JOOS de RIJCKE

Brief en reisverslag

Red_and_Blue.gif (2578 bytes)

 

De vierdejaars werkten met een brief die Joos de Rijcke schreef vanuit Quito

op 6 maart 1536

 

Red_and_Blue.gif (2578 bytes)

 

folio 1 recto

Jhesus

Eerweerdige vaders, een devote groete voorscreven in den Heer Jhesum. Daer souden veel
dingen te vertellen sijn van desen
2 landen daer wij inne sijn. Maer alle dingen en sijn alle menschen niet profitelick. Maer dit
sullen Uwe Eerwerdicheijen
3 weten : eest dat wij wat scrijven, daer is noch veel meer af ende oock het menschen verstant
en can niet genoch verwonderen
4 ende aenmerken den oorspronck ende subtilicheijt van dezen natien oft oeck haer
beestelijkheijt.
5 aengesien dat noch sij, noch haer voorvaders God en eeren, noch gedient hebben. Oeck soe
en weeten sij niet ofter
6 een God is. Want alle cracht ende macht scrijven sij der sonnen toe, als een dinck dat wat
groots is. Sij hebben
7 huijsen ende timmeragien seer groot tot eeren der sonnen opgetimmert. Sij en hebben gheen
afgoden. Maer in
8 haer brasserijen, maeltijen ende dronckescappen, soe worpen sij int vier dat ter eeren van der
sonne gestoockt is, eenen
9 dranck die sij drincken, denwelken sij in haer tale heeten assua ende is gelijck ons bier. Sij
sveeren oeck bider
10 sonne ende bi der aerden, gelijck wij bij God. Ende allentghene dat sij bij dese eede geloven
dat en overtreden sij oft
11 en breeken sij geensins. Tis een volck subtijl, strijtbaer ende stout naer haer maniere ende
sij en ontsien die Kerstenen
12 niet, maer haer peerden, soe dat sij doer die rassicheijt der peerden verwonnen worden.
Ende het lant van den
13 gheenen die su(1)cdanich sijn, dat streckt hem meer dan cccc mijlen inde lenckde. Die heer
die haer regeerde
14 voor den toecomst der Kerstenen, is werdich in euwiger memorien te sijnen: want hij heeft
soe veel ende soe
15 groote dingen gedaen, dat men wel mochte gelijck maken veele keijsers van Roomen. Hij
heeft gemaeckt
16 een heerbaene door alle sijn rijck, van twee lancien oft daeromtrent, ende dat over seer hoge
bergen ende dalen
17 ende slijck ende over die rivieren ende beken oft loopende wateren: haer brugghen in
wonderlijker manieren. Ende van ij
18 mijlen oft iij oft iiij mijlen ten hoochsten, soe hadde hij sijn pallaijsen ende herbergen
getimmert voor den doorgaende
19 man, wijen dat hij voersach seer overvloedelijck van sijnen costen. Wat sal ic u seggen van
sijnen palleijsen ende
20 casteelen. Ic hebbe mij alte seer verwondert die aenscouwende. Ick segge dat geen
coninck noch een keijser
21 in alle sijn keijserrijck heeft dijer gelijcke. Die salen die ick daer binnen gesien hebbe, sijn
van wonder-
22 lijke lengde van CCC schreden , meer dan van DC. voeten. Van desen sijnder veele
verbrandt, soe door die
23 Kerstenen, soe van huer. Nochtans die mueren blijven noch tot eender memorien. Desen
heer van den landen
24 die Wanicava was genaemt, heeft oeck sijnen natien oft landen eenijgelick een sonderlinge
25 liefvereije gegeven, waerdoer dat men een ijegelijck kennen soude van wat vo(l)ck, lant
ende natie dat hij waer;
26 deze liefvereijen oft teijkenen droegen sij op haer hoofden ende noch dragen.

Eerwerdige vaders ende alderliefste
27 bruers, hier ende van desen volcke is veel vruchte te ho(pe)n dat sij lichtelijck sullen bekeert
worden. Maer sij
28 hebben veel letsels ende door der giericheijt van den Kerstenen, so worden sij tot swaerder
slavernijen gedwongen.
29 Oeck sijn sij luttel vo(l)cke; geleken bij den voerleden tijt, om die oorlogen die sij onder
huer gevoert hebben, ende
30 naemaele tsegen die kersten.

Den soon van desen Wanicava die geheeten was Attawa(li)pa, heeft gerooft een
31 uutnemende groot landscappe (dwelck hiet Cannale), omdat sij hem terstont niet dienen en
wouden. Dat
32 hebben sij sonderlinge gehadt, dat se door wreetheijt alle dingen huer onderdanich ende
subiect maecktden, ende
33 sij en spaerden oeck die kijnderkens niet, die noch aen der borsten hingen.

Eerwerdige vaders, door veel arbeijts
34 ende periculen der zee soe ben ic hier gecommen door die geleije Gods. Ic sal u een van
veel dingen vertellen
35 Commende te scepe van dat landt oft provincien die Nic(a)ragua heet, na die quaertieren
die gemeijnlijck
36 van Peru heeten, waeren wij ontrent CCCC. redelijke creaturen oft luttel min oft meer,
metten volck des lants,
37 mannen ende vrouwen, ende Xliiii peerden, met andere beesten, verken, honden en hinnen.
Wij waeren bijnae ses
38 weken in der zee, sonder eenigh lant te sien. Deze zee heet die zee van Sur ende is vol van
loopende dieren.
39 Sus wesende int middel van der zee ende van den wech, soe gebrack ons water, soe dat
men den beesten noch den peerden
40 niet en gaf, maer den Kerstenen in cleijnder maten. Want voor soe veel volcke en wasser
maer een pipe oft
41 wijntonne waters ende een halve. Maer die Heer die overvloedelijck voorsiet alle die gene
die tot
42 hem roepen ende in hem hopen, heeft alsoe grooten reghene op sijnen tijt, oft op bequame
tijden, nedergesonden alst seer
43 groote hitte was soe dat die menschen ende beesten daer af genoch gehadt hebben. Ende
dese vaert oft
44 reijse te scepe is seer quaet, als men den bequamen tijt niet gade en slaet. Want die winden
sijn altijt bijnae la eene
45 gelijckt oft eenvoudich. Maer int eynde van December totter middelt van der Meerten dan
veranderen huer die
46 tijden, ende alsdan soe redelijcke goet varen. Weet, eerwerdige vaders, dat wij aen lande
gecommen sijn met onsen
47 generaelen commissaris totten eylande oft int eijlant van Spagnoilla ende ter plaetsen die
heet S(an)cto Domingo (dats in onse tale Sinte
48 Dominicus). Hier sijn wij aen lant commen int jaer des Heeren 1533, den 19. ten dach van
December ende daer heeft die
49 vader commissarius onse obedientien verandert, dwe(l)ck eerst waren om te woonen in
Nieuspaegnen oft in die
50 custodie des Heylich Evangelie, ende heeft ons gesonden tot Ni(ca)ragua, te weten totter
custodien van den Naem jhesus.
51 dwe(l)cke custodien haer uutstreckt totten quaertieren van ru, oeck datselve landt van Peru
in haer sluijtende.
52 Alsoe dan int jaer des Heeren 1534 den 14.ten dach Februarij, sijn wij vertrocken van Sincte
Domingo, ses bruers,
53 waer af die iiij waren uut onser provincien van Vlaenderen, te weten bruer Jan die Clerck
van Gent, bruer Peter
54 due Sieckwerder van Brugge ende bruer Sijmon van den selven convent, ende ij vander
provincien van Aragoenien. Ende wij sijn

Commentaar:

Op het eerste gezicht is deze tekst onbegrijpelijk. Als de leraar hem voorleest, begrijpen we hem  met een beperkte uitleg van verdwenen of verouderde woorden. Het probleem zit dus eerder in het woordbeeld en niet in de evolutie van het Nederlands over 500 jaar.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

assua = bier uit gegiste maļs

zweren = eed afleggen

 

subtiel = intelligent, geciviliseerd,

 

ras = gezwind, de snelheid

Romeinse cijfers = 400

 

 

 

Zie: Erfgenamen van de inca's, rubriek Communicatie

 

 

JdR bedoelt de "tambo's", rust- en stapelhuizen, op een dagreis van elkaar.

 

 

 

 

Romeinse cijfers = 600

 

 

Huayna Capac (+1526), incakeizer

 

livrei: elk volk, elk dorp droeg eigen specifieke kleding en hoofddeksels. Dat is nog zo! Zie Erfgenamen van de inca's.

 

Letterlijk: gierigheid. Joos bedoelt hier: hebzucht, gouddorst.

 

 

 

Nu geschreven: Atahualpa. Hier zinspeelt Joos dR op de bloedige burgeroorlog tussen de halfbroers A. en Huascar na de onverwachte dood van hun vader.

 

 

 

 

 

 

 

XLIIII = XLIV = 44

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Hispaniola: het eiland waar JdR landde, nu Haļti en Santo Domingo

 

 

 

Folio 1 verso

 

aengecommen ter havenen int vaste lant geheeten Nombre de Dios, den eersten dach van der
Meerten, van den selven
2 jaer. Van daer reijsende te lande X Viij mijlen, sijn wij gecommen tot een ander zee, dewelck
geheeten is die zee van
3 Sur, totter havenen oft stadt van Pannamar, ende daer sijn wij sommige dagen gebleven,
verwachtende het bereijtsel
4 der scepen. Ende in dese middeltijt, soe hebben onse ij gesellen van Arragoenien haer opset
verandert van
5 voorts te reijsen. Ende bruer Peter die sieckwerder is oeck daer gebleven om sijnder siecte
wille. Maer wij andere
6 iij Vlaemingen, dat selve jaer, den Xviij. ten van Junie sijn geseijlt naer Peru toe, want daer
gheen scepen en
7 waren tot Nic(a)ragua, want allen den loop der commenscappen liep op Peru, ende dat om
die nieumaeren van dat
8 groote gout des lands van Peru. Maer midts dat ons die winden tegen waeren, enden bij
gebreke van victalien, hebben wij
9 aengeleet in tlant van Nic(a)ragua, dwelck heet Golfo van Sinte Lucas ende is eenen erm
vander zee, die welcke
10 daer vloet binnenslants, in welcken erm zijn sommige eijlanden redelijken groot. Ende wij
sijn aen landt commen
11 int eijlandt van Ijschijra den 13.ten dach Julii. Ende van daer ter vaster eerden oft lant van
Nic(a)ragua in die
12 provincie oft landt van Anuaquoije. Daer hebben wij gehoort dat die custos van
Nic(a)ragua doot was, ende tlant
13 was sonder bruers. Want die sommige waren getrocken tot Nieuspaegnen, dander totten
landen van Peru. Ende sus
14 waren wij heel mistroostich, niet wetende wat dat wij doen souden. Eeniegelijck woude
sijns selfs prelaet ende
15 oeverste wesen ende gaen oft blijven daert hem luste. Ten lesten te lande reijsende sijn wij
gecommen tot
16 dat volcke van Zalteba. Daer woonden oft hanteerden veel Kerstenen, ende die plaetse heet
nu Grana-
17da, te seggen Grenaten. Van daer xij. mijlen sijn wij gecommen tot een ander plaetse oft
stadt van Leon
18 ende daer resideert den biscop en die gouverneur van dijen lande. Ende daer hebben wij
gevonden een
19 convent getemmert ende vonden daer eenen bruer alleijn, een werdich out vader vander
provincien van Sinte
20 Ludovicus, ende daer sijn wij eerlick ontfangen geweest. Dit landt, mijn lieve vaders, is
seer gesont
21 ende overvloeende van vruchten der eerden, ende sijn daer sommige wonderlijke dingen,
weert om te sien,
22 te weten seer hoge bergen die daechelijcks uutschieten roock, ende die sommige vlammen
viers, soe dat snachts
23 een mijle oft ij men den wech seer claer siet, ende oeck vander claerheijt des viers letteren
lesen mach.
24 Oeck in veel plaetsen sijn levende oft werme wateren uut diergelijke bergen springende seer
veele.
25 Maer ic niet genoch te vreden sijnde, om sommige saken, met bruer Sijmon int iaer 1535
den XVijten
26 dach Marcii heb verlaten dat landt van Nic(a)ragua ende met veel scepen hebben onsen
wech genomen
27 na Peru toe die ijde reyse. Daer waeren in onse vaert Voft VI scepen groot genoch
(gelijckt schijnt),
28 want dat meeste voerde Liiij peerden, ende daer was inne den gouverneur selver des lants
van
29 Nic(a)ragua. Soe sijn wij gecommen ter havenen van Sinte Mattheus den XXViij.dach
Aprilis. Dese riviere
30 van Sinte Mattheus is alte seer snel, soe dat sij het zeewater te boven gaet ende schiet
ontrent ij mijlen binnen
31 der zee. Als wij dan soet water hadden genomen ende die peerden in deerde uutgeset , met
sommige
32 die opten oever der zee te lande reijsden, tso seijlden wij altijt ontrent oft neffens dlant, tot
ter plaetsen
33 geheeten Tombes, waer ic gecommen ben int beginsel der oogstmaent. Daer begaf mij
bruer Sijmon ende ic
34 gonck vorts te lande met veel menschen totter provincien van Quito, dwe(l)ck van Tombes
leet ontrent
35 90.mijlen oft wat meer. Bruer Sijmon om der sieckde die hij hadde ende siende dermoede
des landts
36 ende sijn sieckten es beraden geweest weerom te keeren tot Nic(a)ragua om te reijsen in dat
goede landt van
37 Nieuspaingien naer Mexico, dwelck hij oock gedaen heeft.

Mijn vaders, dese scheijdinge onder ons aldus
38 geschiet, is gecommen alleijne bij gebreke van een prelaet. Want na der doot van den
custos, gelijckt ic geseet
39 heb, soe heeft eeniegelijck gedaan dat hij gewilt heeft, naer dat die obedientie van
eenijegelijck luijden.
40 Soe ben ic nochtans, al was ic alleijn, in die provincie van Quito vanden Kerstenen die daer
hanteerden
41 ende dat landt gewonnen hadden, eerlick ontvangen geweest, meer oeck dan ick dat can
seggen. Want ic
42 bracht met mij al dat van noode was om misse te doene, ende nemmermeer oft nergens en
keer ic mij sonder
43 die ornamenten ende dingen die van noodt sijn totter messen. Ende die Kerstenen als daer
hadden geweest
44 Xi. maenden en meer sonder misse. Ic ben gecommen inder stadt van Quito, dwelcke nou
heet die stad
45 van Sinte Francesco, op Sinter Claes dach inder maent december. Ende hier blijf ic wel
getroost, hebbende
46 een bequaem plaetse om een convent te stichten, rontomme bemuert met goede mueren,
hopende ten
47 bequaemen tijde een goet convent daer op te richtene. Ic heb mijn kercke gemaeckt met
eenen
48 goeden muer. Ic hope bij der gratien Gods dat hier vrucht sal geschien in dese lantsaten,
want gelijck
49 ic te vooren heb geseet, sij hebben daer een goede dispositie toe. Maer nu, door die
oerlogen, so is het
50 landt in groot gebreck ende last, want sij niet teeten en hebben, ende soe sterft er van haer
sonder getal.
51 Dese stadt van Sinte Franciscus van Quito is gelegen in een alte seer hoge plaetse, soe dat
sij altijt
52 wel getempert is allen den tijt door, ende om haerder hoogden, soe isse wat cout, maer niet
alsoe seer
53datter vier noode is om te wermen. Dese stadt is van die havene van Veio gelegen 90.
mijlen

Commentaar:

 

folio 2 recto

 

oft daeromtrent, ende oeck alsoe verre van Tombes. Item van de(r) havenen van Sinte
Mattheus en is sij maer L.mijlen ver-
2 scheijden oft een luttel min oft meer ende dat al binnen tlan(t)s.

Dese dingen heb ic u willen scrijven, mijn Eerwer-
3 dige vaders, opdat uwe Eerwerdicheijden souden weten in w(at) landt dat wij nou woonen,
ende waer dat wij al geweest
4 hebben, ende hoedanich dat dit volck is, ende wat grooten arbeijt (dat) sij verdragen, die
herwaerts reijsen. Maer die begheer-
5 lijckheijt des gouts die is soe groot onder die menige, soe (dat) sij noch den arbeijt, noch
sieckten, noch den doot en
6 vreesen. Ic gelove, waert sake dat gout waer bij den mont d(er) hellen, die Castilianen
souden daer reijsen. Maer na den
7 wille Gods ende gelijck die Heer voorsien heeft, sij en hebben hier in Quito geen gout
gevonden. Nochtans soe was die
8 fame van soe grooten gout dat hier wesen soude als noijt men (en) gehoort heeft. Ende ten
waer niet te geloven van
9 die ghene diet hooren, daer was een huijs gedeckt met goude, ende sommige balken waren
verciert met gulden
10 platen, ende sommige huijsen silveren. Ende dese fame was waer naer dat die huijsen ende
palaijsen daer die teijkenen oft
11 lieufvereijen bewaert werden, dat betoenen.. Maer die lantsaten ende heeren van den lande,
hoorende die comste
12 vanden Kerstenen, hebbent in deerde gegraven, alsoe dattet tot nou niet te voorschijne en
compt, al eest dat sake dat sij
13 veel menschen dootgeslagen ende verbrant hebben, omdat sij dat goudt ontdecken souden
en vertoenen. Om tgouts
14 wille wordter veel landts ontdeckt oft gevonden, dewe(l)ck dat anders ombekent blijven
soude, ende oock veel sielen
15 werden salich ende sullen noch behouden sijn, die anders niet salich en souden sijn. Maer
gebenedijt moet Godt sijn die uut allen dingen
16 profijt der sielen uuttreckt.

Mijn vaders, opdat ic een eijnde make van tgene dat ic seggen wil, ic segge:
17 sijnder sommige paters die hier meijnen te commen, die ondersoecken haer selven wel, oft
se vast oft stantvastich sijn in die
18 dingen die sij God gelooft hebben. Want hier is menige oorsake des vallen, ende ic segge
dat die gene die niet en waeren
19 gelijck tbetaemt, sij souden hier alte seer gesoleert sijn, ende souden van allen veracht
worden. Maer
20 goede, zeloose bruers, die worden van desen Kerstenen geeert, bemint ende in werdicheijt
gehouden. Want al eest sake
21 dat die Kerstenen selver niet en leven gelijck tbeta(e)mt, nochtans soe aenmercken sij ende
hebben die deucht
22 lief in een ander. Een ijegelijck is devoot ende gereformeert alsoe veel als hij wilt, ende hem
en gebreeckt tijt noch
23 oorsake geestelijck profijt te doene in hem ende in dander(en). Ende ic segge bij oft na
mijnder conscientien dat goede stantvastighe
24 religieusen die mogen in dese landen den regel onderhouden nader meijningen van Sinte
Franciscus. Ic bid u,

25 mijn Eerwerdige Vaders, door den Heer Christum Jesum, dat ghij dese dingen mijn ouders,
mijn bruers ende mijn susters die
26 noch leven vertellen wilt, opdat sij wat hebben om huer te ve(r)troesten. Ic soude huer
scrijven, maer ic en weet niet wyen
27 te bestellen. Ic bid u, ende ic bid u weeromme, gruetse van mijne wege in den cusse des
vreets. Ende ic bid u ,
28 mijn Eerwerdige vaders, ende alle andere die mij kent, bidt toch voor mij, dat mij die Heer
wille verlichten ende stieren
29 mijn ghangen in den wech van mijnder salicheijt en van andere menschen. Amen. Hiermede
te Gode bevolen uwe Eerwer(dighe)den
30 in onsen Heer Jhesum Christum, die ons altsamen met sijnen ro(o)den bloede verlost heeft.
Uut deser stadt van Sinte Franciscus.
31 Int convent van Sinte Franciscus int iaer des Heeren 1536, den sesten dach Martii. Bij mij,
medeknecht ende medebruer
32 van u,
Bruer Joesse Rijcke van Mechelen vander provincie
32 van Vlaenderen uut den convent van Gent, veele seer bekent.

34 vaders die begheren den arbeijt aentenemen hier te commen, ick bidde huer dat se niet en
laten boecken mede te brengen.
35 Want daer en sellen niet gebreken, die se voor huer hier voeren s(e)llen, commende tot
desen landen. Dat sij oeck arbeijden om spanisch
36 te leeren. Want sonder die spainische tale, soe en is er geen profijt te doene. Want door
anderlieden tongen oft voorspraken
37 moet men het volck van desen landen preken; ende oeck, alst van noode is, den Castilianen
in haer tale somtijt preken
38 ende huer bicht hooren. Ende die hier, daer ic ben, ijet bestellen wille oft brieven
beschicken, die machse seijnden
39 tot Civilien, oft Sincte Lucam, ende van daer tot S(anto) Domingo int eijlandt van
Spaingoilla; vandaer ter havenen Nombre
40 de Dios ende voort tot Pannamar: van Pannamar totter stadt van Sint Jacops oft Guajakil
ende dan sijn sij ter
41 goeder hant, want Guaļakil en is maer L.mijlen te lande van Sincte Franciscus van Quito.

Commentaar:

 

Red_and_Blue.gif (2578 bytes)

[Terug naar overzicht: Joos de Rijcke]