* 1562 - Dictionarium Tetraglotton (Latijn - Grieks - Frans - Nederlands).
Met ondermeer uitvoerige Franse en Nederlandse synoniemen en omschrijvingen.
De uitgave kwam tot stand, dankzij de deskundigheid van Plantijns' werknemer
Kiliaan.
* 1567 - Nomenclator omnium rerum propria nomina variis linguis...
De medicus Hadrianus Junius (1551-1575) geeft uitleg over de vele termen
in het Nederlands en meerdere andere talen.
* 1573 - Thesaurus Theutonicae linguae.
Schat der Neder-duytscher spraken. Het bevat 40.000 trefwoorden, met de vertaling
van het Nederduits in het Latijn en het Frans.
* 1574 - Dictionarium Teutonico - Latinum van Plantijns medewerker Kiliaan
(1528-1607). De geheel herziene derde uitgave van het Dictionarium (1599)
kreeg een nieuwe titel: Etymologicum Teutonicae linguae sive Dictionarium
Teutonico - Latinum.
Cornelis Kiliaans taal was het Brabants, maar hij nam ook woorden uit Vlaanderen,
Friesland en Holland op.
Door vergelijking met Engelse, Hoogduitse, Franse en Spaanse, woorden,
trachtte hij de oorspronkelijke betekenis van de Nederlandse woorden
te achterhalen.
Kiliaan neemt een ereplaats in op de overgang van het Middelnederlands
naar het Nederduits (de toenmalige benaming van het Nederlands).
Zijn dictionarium is de basis van alle latere woordenboeken in het Nederlands.
* Tenslotte mogen we ook De Nederlandse spraakkunst van H.L. Spieghel
niet vergeten.
Hij werd eveneens uitgegeven door Plantijn en verscheen te Leiden in 1584
onder de titel Twe-spraack van de Neder-Duitsche Letterkunst.
* Ook Simon Stevin
(wiskundige & ingenieur) liet heelwat van zijn werken drukken
bij Plantijn. Stevin was van mening, dat het Nederlands zeer geschikt was
als taal van de wetenschap. In plaats van de gebruikelijke Latijnse- en Franse
benamingen bedacht hij Nederlandse neologismen voor, ondermeer, wiskundige
begrippen.
Bijvoorbeeld:
wiskunde - wisconst. (mathematica),
evenwijdig - evewydich (parallel),
loodrecht (perpendiculair),
scherpehoek - scherphouck (acutus angulus),
schuine zijde - schoensche sijde (hypotenusa),
omtrek - omtreck (peripheria),
veelhoek - veelhouck (polygonum),
evenredigheid - everedenheyt (proportio),
stelling (propositio),
snijlijn (secans linea),
raaklijn - raecklijn (tangens linea),
meetkunde - meetconst (geometria), enz.
Ook de wiskundige termen middellijn, vlak, driehoek, kegel, vierkant,
rechthoekig, omtrek, middelpunt, aftrekken, delen en vierkantswortel
zijn van hem afkomstig.
Voor de ingenieursschool in Leiden stelde Simon Stevin het lesprogramma op
voor de "Duytsche Mathematique"* met wiskunde en toegepaste natuurkunde
in het Nederlands voor landmeetkunde en vestingbouw.
*Drukker Jan Paedts Jacobsz. Leiden, anno 1600.
Enkele werken van Stevin, die gedrukt werden door Plantijn:
* In 1582 verschijnt "Tafelen van interest, Mitsgaders De Constructie der selver, ghecalculeert
Door Simon Stevin Brugghelinck, t'Antwerpen, by Christoffel Plantijn in den gulden Passer".
In 1585 zijn er 3 uitgaven:
* "De Thiende". Leerende door onghehoorde lichticheyt allen rekeningen onder den Menschen
noodich vallende, afveerdighen door heele ghetalen sonder ghebrokenen. Beschreven
door SIMON STEVIN van Brugghe. Tot Leyden, By Christoffel Plantijn M. D. LXXXV.
* "Dialectike ofte Bewysconst. Leerende van allen saecken recht ende constelick Oirdeelen;
Oock openende den wech tot de alderdiepste verborghentheden der Natueren. Beschreven
int Neerduytsch door Simon Stevin van Brugghe. Tot Leyden, By Christoffel Plantijn."
"Dialectike" is het eerste boek over logica in het Nederlands.
* "L'Arithmétique" behandelt zowel gewone rekenkunde als de algebra van de eerste vier boeken
van Diophantos van Alexandrië. "L'Arithmétique" is in het Frans geschreven.
Na de capitulatie van Antwerpen (augustus 1585) gaf Plantijn de vestiging in Leiden over
en keerde terug naar Antwerpen.
In 1586 verschijnen:
* "De Beghinselen Der Weeghconst Beschreven Duer Simon Stevin van Brugghe. Tot Leyden,
Inde Druckerye van Christoffel Plantijn, By François van Raphelingen."
* "De Weeghdaet Beschreven Duer Simon Stevin van Brugghe. Tot Leyden, Inde Druckerye
van Christoffel Plantijn, By François van Raphelingen."
"De Beghinselen des Waterwichts Beschreven Duer Simon Stevin van Brugghe. Tot Leyden,
Inde Druckerye van Christoffel Plantijn, By François van Raphelingen.".
* In 1599 verschijnt "De Havenvinding". Tot Leyden, In de Druckerye van Plantijn,
By Christoffel van Raphelingen, Gesworen drucker der Universiteyt tot Leyden, M.D.IC.
|
