In zijn eenvoudigste vorm zijn lijsten reeds zichtbaar in het oude Egypte, in Griekenland,in Rome en in de Karollingische kunst bij de muurschilderingen, mozaieken, en als lineair reliefbeeldhoutwerk.
Pas in de middeleeuwen kwam het paneel erg in zwang en werd de lijst echt een onafhankelijke kunstvorm.
Vijstaande of verplaatsbare panelen verschenen in de dertiende eeuw en dienden als onderdelen van de aankleding van de middeleeuwsekathedralen en kerken in Europa.
Ze stonden op voor de altaren en speelden een belangrijke rol bij de lithurgische en theologische erediensten.
Een vroeg voorbeeeld van deze panelen is het Wilton Diptiek ca. 1395 die van Franse oorsprong is , terwijl sommigen zeer fraai bewaard zijn gebleven , deze panelen zijn afkomstig uit de school van Sienna uit de veertiende eeuw.
Gedurende de 15e eeuw kwamen kleine paneelschilderijen meer voor in Noord-Europa dan in Italië.

Eeuwenlang zijn lijsten beschouwd als decoratieve accessoires bij schilderijen en deze waren vaak ontworpen door door de kunstenaars en door de architecten.
Zo werd de prachtige lijst van Giovanni Bellini's triptiek in de kerk van Santa Maria Gloriosa dei Frari in Venetië gesigneerd en in de 1488 gedateerd door de maker Jacopo de Faenza. Andere vormen van documentatie zijn brieven waarin contracten van betalingen en gildevoorschriften worden beschreven .
We weten dat Filippo Lippi 200 gouden escudo's kreeg voor het schilderen van het hoogaltaar in de Santissima Annuziata in Florence, de lijstmaker Bacio d'Agnola kreeg echter 250 escudo's terwijl er nog eens 200 escudo's werden uitgetrokken voor het vergulden.

Terwijl Italiaanse lijsten vaak met medaillions waren versierd , schilderden de Vlaamse portretkunstenaars vaak inscripties over hun model op de randen van de lijsten.
In Nederland namen de lijsten soms de vorm van een openstaand venster, waarbij marmeren of stenen kozijnen werden nagebootst waartussen het onderwerp zichtbaar was, zoals Jan van Eycks portret van Margaretha van Eyck in 1439 die je nu kan bezichtigen in het Groenige Museum in Brugge. Dit museum is een van de mooiste van België! Deze speciale vorm van schilderijen noemt men tabernakelvenster in de kunst.
Soms werd er ook een trompe d'oeil voorgezet ( daar vertel ik later nog verder over!)en werden de handen of de draperieën (overgordijnen) op het kozijn van de lijst geschilderd.

Op het eind van de 15e eeuw en in de 16e eeuw werd de kunst een zeer belangrijk en erg opwindend tijdperk in de geschiedenis van de Europese kunst.
Italiaanse renaissancistische, materialistische en vroegbarokke schilderijlijsten getuigen van deze massale creatieve periode en deze werden verspreid over gans Europa.
Nog nooit was de kerkelijke en de wereldlijke kunstbescherming zo groot geweest.
Rijke kooplieden en edele zoals de Gonzaga in Mantua, de Medici in Florence, de Montefeltro in Urbino, evenals grote families in Venetië en Lombardije gaven opdrachten voor grote kunstwerken.
De groei van de seculaire kunsten en de vernieuwing van de eigentijdse architectuur zorgdde voor nieuwe stijlen en lijsten en er werd ook grote aandacht geschonken aan de ontwerpen en de afwerkingen van de schilderijen.
Nieuwe materialen en gereedschappen en werkwijzen kwamen tot ontwikkeling.
Schetsen en documenten verbinden kunstenaars zoals Botticelli, Fra Filippo Lippi, Michelangeloen Raphaël rechtstreeks met het inlijsten van hun kunstwerken.
Botticelli heeft zelfs de oude lijstvormen terug geïntroduceerd, namelijk de tondo, die gebaseerde is op ronde terracotte medaillons van Lucca della Robbia. Een van de best bewaarde schilderij van Michelangelo is de Heilige Familie (zie foto), die gemaakt is door de Sienese beeldsnijder Antonio Barile.
De tabernakel lijsten zijn om twee redenen belangrijk: in de eerste plaats om het gebruik van een klsaasiek voetstuk waarop twee pilasters en dekstukken verbonden zijn met een centrale ronde boog en het geheel versierd met een decoratieve relief-arabesken, en in de tweede plaats omdat deze beschilderde omlijsting de illusie gaf dat de figuren als standbeelden in de nisssen staan. De lijsten spelen hier de rol van een driedimensionaal toneel.

Als weerslag op de lineaire hoedanigheid van de Florentijnse architectuur en schilderkunst gedurende de renaissance kwam een strakke rechte randlijn in zwang. Deze bestaat uit een hoog binnenkader en een nog groter en hoger buitenkader en deze beiden kaders worden gescheiden door een brede vlakke en gedecoreerde strook.
De beide kaders zijn glad of versierd met slingers, linten, bladeren en geven met de tussenstrook een zekere ademruimte aan de schilderijen.
Bij deze lijsten werden er verschillende decoratiemethoden gebruikt afhankelijk vanhet meubilair en de wandornamenten in het interieur waar die schilderij zich bevond. en ook afhankelijk van de plaats en streek.
Florentijnse, Bolognese, Napolitaanse en Venetiaanse lijsten hadden hun eigen karakteristieken gedurednde de 15e en 16e eeuw. Tegen het einde van de regeringsperiode van Lodewijk XIV had Frankrijk Italië overvleugeld als middenpunt van de Europese kunst.
De groei in aantal had geleid tot een enorme vraag naar luxueuze en comfortabel meubiliar en ook de schilderijlijsten waren een van de vele producten die in grote meubelwerkplaatsen werden gecentraliseerd.
De beeldsnijders en de kunstenaars van toen kwamen nu terecht in de grote meubelwerkplaatsen en meubelontwerpers en op die manier maaktenze deel uit van de decoratieve interieurkunsten.
Lodewijk XIV en zijn minister Colbert hadden in 1663de Koninklijke Academie van de Schilderkunst en Beeldhouwkunst gesticht en daarmee konden alle mooie schilderijen gesuperviseerd worden.

De eerste voorzitter van de Academie de schilde Charles Le brun coordineerde dat de lijstenmakers in handen was van grote decoratieve ontwerpers zoals Jean Le Pautre, Robert de Cotte, Daniel Marot.
De Parijse gilden legden hun strenge maatstaven aan en keken erop toe dat deze werden aangehouden.
Schilderij en spiegellijsten werden gemaakt door de gilde van de schrijnwerkers naar de ontwerpen van de vooraanstaande kunstenaars.
Gezien we deze achtergrond kennen is het dus vrij gemakkelijk om deze Franse lijsten te herkennen in vergelijking met de verschillende regionale stijlen in Italië.

De voornaamste vernieuwing in Lodewijk XIV tijdperk bestaat eruit dat het lineaire profiel wordt verbroken in het midden en aan de hoeken. Deze zijn nu de brandpunten langs de lijst die nu de suggestie wekken van optische diagonale en verticale bindingen tussen de tegenover elaak gelegen hoeken en middenstukken.
Als men nu achter de reden zoekt waarom deze verandering is gebeurd, dan lijkt het alsof dit profiel meer kracht en stabiliteit geeft aan de sterk driedimensionele hoedanigheid van de barokke schilderkunst.Een mooi voorbeeld is te vinden in Nicolas Poussin's o.a. de Aanbidding van het Gouden Kalf. (zie foto).

Gedurende de nu volgende regeringsperiode werd het ontwerp van Lodewijk XIV grotendeels gewijzigd zodat de ornamenten verdwenen en de vlakke panelen overbleven tussen de gesneden hoeken en middenstukken met gladde panelen die werden verbonden door een strak buitenkader. Daarna is men terug begonnen deze tussenpanelen te ornamenteren en op die manier ontstond de karakteristieke rococostijl.

Gedurende de 17e eeuw leidde vrede en voorspoed in Holland tot het ontstaan van een welvarende klasse van scheepbevrachters, kooplieden en bankiers, die hartstochtelijk aan kunstbescherming deden.
Deze gouden eeuw van de Hollandse schilderkunst vond natuurlijk weerklank in de vervaardiging van de lijsten.
Het sobere karakter van de Hollandse interieurs en de protestanse afkeer van alle weelderige vergulsels leidde tot donkere ebbehouten lijsten met geribbelde randstroken.
De niet vergulde lijsten die in de 16e eeuw verschenen werden in de loop van de 17e eeuw steeds luxueuzer afgewerkt met exotische houtsoorten en schildpad.

De politieke welvaart en de stabiliteit in de 18e eeuw openden nieuwe wegenvoor decoratieve kunsten, gedomineerd door de rococostijl. Deze stijl was luxueus, frivool, sensueel en aristocratisch, dat was dus een reactie tegen de overheersing van de barokke vormen.

Alles wat kon opgesmukt worden, werd toen gedaan. Ornamenten in de vorm van "C" krullen ontwikkelden zich uit de lussen en de arabesken vande barok, gebladerte,palmen, biezen, rozen, schelpen werden bijeengevoegd tot uitbundige organische vormen. Een voorbeeld ervan zie bij het protret van de Prins van Wales in 1755 in het Victoria en Albert Museum in London die dus deze vormen weergeven.

De neo-klassieke beweging begonnen met de spectaculaire ondekking van de begraven teden zoals Hercukaneum en Pompeii, die begraven waren onder de modderstroom van lava van het vulcaan de Etna.
Op het einde vande 17e eeuw kwamen de Franse lijsten voorin schilderijen en prenten. Men zag meer en meer parels, acanthus, bladeren, eierlijsten, bande, stroken, groeven en guilloches die werden gebruikt als lineaire decoraties van lijsten.

Gedurende de periode van Napoleon en die van het Franse keizerrijk waren de Franse lijsten vanwege hun cecoraties opmerkelijk en deze werden dan bewaard in het Louvre, waar wij nu nog kunnen naar kijken.
Wat wel betreurswaardig is , dat toen sommige mensen de zeer oude lijsten vervingen door deze Franse lijsten, zodat er nog weinig zeer oude lijsten in omloop zijn in de musea's en bij rijke particulieren.
De Engelse neo-klassieke vormen kan men zien in het meubiliar van het Sheraton.
De meest gevolgde engelse ontwerpen de zogenaamde "maretta" die gebaseerd is op het einde van 17e eeuw aan Carlo Maretta. Dit bestaat uit een hol of lichtgerande profiel die rijk is uitgesneden doorlopend met blad-en-tong motief en omzoomd door parels en linten. Een fraai voorbeeld met een gesneden eiermotief aan de bovenlijst vindt men rond Gainsborough's portret van Mrs.Siddons in 1758 en die je kan gaan bekijken in het National Gallery in London.
Het maretta ontwerp bleef tamelijk populair tot in het begin vande 19e eeuw toen de massaproductie van de schilderlijsten begon, die mogelijk is geworden door de nieuwe techniek waarbij voorgevormde gipsen ornamenten konden worden aangebracht op houten profielen.
Sterk getailleerde reliefmotieven werden gesneden in palmhouten blokken waarvan dan een afgietsel werd gemaakt en soms ook van papier maché.

De grootste productie van schilderijen in alle genres , zowel in het Victorianse Engeland als elders in Europa, leidde tot uitgebreide fabricage van lijsten op grote schaal en daardoor werd ze meer betaalbaar en konden de meeste gezinnen die genoeg verdienden deze schilderijen aanschaffen om dan op hun beurt hun interieurs te verfraaien.
Inmiddels had Amerika zijn eigen traditie van lijsten gevormd. In het begin volgden ze de kunstenaars ende ambachtslieden , de Hollandse en de Engelse voorbeelden op, maar toen de vraag naar gesneden en vergulde lijsten het aanbod ging overtreffen begonnen ze met hun ontwerpen van iegen lijsten, afgestemd op de plaatselijke smaak en de materialen die voorhanden lagen.

Op het einde vande 18e eeuw en ikn het begin van de 19e eeuw werden dan ook lijsten gemaakt van niet verguld houtlijsten. Ze wisten vaak door de keuze van de houtsoorten hoe ze die vergulsels moesten aanbrengen terwijl de Europeanen werkten met zware vergulde gipsen lijsten.

Op het einde van 19e eeuw tot de huidige dag brengen nu hoogst persoonlijke lijsten door de kunstenaars speciaal voor hun eigen werken ontworpen en waarbij er weinig of niet wordt gekeken naar de smaak en de wensen van de opdrachtgevers.
Schilderij en lijst worden dan ook samen opgevat als een geheel.
We kennen nu de impressionisten en de post-impressionisten. Die om hun fijnbegoelighied licht en kleur tot hun recht laten komen en die dan gebruik maken van strakke lijnen die wit of gebroken wit waren geschilderd.

In de jaren 1880 vond Georges Seurat een geheel nieuwe oplossing voor zijn lijsten. De zeer gevoelige discipline van Seurat pointillistsiche stijl bracht met zich mee dat zijn composities een traditionele omlijsting niet goed konden verdragen. Hij creeërde toen zijn eigen optische isolatie door zijn eigen aanvullende omrandingen te schilderen ofwel op een vlakke lijst ofwel in dit geval op het doek zelf, die zoals hij in 1890 beschreef als harmonieus contrasteerden met tonen, kleuren en lijnen in het beeld zelf.

Als voorvechter van de Art Nouveau-stijl nam Henri Van de Velde deze gedachten over in zijn " een tuin in calmhout in 1890, welke je kunt gaan bezichtigen in het Beierse Staatsmuseum van München.
Dit bestaat uit een brede vlakke binnenprofiel omsloten door een rieten kader, beschilderd in een pointillistische stijl.
De stromingen van de Art Nouveau en de kunsten en ambachten inspireerden de kunstenaars ertoe hun lijsten met visuele thema te vereinigen.
In de Free Gallery of Art in Whastingston D.C. ontwierp James Abott McNiel Whistler een hele kamer als "lijst" voor zijn schilderij" het blanke meisje in 1862.

Een andere vorm van lijst kan zien in een trompe d'oeil in het surrealistische kunstwerk van Max ernst met als titel: " twee kinderen bedreigd door de nachtegaal" die in 1924 werd geschilderd en die je nu nog kan zien in het Museum of Modern Art in New York.
Wat is daar speciaal aan die schilderij?
Hier zijn echte houten voorwerpen bevestigd aan de lijst in de vorm van een huis, een hekje en een knop, zodat de lijst een mooi mechanisch hulpstuk wordt waardoor de figuren uit in hun wereld kunnen vluchten en op die manier in de onze terechtkomen.

Vele 21e eeuwse schilderijen hebben vaak geen lijst meer nodig. Vele moderne kunstwerken zijn minimaal omlijst en dat past bij die schilderijen.Ofwel zie je houten stroken,ofwel stroken in alumniumprofielen, ofwel vastgeklemd tussen glas en plaat.