De vijfde pensioenpijler

Voorgesteld op het Forum "Zorg en Levenskwaliteit", Eurotel Antwerpen 16 maart 2003

• De gepensioneerde beschikt vaak over een kapitaal onder de vorm van een eigen woning, spaargeld of kapitalen ontvangen uit een van de extra pensioenpijlers.
• Zijn probleem is echter dat hij (zij) het hem (haar) resterende aantal levensjaren niet kan voorzien en dus niet weet hoe hij dit vermogen moet gaan verdelen en besteden over de komende jaren.
  Eenvoudig voorbeeld : neem aan dat iemand op 60 jaar met pensioen gaat en dat hij 50% kans heeft om binnen 10 jaar te overlijden en 50% kans om binnen 30 jaar te overlijden.
  Hij moet zijn kapitaal (buiten dat deel dat hij aan zijn erfgenamen wenst te laten) verdelen over 30 jaren als hij op zeker wenst te spelen.
  Indien hij slechts 10 jaar overleeft, heeft hij gedurende die 10 jaren over drie keer minder inkomen kunnen beschikken dan mogelijk zou geweest zijn.
  In dit eenvoudig voorbeeld is de gemiddelde overlevingsleeftijd vanaf 60 jaar nog 20 jaren (50% 10 jaren en 50% 30 jaren).
  Indien dit risico zou verdeeld worden tussen de gepensioneerden, is het mogelijk elke gepensioneerde een uitkering te laten genieten die overeenstemt met 20 te verwachten levensjaren.
  De gepensioneerde, die anders voorzichtig met zijn kapitaal moet omspringen over een periode van 30 jaar [het slechtste geval], beschikt nu over 30/20 of 50% meer inkomen per jaar.
• Het voorstel behelst het organiseren door de overheid van een repartitiestelsel (analoog aan het pensioenstel van de privésector) waarbij de jongeren [in dit geval "jongere gepensioneerden"] kapitaal inbrengen voor de ouderen.
  Een belangrijk verschil is wel dat dit stelsel op vrijwilligheid steunt. Men moet niet betalen als men niet wil, maar dan ontvangt men ook geen uitkering.
  Een tweede verschil is dat men dit pensioenstelsel kan organiseren volgens de meest recente inzichten, daar waar het bestaande pensioenstelsel van de privésector een aantal mankementen en rigiditeiten heeft.
  Meer bepaald kan men de uitkeringen automatisch laten aanpassen aan de demografische toestand [zowel het aantal jongeren (betalers) als ouderen (ontvangers) kan toenemen of afnemen] door de lasten of de baten te verdelen over de ganse groep.
• Een repartitiepensioenstelsel garandeert dat de ontvangers een uitkering krijgen die evenredig stijgt met het nationaal inkomen.
  De stijging van het nationaal inkomen bevat een stuk inflatie en een stuk reële economische groei.
  Een dergelijk repartitiestelsel garandeert dus dat uitkeringen (of pensioenen) welvaartsvast kunnen zijn.
• Voor een welvaartsvaste uitkering bestaat er geen valabel alternatief dat kan aangeboden worden door de privésector.
  Het enige wat in die richting gaat, is de lijfrente. Door inbreng van een kapitaal, kan iemand het recht verwerven op een levenslange uitkering.
  Deze uitkeringen zijn echter nominaal vast, kunnen en worden dus niet aangepast aan de levensduurte of de welvaartsstijging.
  Een kleine berekening leert dat aan een inflatieritme van 3% per jaar, de koopkracht van een dergelijke uitkering met 25% vermindert na 10 jaar, met 45% na 20 jaar en met 59% na 30 jaar.
  Het is nu precies op hoge leeftijd dat de kosten voor levensonderhoud sterk stijgen !
  Bovendien is de markt der lijfrenten weinig doorzichtig en het aangaan van een lijfrente gaat gepaard met hoge transactiekosten.
  In ieder geval is er geen gevaar dat de overheid kan verweten worden [door Europa] dat zij zich in de plaats stelt van het privé-initiatief. Een beleggingsvorm waarvan de waarde stijgt evenredig met het nationaal inkomen kan namelijk niet via privébeleggingen aangeboden worden.
• De kosten voor de overheid beperken zich tot het organisatorische en administratieve aspect, bovendien kunnen deze kosten volledig gedragen worden door de deelnemers aan dit pensioenstelsel en worden geen andere bevolkingsgroepen belast.
  Wel dient de overheid bij het organiseren van een dergelijk vrijwillig pensioenstelsel rekening te houden met en correcties uit te voeren op bepaalde abnormaal voordelige of nadelige uitkeringen die kunnen ontstaan tijdens de opstartfase.
  Het zou bv. kunnen dat er na een eerste aarzelend begin van dit project, plots veel nieuwe intekenaars opduiken waardoor de eerste uitkeringsgerechtigden abnormaal hoge uitkering zouden ontvangen.
  Dit is een technische kwestie die eenvoudig kan opgelost worden, door een uitkering te garanderen die in een band ligt (plus of minus enkele procenten) rond de theoretische uitkering (d.w.z. de uitkering die evenredig is met het gestorte kapitaal en die in verhouding staat tot het verwachte resterende aantal levensjaren en jaarlijks evolueert volgens het nationaal inkomen).
  Een dergelijke overheidsgarantie geeft het nodige vertrouwen en stabiliteit en is vergelijkbaar met de vertrouwenwekkende maatregelen die t.o.v. het bankwezen bestaan.
  Het is technisch ook niet nodig dat een kapitaalinbreng eenmalig zou zijn of precies op 60 of 65 jarige leeftijd zou moeten gebeuren.
  Het kan in schijven gebeuren (bv. bij het begin van het pensioen als een extra pensioen ontvangen wordt en later wanneer men de eigen woning verkoopt en naar een rusthuis trekt) en het kan eigenlijk op alle leeftijden, in principe zou een kapitaalinbreng vóór de leeftijd van 60 of 65 jaar technisch gesproken ook geen enkel probleem vormen [en zelfs zeer grote voordelen hebben, zie verder].
• Een aspect dat hier niet behandeld kan worden, maar dat zeker ter sprake moet komen, is het fiscale aspect verbonden aan zowel de kapitaalinbreng als de uitkeringen.
• In dit pensioenstelsel storten de deelnemers een kapitaal dat slechts voor een klein deel onmiddellijk gebruikt wordt. Het grootste deel moet worden belegd. Dit is een belangrijk verschil met het gangbare verplichte pensioenstelsel waarbij inkomende geldstromen via de RSZ-bijdragen onmiddellijk gebruikt worden.
• Het feit dat kapitaal beschikbaar is, betekent dat de organiserende overheid minimaal en in ieder geval hetzelfde kan garanderen als een verzekeringsmaatschappij nl. een lijfrente.
• Cijfermateriaal : het langetermijngemiddelde voor de groei van het nationaal inkomen bedraagt ongeveer 5.5%, ongeveer gelijk verdeeld over inflatie en werkelijke economische groei. Het langetermijngemiddelde voor risicohoudende beleggingen zoals aandelen en vastgoed is ongeveer 9.5%, de volatiliteit voor een goed gespreide portefeuille is ongeveer 20%. De volatiliteit van het nationaal inkomen is lager en de verhouding groei/volatiliteit is merkelijk gunstiger bij het nationaal inkomen dan bij aandelen. Een eigenschap die sommige tegenstanders van het pensioenstelsel niet schijnen te kennen.
• Dat men uitbetaald wordt in "nationaal inkomen", betekent dat men niet rijker of armer wordt dan het gemiddelde van de bevolking. In feite zouden de volatiliteiten en de gemiddelden (hierboven) beter berekend worden t.o.v. het nationaal inkomen of t.o.v. de inflatie. Zo bezien is de kwaliteit van kapitalisatie volgens het nationaal inkomen van nog veel hogere kwaliteit.
• De organisatie die deze pensioenen zal verzorgen zal aan hoge kwaliteitseisen dienen te voldoen en over gespecialiseerde know-how moeten beschikken : actuariaat, portefeuillebeheer en langetermijnplanning, onafhankelijke audit en controle (met democratisch verkozenen uit de pensioentrekkers?).
• De geest van dit voorstel is van gepensioneerden een welvaartsvast levenslang inkomen te geven.
  Men kan denken aan andere gevallen : de jongere persoon die na een zwaar ongeval en na langlopende expertenonderzoeken en rechtspraak eindelijk een kapitaal toegewezen krijgt...
  Men ook denken aan de mogelijkheid om uit één kapitaalinbreng stortingen te doen tot de langstlevende van twee personen overlijdt (uiteraard zal dit een lager bedrag zijn).
  Men kan ook verder denken in de richting van pensioensparen en toelaten dat actieven in dit stelsel kapitaal storten en niet onmiddellijk een pensioenuitkering wensen te ontvangen maar deze kapitaalinbreng wensen te laten kapitaliseren.
• Deze laatste denkpiste is belangrijk want ze kan de pensioenuitkeringen sterk verhogen.
  Indien alleen ouderen in deze pensioenpijler meedoen kan men verwachten dat jaarlijks misschien 5% , 6% , 7% of meer van het kapitaal moet uitgekeerd worden, afhankelijk van de instapleeftijd en de verwachte levensduur van de deelnemers.
  Door jongeren toe te laten kan de jaarlijkse uitstroom van kapitaal misschien dalen tot 3%.
  Dat kan belangrijke en zeer gunstige gevolgen hebben.
  We weten ondertussen dat we met dit stelsel extra-pensioen kunnen betalen die met ongeveer 5.5% gemiddeld stijgen per jaar.
  Indien de afname van het kapitaal bv. maar 3% per jaar is, zijn er goede redenen om te opteren voor meer langetermijn risicohoudende beleggingen.
  Ik neem het cijfervoorbeeld van aandelen of vastgoed : Kapitaal van het pensioenfonds groeit met gemiddeld 9,5% per jaar en de afname is 3% per jaar, netto is dit een aangroei van 6,5% per jaar, hoger dan de eerder vermelde 5,5%.
  Hierdoor kan de gepensioneerden een merkelijk hoger bedrag per jaar uitbetaald worden.
• "Adverse Selection"
  Een bedreiging voor elk verzekeringssysteem is dat sommige klanten over meer informatie beschikken [over zichzelf] dan de verzekeraar en daardoor kunnen beslissen van juist wel of juist niet een verzekering af te sluiten.
  In dit geval zullen personen die menen nog een lang en gelukkig leven te hebben zulk een pensioenstelsel interessant vinden en personen die weten dat ze niet lang meer te leven hebben [bv. 6 maanden] liever niet deelnemen.
  Mijn inschatting is dat op het ogenblik dat men moet beslissen om toe te treden tot het pensioenstelsel, deze laatste groep vrij klein in aantal is en weinig invloed heeft op het mechanisme.
  Een ander kenmerk is het geslacht, het verschil in levensduur tussen beide geslachten is ongeveer 6 jaar.
  Het zou er kunnen op neer komen dat leden van de ene sekse gemiddeld over de duur dat zij van dit extra-pensioen genieten, gemiddeld een groter bedrag zullen ontvangen.
  Toch denk ik dat een overheid zich niet moet inlaten met het discrimineren tussen de deelnemers [zoals een verzekeringsmaatschappij wel zou doen] en de pensioenberekening voor iedereen identiek moet houden.
  Vergeet niet dat dit pensioenstelsel twee aspecten heeft : vermindering van het risico tussen de deelnemers waardoor hogere pensioenen kunnen betaald worden maar anderzijds een deelname aan de economische groei via dividenden uit het nationaal inkomen.
  Dit laatste maakt dat de pensioenuitkeringen stijgen volgens een exponentiële [bv. 5.5% per jaar gemiddeld].
  Zelfs al zou men qua levensverwachting benadeeld zijn door geslacht of andere kenmerken en gegeven dat dit slechts gemiddelden zijn en dat er heel wat spreiding zit op deze gegevens, maakt deze langetermijngroei van de pensioenuitkeringen deelname nog erg interessant.
• Voorbeeld van een eenvoudig pensioenstelsel waar 1 deelnemer per jaar toetreedt en de deelnemers twee jaar overleven.
  De kapitaalinbreng is 100 bij het begin en stijgt met 5% per jaar, kapitaal dat niet uitgekeerd wordt kan belegd worden aan 4% per jaar.
  In dit geval is de uitkering zeer eenvoudig gehouden en gelijk aan het kapitaal van het pensioenfonds gedeeld door het aantal gepensioneerden en gedeeld door het aantal levensjaren [2]. De pensioenuitkeringen en de rente worden berekend uit het kapitaal van de vorige periode, dus uit de vorige lijn. In dit geval merkt men enige onstabiliteit bij het pensioenbedrag in de eerste jaren omdat de spelregels hier te eenvoudig zijn. Nadien is de groei wel stabiel met 5% per jaar.
  

extra pensioen ... de vijfde pensioenpijler
2650 Edegem.