Wapenschild Sint-Lucasgilde Antwerpen
---------------------------------------------------------

In de facebook-group Heraldry of the World postte Ralf Hartemink de volgende afbeelding :

Dit is het wapenschild van de Sint-Lucasgilde van Antwerpen.
(plaat XXVI uit het boek Wapenboek der Antwerpse Gemeenteinstellingen, sedert de vroegste tijden tot op onze dagen van P. Génard 1883)
Centraal staat het eigenlijke wapenschild, azuur drie wapenschilden van zilver, met als schildhouder een gevleugelde stier. Deze is het symbool voor de evangelist Lucas.
Sint-Lucas is ook al eeuwenlang de patroonheilige van de kunstschilders.

citaat uit boven genoemd boek (via archive.org) :

De plaat XXVI verbeeldt het gildewapen getopt met eenen aanzienden en gevleugelden ossenkop van goud ; helmteeken : de Antwerpsche burcht van zilver ge-evend rechts van eene roos van keel en links van eene roos van zilver, beide geknopt van goud. Het schild omringd met eene violierenkroon van goud en met verscheidene blazoenen van ambachten die van de gilde afhingen. Wij melden :
1: Het schild der goud- en zilversmeden : van azuur met drie koppen of kelken van goud.
2: De banier der glazenmakers : van azuur met verschillende werktuigen van het ambacht gebonden van keel en paalsgewijze geplaatst.
3: Het schild der boekdrukkers : van goud met den arend van sabel, gebekt en geklauwd van keel, houdende met den rechterklauw een zethaak, en met den linker eenen rol papier.
4: De banier der aardenpotbakkers : van keel met drie potten van zilver, de eerste eene pint, de tweede eene kruik, de derde eene kalbasflesch.
5: Het schild der borduurders : van keel met de borduurraam van goud, bekleed met een borduurwerk van zilver beladen met eene van binnen geziene rechter hand van keel omgeven van den hoed met zes rozen, drie van zilver en drie van keel, gebladerd van sinopel.
6: Het schild der vergulders : van keel met het kruiswerk eens zwaards van goud.
7: De banier der tapijtwerkers : van zilver met de van binnen geziene rechterhand van keel.
8: Het schild der knoopenmakers : van keel met de knoopenkaart van zilver beladen met negen knoopen van azuur.
9: Het schild der koffermakers : van keel met het koffer van goud belegd met zilver.
10: Het kenteeken der papiermakers : van keel met de van binnen geziene rechterhand van zilver ondersteund door een omgekeerd zilveren vuurstaal en overtopt met een klaverblad van hetzelfde metaal.
11: De banier der katoendrukkers : van keel met de van binnen geziene rechterhand van zilver.

Als reactie op het posten van de eerste prent in de facebookgroup, postte David B. Appleton onderstaande prent met als commentaar:
A modern version done in grayscale at the Antwerp Archives.

het viel mij op dat de kleine wapenschilden rondom rond in deze versie verschillen van de eerste prent.
Daarom stelde ik de vraag in de Facebook-groep Heraldiek en Genealogie. Win Deler dacht dat het misschien de wapens van gildemeesters (dekens) zouden kunnen zijn.
Bij nader onderzoek en op aangeven van Luc Duerloo zag ik inderdaad dat deze wapenschilden verwijzen naar belangrijke adelijke families uit het Antwerpse, die ook vaak burgemeesters van Antwerpen zijn geweest.
dexter:
1. Van de Werve
2. van Berchem
3. van Ranst?
4. Rockox
sinister:
1. van Ursel
2. Schetz
3. ?
4. van Stralen

de volgende plaat uit het boven vermelde boek geeft alvast meer informatie over drie van de acht wapens:


De plaat XXVII stelt de kenteekens der drie rederijkkamers voor.
De figuur 1 vertoont ons het blazoen der St.-Lucasgilde getopt met drie violieren en vergezeld van de kenspreuk : Wt jonsten versaemt.
De figuur 2 stelt het blazoen zelf der Violiere voor : van purper met de violier, gebladerd van sinopel en bloeiende van drie stuks van goud, ondersteund door eenen grond van sinopel.
De figuur 3 bevat een schild insgelijks van purper met den bloempot van zilver bevattende drie violierbloemen van goud, gebladerd van sinopel ; kenspreuk gelijk aan die der voorgaande banier.
De rederijkkamer de Goudbloem draagt van azuur met de goudbloem gebladerd van sinopel en bloeiende van drie stuks van goud, ondersteund door eenen grond van sinopel ; kenspreuk : Groeyende in deuchden (fig- 4 )-
Het schild der rederijkkamer de Olijftak is van azuur met de duif of den H. Geest van zilver in eene glorie van goud en houdende in zijnen bek eenen olijftak van sinopel. Leus : Aensiet, sic of siet de genade (ecce gratia) (fig. 5).
De figuren 6 tot 8 vertoonen de groote blazoenen uitgevoerd ter gelegenheid van het Landjuweel van 1561. Deze laatsten zijn versierd met de wapens van den koning van Spanje, van het hertogdom Brabant, van het markgraafschap des H. Rijks en der stad Antwerpen.
Het blazoen der Violiere bevat buitendien de wapens van Melchior Schetz en van Antoon van Straelen, prins en hoofdman der kamer (fig. 6).
Dat der Goudbloem vertoont O.-L.-V. houdende op haren schoot het kind Jesus en gezeten in eenen tuin van goudbloemen. Het bevat de wapens van den keurvorst August van Saksen en van den oud-burgemeester Nicolaas Rockox, den oude.
Eindelijk is het blazoen van den Olijftak versierd met de wapens van den plaatsnijder Jacob Jongelinck en van den burgemeester Jan van der Heyden, allen beschermers, prinsen of hoofdmannen dezer genootschappen.

             

enkele details uit de twee bovenste grote wapenborden:
op het blazoen van de Violieren zien we links en rechts de wapens van Melchior Schetz en van Antoon van Straelen, zijnde de prins en hoofdman van deze rederijkerskamer in 1561,
en op dit van de rederijkerskamer de Goudbloem zien we boven en onder de wapens van keurvorst August van Saksen en van oud-burgemeester Nicolaas Rockox.

In oktober 1560 werd Antoon van Stralen benoemd tot hoofdman van de Violieren, zijn zwager Melchior Schetz werd reeds het jaar ervoor in 1559 als prins aangesteld.

De hier vernoemde Nikolaas Rockox is niet de bekende vriend en mecenas van P.P.Rubens, deze leefde namelijk van 1560 tot 1640.
De Nikolaas Rockox die hier bedoeld wordt (genoemd 'de oude' of sr, leefde van 1514 tot 1577) is de oom van bovenvermelde. Hij was 4 keer burgemeester van 1555 tot 1575.
Op het grote zwart/wit wapenbord (zie hoger) is zijn wapen afgebeeld als een gekwartileerd wapen, met in eerste en vierde kwadrant het wapen van zijn vader Adriaan Rockox (1460-1540):
" D'or à la fasce de gueules accompagnée de trois feuilles de nénuphar de sinople " (plompenblad)
en in het tweede en derde kwadrant het wapen van zijn moeder Catharina van Overhoff (1486-1549):
"van keel drie leeuwen van goud 2-1 met een hartschild van goud beladen met drie schuinkruisjes van goud"
Beide echtgenoten met hun kinderen zijn trouwens vereeuwigd in de triptiek 'het Laatste Oordeel' van Jan Sanders van Hemessen, dat zich bevindt boven hun graf in de Sint Dimphna-kapel in de Sint Jacobskerk in Antwerpen. Het wapen van Adriaan staat hierop afgebeeld onderaan op het linker paneel, en dat van Catharina onderaan op het rechter.

Voorlopig besluit:
Het is dus goed mogelijk dat het grote zwart/wit wapenbord (zie boven) gemaakt is met het Landjuweel van 1561 als inspiratie of zelfs als jubileum-herdenking.
Indien dit zo is dan is het logisch dat de 3 hierboven besproken wapens (Schetz, van Stralen en Rockox) er op afgebeeld zijn.
De andere wapenschilden vergen nog verder onderzoek.

Een randopmerking:
Het is misschien op het eerste gezicht opmerkelijk dat in het grote blazoen van de Goudbloem ook het wapen is afgebeeld van de keurvorst August van Saksen (keurvorst 1553-1586).
Een eerste punt is dat het wapen van het keurvorstendom Saksen eigenlijk is als volgt:

Op het grote blazoen van de Goudbloem is alleen de linkse (heraldisch rechtse) helft afgebeeld. Dit is niet helemaal correct.
In de gouden bul van 1356 werd de keurvorst van Saksen erfelijk benoemd tot Reichsmarschall of Erzmarschall, een van de hoogste vastgelegde erfelijke ambten in het H.Roomse Rijk.
Op officiele plechtigheden draagt hij het Rijkszwaard. Het teken van het ambt, namelijk doorsneden van zwart en zilver twee schuingekruiste zwaarden in keel, wordt mee in het wapen gevoerd.

Een tweede punt is wat de keurvorst van Saksen te maken heeft met de Antwerpse rederijkerskamer de Goudbloem:
De verklaring hiervoor moet misschien gezocht worden in het feit dat de keurvorst van Saksen een hevig beschermer was van Luther en van zijn protestantse leer.
Hij sloot in 1531 in Schmalkalden een verbond met alle Protestantse vorsten en steden, tegen keizer Karel V.

Vervolg van het onderzoek:
Omdat ik niet zo direct een lijst kan vinden van alle hoofdmannen (en prinsen) van de St Lucasgilde, ben ik eens in detail gaan kijken naar de burgemeesters van Antwerpen.
De bovengenoemde burgemeesters Nikolaas Rockox sr. en Antoon van Stralen zijn burgemeester geweest respectievelijk van 1555 tot 1575, en van 1555 tot 1565.
Het lijkt dus logisch dat de andere wapenschilden ook van mensen geweest zijn die ongeveer rond het midden van de 16de eeuw actief waren in de gilde.

In zijn artikel "Een open oligarchie? De machtsstructuur in de Antwerpse magistraat tijdens de periode 1520-1555" ( Belgisch tijdschrift voor filosofie en geschiedenis ,Revue Belge de philologie et d'histoire, boekdeel 82 - 4: Middeleeuwse. moderne en hedendaagse geschiedenis , 2004 , pp. 905-934) maakt Koen Wouters een studie over de burgemeesters en schepenen van Antwerpen in deze periode.


<top>