Dekenale visitaties

De deken diende elk jaar tussen Pasen en Pinksteren de parochies van zijn dekenij te visiteren en van zijn visitatie een schriftelijk verslag op te stellen.  Deze dekenale visitatieverslagen zijn bewaard gebleven en vormen een unieke bron van informatie over het verleden, we kunnen er gegevens in vinden over het kerkgebouw, het tabernakel, de kerkbenodigdheden, de parochieregister, de ambtsvervulling van de pastoor, het aantal communicanten, ketters, echtbrekers en schandaalschoppens, de rekeningen van de kerk- en Heilige Geestmeester, enz..  Vooral de verslagen uit de eerste helft van de zeventiende eeuw bevatten zeer veel informatie.

Het lezen en het vertalen van het latijn naar het nederlands van deze verslagen is buitengewoon moeilijk, wie zich in staat acht hierbij te helpen wordt hiermede uitgenodigd.  Hieronder volgen drie voorbeelden van visitatieverslagen, de jaren 1573, 1610 en 1640.

Terug naar de hoofdpagina.

Het visitatieverslag van 1573  (A 109 / 15)

Poederle et Wecheldezande.

Patronus in Poederle sanctus Joannes Baptista et in Wechel sancta Amelbergha.

Collator Capitulum Cameracense.

Ecclesia maior                                                                                                15 libra

Pastor est dominus et magister Nicolaus Clerici, qui in eadem cura resedit quasi 16 annis.

Cappellania sanctus Joannes Baptista                                                                8 libra

valet in absentiam                                                                                        7 renensis

Tabula huius altaris est rupta.

Rector est dominus Jacobus Hermans, residens extra parochiam, sed deservit b.... sub onere trium missarum.

Collator dominus temporalis.

Altare est prophanatum.

Cantor divae Virginis Marie habet onus duarum missarum.

Rector est dominus Cornelius Box, residens in Vorsselaer, scilicet fungitur suo officio in missis celebrandis.

Altare est prophanatum.

Saccellum Venerabilis Sacramenti habet onus duarum missarum, scilicet dominicis et quintis ferijs, missam quinte ferie est dominus temporalis et missam dominicalem aeditius.

Custos Joannes Monetarius.

Cappellania Sanctae Marie in Wecheldezande valet in absentiam                 10 renensis

Sub onere trium missarum.

Rector est dominus Gerardus Custermans et deservitur per eumdem.

Sunt in eadem ecclesia adhuc tres misse, sacramenti Marie et Amelbergha hae misse solvuntur a rectoribus fabricae ex piis fundationibus.

Custor Cornelius Verteijnden, clericus conjungatus sed bigamus.

Infrascripti habent maiores decimas

·      Abbas Affligemensis

·      Abbatissa de Bijghaerde

·      Nazaret prope Lieram

·      Canonici Antwerpiensis

·      Pastor in Bouwell

·      et dominus temporalis de Oostmal

Ceteias vero decimas una cum novalibus habet pastor loci.

Poederlee en Wechelderderzande.

In Poederlee is de patroonheilige de heilige Joannes de Doper en in Wechelderzande de heilige Amelberga.

De collater is het capittel van Camerijck. (collator = bijdrager, diegene die het beneficie van de pastoor betaald = geldschenker)

Grote kerk (ecclesia maior = er zijn een viertal graden van kerken, ecclesia maior is de grootste)                                                                                                        15 libra

De pastoor is heer en meester Nicolaus Clerckx, die zo goed als 16 jaar in dezelfde pastorij woont.

De kapel van de heilige Joannes de Doper                                     8 pond

onderbetaling                                                                                                7 rijnguldens

De altaartafel is gebroken.

De bestuurder is de heer Jacobus Hermans, hij woont buiten de parochie, ....., hij heeft de verplichting drie missen te celebreren.

De geldschenker is de wereldlijke heer.

Het altaar is ontheiligd.

Het zangkoor van Onze Lieve Vrouw heeft de verplichting van twee missen op te dragen.

De bestuurder is heer Cornelis Box, wonende te Vorselaar, maar hij vervuld zijn verplichtingen in het opdragen van de missen.

De kapel van het Heilig Sacrament heeft de verplichting van twee missen op te dragen, namelijk op zondag en op donderdag. De mis van donderdag is ten laste van de wereldlijke heer en de zondagsmis van de kerkmeesters.

De koster is Joannes Monetarius.

De kapel van de Heilige Maria in Wechelderzande ...

De verplichting van drie missen

De bestuurder is de heer Gerardus Custermans en wordt door hem bediend.

In dezelfde kerk zijn nog drie missen ter ere van het Heilig Sacrament van Onze Lieve Vrouw en Amelberga.

De stipendia van deze missen worden betaald door de kerkmeesters uit vrome stichtingen.

De koster is Cornelius Verteijnden gehuwde klerk maar bigamist. (meerdere vrouwen)

De volgende hebben de grote tienden (= 1/10 oogstopbrengst)

·      De abdij van Affligem

·      Abbatissa van Bijgaarde

·      Nazaret nabij Lier

·      Canonici van Antwerpen

·      de pastor van Bouwel

·      de wereldlijke heer van Oostmalle

De andere tienden samen met de novaaltienden heeft de pastoor van de plaats.

 

 

Het visitatieverslag van 1610 

Poederle.

Visitat feria 3 post pentecost anno 1610.

Circa sacrament.

Venerabile Sacramentum collocatur in promptuario rusticano et deformi clauso quidem: sem superius habenti foramen.  Hostiae instae cuiusdam massae sibi invicem cohaerebant, verisimiliter ideo quia non satis saepe renovari solent, quamvis pastor defectum illum asscribat humiditati loci.  Jussi capsulae supponi corporale et refici saltem asseribus tabernaculum, quod parvo sumptu fueri posset, et sumi inventas reliquias et promptuarium dictum quamdiu usus eius necessarius est nonnullis antipendijs tegi.  Nulla est hierotheca.

Clavem solet pastor relinquere in ecclesia in loco aliquo soli custodi detecto. 

Communicantes sunt circiter centum et quinquaginta.

Meijerius et eius uxor et secretarius non communicanerunt in paschate apud  suum pastorem.

Vascula Sanctis Chrismatis et ceterorum satis erant purgata et distincta.

Baptisterium exterius septum sem aquam baptismalem continebat augustus lapis antiquae molae sijnapicae, cuius operculum non claudebatur sub sera.  Aderat conveniens piscina.

Solum inveni vuum bifolium chartacem pro registro baptizatorum et affidatorum, qui in eo erant mixtim scripti, inceptum anno 1607 de alijs annis praecedentibus nihil vidi notatum sed dicunt mihi templum spoliatum quando Sylvaducis erat obsessa in illa rigida hijeme.  Videre etiam fuit in eadem chartula notata esse sponsalia, absquen sub secutione contractus matrimonialis et contra.  Jussi fieri nova registra pro his materijs et alijs ut superiorum.

Obstetricem quae est quaedam Maria Vekemans convenire non potui,sed mandani ut sisteret se examinu Herentaliae.  Conqueritur pastor morem esse in Poederle infantes saepe nimis diu relinqui absquen baptismi sub conditione repetitione quando ab obstetrice baptisati sunt difficulter etiam hic comunia puerperij abrogari pativutur.

Circa matrimonium has audivi querelas a pastore

1.   meijerius deflorasse filiam Joannis De Purtere prout illa declarasset pastori in praesentia sui patris et matris.

2.   Josamien (Joannis?) Faes seorsum habitasse ab uxore per viginte pene annos continnos cum quadam concubina ex qua aliquot proles sustulit.  Is post apprehensionem in augusto ductus Herentaliam fecit ibi compositionem cum Valckenburch, et in praesentia dominus pastoris de Herenthout et mea et aliorum promisit vitae emendationem et perpetuam fugam consortij et familiaritatis cum dicta complice et ita praefatus Valckenburch dimisit illium, qui postea reversus est ad pristinas sordes, quas etianium continuat in hinc usquen diem 10 novembrijs sicut declaravit mihi dominus pastor die praedicto hunc tamen pastor quotannis admisit ad communionem paschalem.

De interiori constitutione ecclesia altaribus & ornamentus.

Est in ecclesia suggestus mediocris, sed deest confessionale et gasophilarium millam vidi supellectilem archivum munimentorum inssi claudi.  In summo altari non est lapis consecrabilis, sed tamem portatilis qui positus erat inter duas mappas quarum inferior erat plane detrita, sunt antipendium altaris.  Erat in altari pictura de caeva domini, sed est capellae. Caetera altaria carebant etiam aliquo lapide solido consecrabili.  Altare Beatis Virginis erat tectum vinca mappa et vestitum antipendis vetusti.

Ornamenta servat custos domi cum calicae cupae argenteae propter solitudivem situs ecclesae. Sunt duae casulae, una bona holo serica, figurat et formae et rubri coloris.  Casula quotidiana adhuc satis honesta pro his casulis est vinca stola pene trita.  Vinca est alba confecta expensis pastoris, quas ipse conatur repetere.  Calix alter est stannecus inidovecus et mutandus.  Sacristia magnopere purganda deest vas aquae custralis utuntur deformissimo aheno perfluo et vetustate consumpto.  Supra chorum lateralem Sanctus Joannes Baptistae est stillicidium in tecto, quod cetero quim mediotriter aet sartum.  Est solum missale Leodiem et graduale scriptum.

De cura pastorali beneficijs et fundationibus.

Est maior ecclesia patronum Sanctus Joannes Baptista, pastor dominus Petrus Verlijnden, qua.. litteras suae institutionis dicit se tradidisse et reliquisise in audientia Antverpiae.  Quoties sit obligatus celebrare in septinana ratione curae dicit se nescirae.  Semel tamen se celebrare in septimana ratione capellaniae Sanctus Joannes Baptistae et semel ratione capellaniae Beatis Virginis.

Decimarum totius pagi habet pastor medietatem, et alteram abbas Tongerloensis, elocatam 55 fertellis plus minus ecclesiae in quibusdam locis competitius instituendi in realem possessionem bononum.  Ibi recipit duos manipulos et pastor duos et abbas duos.  Contingens quota ecclesiae conficit cointer 3 fertellas.

Insinuavit maijerius semel dum eet.... collector decimarim pastoris se collegisse 99 fertellas siliginis, et 40 fertellas in diversis granis, item curae etiam competere decimas, agiorum, poccop, vitulorum et hiu nulorum et olim, etiam decimas linii, eas tamis nunc devenisse extra possesionem.

Habet insuper cura domum praesbijterale aquea fossa ciuctam multum reparandam, aut collapsuram, inhabitatam a pastore bene viginti annos, cui reparatio districte iam dui inmucta est a Reverendo Domino, qui et promisit mihi se ante hijemem remedium domni adhibuturum, sed non deductur in actum.

Habet preteria  tria bonaria terrae arabilis aut ciciter et ex suis pratis potest colligere septem aut octo currus faeni ut fertur et in pascuis suis potest pascere totidem pecora pro terris istis sine domo pastorali dicuntur ipsi oblatae 20 fertellae siliginis et 40 renenses .  Elocare etiam dicitur quoddam pratum cuidam Michaeli Blanckelaer, quo titulo, non audivi.  Maudavi  illi ut specificasionem omnium bonorum suorum transmitat cum designatione magnitudivis et limitum.

De bonis beneficiorum non potui accipere notitiam, sed relatu cuiusdam fidelis didici meijerium elocare unum pratum situm in palude dictum ‘den Tyriaensbeembdt’ sub praetextu onerum communitatis.  Item alterum quoddam praetum situm etiam in palude ab utraquem parte van de Syrlacke.

Disit pastor se a pauco tempore recuperasse registrum anniversariorum ab haeredibus dominus Nicolaij Clereci a duobus circiter annis defuncti, qui habit averunt ultimo in Hollandia.  Eadem anniversaria sustinent nullam includere aliam obligationem, quam ut in suggestu oretur pro defunctis et eorum fiat commemoratio in missa per collectam.

Egi cum meijerio de fructibus beneficiorum.  In primis de bonis altaris Sancta Mariae dixit nihil sibi constare, sed consulendium fore drossardum de Vorsselaer unum ex haeredibus dominus Cornely Bocx, ultimi possessoris, cuius reliqui haeredes dicimtur habitare Bredae.  Faccus est tamen se invenisse reditum sex florenorum et reliqua facta diligentia posse expiscari, si solita saria fierent ad altare Beatis Virginis.  Quoad fructus capellaniae Sactis Joannis Baptistae dicit fabricam nihil ex iis recepisse, quamdiu libellus qui dam emolumentorum fut sub manibus Reverendus Dominus io est a prima ips... visitatione ecclesiae Herentales ono tempore dicit etiam Revendo Domino traditum computum administrationis eiusdem capellaniae, postea uninque redditum.  Se autem ab eo tempore nunquen interpo sitim rebus huius cappellaniae.  Dixit insuper se quaedam spectantia ad capellaniam Sanctis Joannis undicasse et recuperasse ab haereticis militibus, qui ea rapnerat et quaedam etiam se invenisse et conscripsisse proprio labore et industria et promda se non teneri nequen velle ex iis quodquen patefacere nisi invitetur pastor.

Confesario utitur pastor incerto pro ratione diversorum locorum quae contiugit ipsum adire, ita ut singulis circiter mensibus semel confiteatur, proposui ipsi decretum sijnodi.  Hactenus non catechisavit.  Cathedraticum declaravit se pro aliquot annis numerasse Dominus Walthero Hovio tunc decano christianitatis.

Quoad dissidium cum meijerio dicebat separatum submittere sese determinationi Reverendi Domini et postea tacere sub paena.

Conciones non scribit nec habet librum casuum conscentiae aut alios specificatos in concilio, illos tamen concionatores apud ipsum reperi,  Eckium Hoffmeijsterum et concordantias patrum.  Rogatus an nihil sciret in conscientia reformandum, respondit hoc singulariter nocere conitati, quod omnia pendeant ab uno capite.

Conqueritur frequentes institui potationes in aedibus meijerij tempore summi sacri parochialis et a viginti annis saltem se conscio non fuisse factum finalem computum Mensae Sancti Spiritus, aut ecclesiae.

Refert secundo Conrardum Jacobs sepelmisse in erica mortuum et illegitimun sui filij infantem ab obstetrice baptisatum et postea exhumasse illum et secundo sepelmisse in coemiterio sine presentia pastoris.

Deponit praeterea se andivisse dicentem filiam Joannis De Purtere in praesenta sui patris et matris quod fuerit deflorata a meijerio.

Solet olim singulis septimanis fieri in ecclesia sacrum de Venerabilo Sacramento, an ex fundationem aliquorim proventuum, pastor nescit modo non fit.

Cohabitabat pastori ancilla coniungata a multis annis repudiata a suo marito facto militem, sed procurani eius abitum.

De custode rectoribus fabricae et mensae Sancti Spiritus.

Custodia est tautum officium.  Ex singulis bonnarijs  dat comitas per contractum vuum lopinum, ita ut in vinnersum coacerventur octo fertellae.  Ulterius dat preter immuntatem ab oneribus page 32 florenos.  Simul aperit scholam et ab unoquoqen scholari recepit dalerum.  Sed nullus est quem cantum deceat.  Non prelegit malos libros, vocabatur Lucas Abroecx, qui praestitit juramentum sed reliquit officum.  Nunc eccexi a pastore esse alium suffectum dem quo ipse non qonqueritur.

Aedituus senior est quidam Franciscus Lathouwers et junior Joannes de Purtere. De quibus pastor nihil aluid indicabat, nisi quod bene facturi, essert suum officium, si permitteretur iis agere suis motibus et non pendere deberent quo ad omnia a meijerio, qui principaliter  omnia administrat et disponit  pro suo libitu et omnia registra ecclesiae et mensae Sancti Spiritus servat forte, cum periculo perdionis caso jucendii, ita ut non semel  mihi dixerit aedituus senior:  nos non sumuus magistri sed famuli fabricae.

Jura etiam visitationis nulla dederunt, quia dicebant se nihil habere ex parte ecclesiae, quae tamen multa habet egiegia bona a me particulaliter descripta ex quodam computum, qui non fuisser conscripta nisi multum apud eos instittisem.  In quo quidem tanguntur oram vel pleraquen bona, sed parum lucis in eo apparet de statu et modo administrationis precedentium annorum.

Aeditui constitunutur semp sine suffiagio vel scitu pastoris ut ille asserit pastor,et talles ordinare,qui nescivut scribere vel legere, quem adinodem nuperrime factum est, ut omnia mane aut in manu meijrii, a quo volui anferre munimenta et computus antiquos et ponere in archivo munito iuxta sijnodum, sed replicabat se nelle ea tradere nisi per mandatur dominus temporalis.

Rector mensae Samcti Spiritus est quidam Joannes Stapparts, qui decem  annos fuit in administratione sine assistente vel reddiotione computus.  Computus antiquitus solent sem pandire in prima congregatione scabinorum  ad tribunal post festum Sancti Joannis Baptistae, ut aivut.

Visitatio capella Ter Hegghe.

Patronae eius capellae sunt Beatis Virgo, Sancta Barbara, et Sancta Brigida.  Provisores sunt caenobium Sanctum Trinitatis de Honscoetem, cuius esset contituere ibi duos sacerdotes sequendo primaevam erctionem, et recipe intuitu istuis medietarem oblatorum.  Solet enim iste locus celebriter visitari ex devotione erga Venerabile Sacramentum ibidem miraculis coruscaus.

Altare chori non habebat solidum aliquem lapidem, sed tantum portatilem ruptum in medio, cui erant suppsitae duae mappae.

Tota capella erat vitida, instructa etiam suggestu, ex quo coram fequentioti auditorio, quam comparet ad parochiam de Poederle, contionatur pastor de Lil dominicis diebus, quando ibidem facit sacrum et in festis etiam.

Tabula summi altaris depictam continet hijstoriam de mitio huius loci facto circa annum 1412, id est de collocatione et inventione quinque histiarum consecratarum ante uatrum cuniculorum, qui illis geniculantes inventi sunt  exhibuisse reverentiam.  Omnia patent per littras noninubus scabinorum Herentalemsium authenticas.

Est crux ante faciem celebrantis.  Missale Leodiense.  Calix stanneus.  Casula holo serica figurata ac caerulea.  Est ibidem parnum tabernaculum Venerabilis Sacramenti cum vitreis parietibus, et ostiolo vitreo non clauso.  Tectum capellae est sartum.  Pendent iuxta murum quaedam  sustentacula subbrachialia claudurum his temporibus ibi liberatorum.

Dua missae sunt fundatae in sacello, quarum una celebranda esset feria tertia et altera feria sexta, pro quibus annuae nobilis Erardus de Leefdael obligatur solvere sedecim renenses, et duos renenses heredes Henrici Oskens.  Modo his nummis solvitur missa dominicalis praedicta.

 

Met betrekking tot het sacrament.

Het eerbiedwaardig sacrament wordt bewaard in een eenvoudige en lelijke doos, die wel gesloten is, maar bovenaan een opening heeft.

De hosties kleefden aan elkaar als een massa juist alsof ze niet genoeg vernieuwd werden, hoewel de pastoor dit euvel toeschreef aan de vochtigheid van de plaats.

Ik heb bevolen dat een corporale onder het doosje gelegd werd en dat er ten minste latten aan het tabernakel gemaakt zouden worden, wat met weinig kosten gedaan zou kunnen worden en dat de er gevonden relikwieen en het genoemde doosje met enige voorhangsels bedekt zouden worden

Er is geen ciborie

De sleutel legt de pastoor gewoonlijk in de kerk op een plaats alleen aan de koster bekend.

Er zijn ongeveer 150 communicates.

De meier, zijn vrouw en zijn secretaris hebben met Pasen niet gecommuniceerd bij hun pastoor.

De doosjes met het heilig chrisma en andere olie waren voldoende schoongemaakt en in orde.

De doopvont was omheind, maar het deksel van de heilige steen die het doopwater omvatte, werd niet met een slot afgesloten.

Het doopwater was in behoorlijke staat.

Ik heb alleen maar een dubbel blad gevonden, als een register van gedoopten en geloofsleerlingen, die er door elkaar opgeschreven waren, begonnen in het jaar 1607.

Van de eraan voorafgaande jaren heb ik niets opgetekend gezien.

Maar ze zeggen me dat de kerk geplunderd is toen ‘s Hertogenbosch belegerd werd in die strenge winter.

Op hetzelfde blad is ook te zien dat er verlovingen genoteerd zijn, zonder een erbij horende overeenkomst voor een religieuze moeder en een contract.

Ik heb bevolen dat er nieuwe registers aangelegd zouden worden voor deze materie en voor andere zoals hierboven.

De vroedvrouw, een zekere Maria Vekemans, heb ik niet kunnen ontmoeten, maar ik heb haar gelast zich naar Herentals aan een onderzoek te onderwerpen.

De pastoor klaagt erover dat kinderen in Poederlee dikwijls te lang zonder doopsel ‘sub condicione’ gelaten worden, wanneer ze door de vroedvrouw gedoopt zijn.

Het is ook moeilijk de namen te weten te komen van de kraamvrouwen.

In verband met het huwelijk heb ik het volgende gehoord dat ik niet van de pastoor heb vernomen:

Dat de meier een dochter van Joannes de Purtere ontmaagd heeft, zoals zij voor de pastoor verklaard zou hebben in tegenwoordigheid van haar vader en moeder.

dat Josamien van Faes bijna twintig jaar lang gescheiden van zijn vrouw gewoond heeft met een concubine van wie hij enige kinderen gekregen heeft. (toch heeft de pastoor hem elk jaar tot de paascommunie toegelaten).  Nadat hij in augustus aangehouden en naar Herentals gebracht was, kwam hij tot een onderhoud met Valkenburch en in tegenwoordigheid van de pastoor van Herenthout, van mij en van anderen, beloofde hij volledige beterschap zowel voor zijn levenswijze als voor zijn vertrouwelijke omgang met de gezegde medeplichtige, en zo liet de bovengenoemde Valkenburch hem vrij, maar daarna herviel hij in zijn schandelijk gedrag, dat hij ook nu nog voortzet tot de 10e november, zoals de pastoor me op die dag verklaard heeft.

Over de inwendige inrichting van de kerk, de altaren en de ornamenten:

In de kerk is een kleine preekstoel, maar er ontbreken een biechtstoel en een offerblok.

Ik heb er geen huisraad gezien.  Het archief met documenten heb ik achter slot doen bewaren.

Op het hoogaltaar is er geen stevige steen, wel een draagbare, waarop daarna twee tafellakens  lagen, waarvan het onderste helemaal versleten was, zoals ook het voorhangsel van het altaar.

Op het altaar was er een schilderij van een zekere heer, maar er is een kapel.  Op de andere altaren was er geen enkele versiering.  Het altaar van Onze Lieve Vrouw was bedekt met een enkel tafellaken en bekleed met een oud voorhangsel.

De sierraden en de kelk, waarvan het binnenste verzilverd is, bewaart de koster thuis, wegens de afgezonderde ligging van de kerk.  Er zijn twee kazuifels: een echt goede met figuren versierd en rood van kleur, de dagelijkse kazuifel is nog behoorlijk genoeg.  Bij deze kazuifels is er alleen maar een bijna versleten stola.  Er is ook maar een albe, gemaakt op kosten van de pastoor, die hij probeert te verhalen.  De tweede kelk, van tin is niet geschikt en moet vervangen worden.  De sacristie moet dringend worden schoongemaakt.  Er is geen wijwatervat.  Ze gebruiken een heel lelijke ketel en een heel oude kapotte emmer.  Boven het altaar van Sint Jan Baptist is er een lekkende buis van het dak,  die overigens maar slecht dichtgemaakt is.  Er is alleen maar een Luiks missaal en een met de hand geschreven graduale (zangboek)

Over de pastorale zorg, de beneficies en stichtingen.

Het is een ‘ecclesia major’ (grotere kerk, een bepaalde graad van een oudere kerk) met als patroon Sint Jan Baptist, de pastoor is Petrus Verlinden, die zegt dat hij de brieven van zijn aanstelling overhandigd en achtergelaten heeft bij de overheid van Antwerpen.  Hij zegt dat hij niet weet hoe dikwijls hij in de week verplicht is voor zijn parochianen te celebreren, dat hij wel eenmaal per week celebreert als kapelaan van Sint Jan Baptist en eenmaal per week als kapelaan van Onze Lieve Vrouw (d. i. voor de aan die altaren verbonden beneficies).  Van de tienden van het hele dorp heeft de pastoor de helft en de abt van Tongerlo de andere helft, ongeveer 55 korven (graan).  De kerk heeft op sommige plaatsen het recht om in het werkelijke bezit van goederen te stellen.  Daar heeft ze namelijk recht op twee schoven, de pastoor op twee en de abt ook op twee.  Het aandeel dat aan de kerk toekomt, bedraagt drie korven.

De meier liet eens horen, toen hij de tienden van de pastoor inzamelde, dat hij 99 korven rogge en 40 korven met verschillende granen ingezameld had:  dat ook aan het Hof de tienden op de lammeren, de varkens, de kalveren en de herten toekomen en vroeger ook die van vlas, maar dat deze laatsten nu niet meer van kracht zijn.

Het Hof heeft bovendien de plicht de sloot rond de pastorie weer in orde te brengen, al ruim twintig jaar bewoond door de pastoor, die al lang daarop heeft aangedrongen.  De heer heeft me beloofd dat hij het voor de winter zou doen, maar hij is nog niet tot de daad overgegaan.

De pastoor heeft bovendien ongeveer drie bunder akkerland en van zijn hooiweiden kan hij zeven of acht wagens hooi inhalen en op zijn weiden kunnen evenveel runderen grazen.  Voor die gronden buiten de pastorie geeft men hem 20 korven rogge en 40 rijnguldens.  Er is ook de verhuring van een weide aan een zekere Michaël Blanckelaer, voor hoeveel heb ik niet gehoord.  Ik heb hem opdracht gegeven de gedetailleerde beschrijving van al zijn goederen met de oppervlakte en de grenzen ervan te bezorgen.

Van de goederen van de beneficies kon ik niet op de hoogte komen, maar door inlichtingen van een trouw dienaar heb ik gehoord dat de meier een weide verhuurt, gelegen in het moeras, genoemd de Tyriaensbeembdt onder het voorwendsel van lasten van de gemeenschap.  Er is ook nog een andere weide in het moeras, aan beide kanten van de Syrlacke.

De pastoor zegt dat hij al lange tijd het register van de jaargetijden van heer Nicolaas Clercx, nu ongeveer twee jaar overleden, teruggekregen heeft van diens erfgenamen, die het laatst in Holland gewoond hebben.  Hij zegt dat die jaargetijden geen andere verplichting inhouden dan dat op de preekstoel voor de overledenen gebedenen wordt en dat hun namen in de mis en het gebed genoemd worden.

Met de meier heb ik over de beneficies gesproken.  In de eerste plaats heb ik over de goederen van het altaar van Onze Lieve Vrouw gezegd dat er niets van voor hem was, maar dat hij de drossaard van Vorssele moest  raadplegen, een van de erfgenamen van Cornelius Bocx, de vroegere eigenaar, van wie de overige erfgenamen, naar men zegt, in Breda wonen.  Hij bekende echter dat hij een bedrag van zes florijnen gekregen heeft en dat hij de rest door zorgvuldig onderzoek zou kunnen verkrijgen, als de gewone missen gedaan zouden worden aan het altaar van de Heilige Maagd.  Over de opbrengst van het altaar van Sint Jan Baptist zei hij, dat de kerkfabriek er niets van kreeg zolang het boek met de inkomsten ervan, in handen was van de eerwaarde heer.  Hij zei bovendien dat sommige zaken van de kapel van Sint Jan, door eigen werk en inspanning weer bemachtigd en teruggenomen had, van ketterse soldaten die ze gestolen hadden en dat hij er daarom niet toe gehouden was en niet zou willen, dat iets van openbaar zou worden, tenzij de pastoor zou veranderen.

Een vaste biechtvader raadpleegt de pastoor niet, wegens de onveiligheid van de verschillende plaatsen waarheen hij ervoor moet gaan, zodat hij ongeveer eens per maand biecht.  Ik heb hem  het decreet van de synode voorgelegd.

Hij verklaart dat hij de leerstellingen, enige jaren geleden nagezien had en aan de toenmalige deken Walherus Hovius overhandigd had.

Wat de onenigheid met de meier betreft, zei hij dat hij bereid was, zich te onderwerpen aan de beslissing van de eerwaarde heer en daarna op (een bepaalde) straf te zwijgen.

Zijn preken schrijft hij niet en hij heeft ook geen boek met gewetensvragen voor anderen, zoals bepaald op de raad.  De volgende predikanten heb ik echter bij hem aangetroffen:  Eckium Hoffmeisterium en een concordans van gereformeerde vaders.  Hij antwoordde dat het de gemeenschap bijzonder schaadde, wanneer alles van een hoofd afhing.

Hij  klaagt dat er in het huis van de meier, dikwijls een drinkgelag is op het ogenblik van de hoogmis van de parochie en dat er al minstens twintig jaar geen enkele eindafrekening opgesteld was van de tafel van de heilige geest en de kerkfabriek.

Hij voert aan dat hij, Coenraet Jacobs, op de heide begraven heeft, het overleden en het onwettig kind van zijn zoon, dat nochtans door de vroedvrouw gedoopt was en daarna heeft hij het opgegraven en een tweede keer begraven, op het kerkhof, zonder de aanwezigheid van de pastoor.

Hij verklaart bovendien dat de al genoemde dochter van Joannes de Purtere toegegeven heeft, in tegenwoordigheid van haar vader en moeder, dat ze ontmaagd is door de meier.

Gewoonlijk is er elke week, in de kerk, een mis van het Heilig Sacrament.  De pastoor weet niet of dit door de stichting van inkomsten betaald wordt, maar hij doet het toch.

De pastoor woonde samen met een getrouwde huishoudster, sinds vele jaren verstoten door haar man die soldaat geworden is, maar ik heb haar doen weggaan.

Over de koster, het bestuur van de kerkfabriek en de tafel van de heilige geest.

Het kosterschap is alleen maar een dienst.  Van elk bunder geeft de gemeenschap bij contract één leupen, zodat ze in totaal tot acht korven komen.  Verder geeft de overheid vrijdom van de lasten van het dorp 32 florijnen.  Tevens houdt hij school en van elke scholier krijgt hij een daalder.  Maar er is niemand die zangles onderwijst.  Er is er een geweest die slechte boeken voorlas.  Zijn naam was Lucas Abroecx.  Hij had de eed afgelegd, maar gaf zijn ambt op.

Vandaar heb ik van de pastoor gehoord, dat er een ander aangenomen is, over wie hijzelf niet klaagt.

De oudere kerkmeester is een zekere Franciscus Lathouwers en de jongere Joannes de Purtere, over wie de pastoor niets anders meegedeeld heeft dan dat ze hun werk goed zullen doen, als hun toegestaan wordt te werken zoals ze het voorhebben en ze niet voor alles moeten afhangen van de meier, die in de eerste plaats alles beheert en beschikt naar zijn zin, en alle registers van de kerk en van de Heilige Geesttafel bewaart, misschien met het gevaar een rechtsgeding te verliezen, zodat meer dan eens de oudere kerkmeester me gezegd heeft:  wij zijn niet meer dan dienaars van de kerkfabriek.  Ook  rechten van de visitatie hebben ze niet gegeven, omdat ze zeiden niets te hebben vanwege de kerk:  die heeft bijzonder veel goederen die mij tot in detail beschreven zijn in een telling, waarin ze niet zouden zijn opgenomen als het niet veel zou zijn.  In dat stuk worden heel wat goederen vermeld, maar er verschijnt weinig licht in over de toestand en de wijze van dienstverlening in de vorige jaren.  De kosters verliezen de moed zonder de steun of het medeweten van de pastoor, zoals deze verzekert, en zo gaat het gewoonlijk met mensen die niet niet kunnen schrijven of lezen, zoals het zeer onlangs gebeurd is, dat ze alles toevertrouwen in de hand van de meier, van wie ik de kracht heb  willen wegnemen, en de oude rekeningen en deze in een beveiligd archief leggen volgens (het voorschrift van) de synode:  maar hij antwoordde dat hij die niet wilde overhandigen, tenzij op bevel van de wereldlijke heer.  De Heilige Geestmeester is een zekere Joannes Stapparts, die tien jaar zonder helper bezig geweest is met het beheer of de uitvoering van de rekeningen.  De oude rekeningen worden van oudsher

Visitatie van de kapel Ter Hegghe.

De patronessen van deze kapel zijn de Heilige Maagd, de heilige Barbara en de heilige Brigida, de beheerders  zijn het klooster van de heilige Drievuldigheid van Hondschoote, waaraan het toekwam er twee priesters te benoemen sinds de oprichting ervan en namelijk met het oog daarop de helft van de giften.  Die plaats wordt immers van heinde en ver bezocht uit devotie tot het eerbiedwaardig sacrament, dat er door mirakelen uitschijnt.

Het altaar van het koor had geen stevige steen, maar enkel een in het midden gebroken draagsteen, waaronder twee lakens gelegd waren.

De hele kapel was zuiver, voorzien ook van een preekstoel, vanwaar voor een groter gehoor dan dat van de parochie Poederlee komt preken de pastoor van Lille op de zondagen, wanneer hij er de mis komt doen en ook op de feestdagen.

Op het paneel van het hoofdaltaar is de geschiedenis geschilderd van het ontstaan van deze plaats omstreeks het jaar 1412, dat is van het plaatsen en het vinden van vijf hosties bewaard voor een hol van konijnen, die men ervoor geknield en eerbied betonend heeft gevonden.  Dit alles blijkt uit authentieke brieven met de namen van de schepenen van Herentals.

Er is een kruis voor het aangezicht van de celebrant.  Het missaal is dat van het bisdom Luik.

De kelk is van tin.  De kazuifel is van zijde, met figuren en hemelsblauw.  Er is ook een klein tabernakel of heiligdom met glazen wanden en een glazen deurtje dat niet gesloten is.  Het dak van de kapel is goed onderhouden.  Langs de muur hangen enige krukken en armsteunen van kreupelen die er daar de laatste tijd van bevrijd zijn.

Er zijn twee missen gesticht in de kapel:  een ervan moet dinsdags gecelebreerd worden en de andere vrijdags, waarvoor de edele heer Erardus van Leefdael, jaarlijks zestien rijnsguldens moet betalen en de erfgenamen van Henricus Oskens twee rijnsguldens.  Nu wordt voor dit geld de bovengenoemde zondagsmis gelezen.

 

Het visitatieverslag van 1640 A 113 / 18 (1640)

Poederle

Ecclessia in honorum Sanctis Joannis Baptistae, pastorum conferunt Metropolitanium Capitulum Cameracense.

Decimarum medietatem habet pastor, alteram medietatem Tongerloo, habet presbiterium cinctum aquam, pascua et agros satis multos.

Beneficium Sancti Joannis Baptistae confert capitulum Cameracense et pastor deservit fecitqua computum a sigillifero.

Beneficium Sancta Maria cuius fructa deperditi, exceptis sex florinis, 17 stuferos 2/4, quos debet vidua Joannis Neefs.

Sacellum Venerabilis Sacramenti vulgo “in Hegge” in quo fundatae sunt duae missae quas celebrat a pastor.

Computus hoc anno nulli sunt redditi.

Rectores mensae et fabricae non solvunt reliquationes et restantias computuum suorum sic et multa debeantur fabricae quae pastor libenter insumeret in ornatum ecclesiae. Sed rectores pagi volunt dicentes his temporibus populum satis gravari contributionibus et exactionibus.

Communitas recepit et exposuit pecunias mensae et fabricae sine interesse et sine scienta pastoris, et ne quidam sic expositorum servatur notitia et cum me presente super refusione inter pastorem et scabinos orirentur graves contentiones respondit unus non esse clerici se immiscere administratini bonorum mensae pauperis.

Ornamenta et illa quae altaris sunt honesta et nitida.

Quando pastor aut aedituus aliquid reparat, magistratus prohibet etc.

Poederle

De kerk is toegewijd aan Sint-Jan de Doper.  Het pastoraat is toevertrouwd aan het kapittel van de Metropool van Kamerijk.

De pastoor heeft de helft van de tienden, Tongerlo heeft de andere helft.

De pastorij is omringd door water, weiden en tamelijk veel akkers.

Het beneficie van St-Jan de Doper is toegewezen aan het kapittel van Kamerijk en de pastoor beheert het en doet de boekhoudinq voor de Zegeldrager.

Het beneficie van Onze Lieve Vrouw, waarvan de opbrengsten verloren zijn gegaan met uitzondering van zes gulden, 17 stuivers 2/4 welke de weduwe van Joannes Neefs nog schuldig is.

Er is de kapel van het Allerheiligste Sacrament, genaamd “de Hegge” waar een fundatie is van twee Heilige missen welke door de pastoor worden opgedragen.

Er werden dit jaar geen rekeningen voorgelegd.

De bestuurders van de Tafel van de Heilege Geest en de kerkfabriek vereffenen hun rekeningen en boekhouding niet, zodat ze veel schuldig zijn aan de kerkfabriek en waardoor de pastoor vrijwillig geld heeft voorgeschoten voor ornamenten van de kerk.  Maar de bestuurders van het dorp blijven onwillig en beweren dat het volk hier tijdelijk genoeg heeft af te dragen aan belastingen en aftroggelarij.

De gemeente heeft geld van de Tafel van de Heilige Geest en de kerkfabriek ontvangen en uitgegeven zonder medeweten en medewerking van de pastoor en opdat niemand die ertegen gekant is er nota’s (rekeningen) van zou bewaren.

En in mijn tegenwoordigheid is er aangaande deze weigering tussen de pastoor en de schepenen een sterke ruzie ontstaan, waarbij de ?? antwoordt dat het niet aan de clerus is zich te mengen in het beheer van de goederen van de Tafel van de armen

De ornamenten en alles rond het altaar is deugdelijk en net.  Wanneer de pastoor of de kerkmeester iets herstelt, verzet de magistraat zich daartegen, enz.