De eeuw van Joos

Landbouw: gebonden aan de seizoenen


3. De kalender, maand per maand

Nu hebben we zolang in hemelse sferen vertoefd, dat we het aardse uit het oog zouden verliezen. De relatie tussen het alledaagse leven en de kosmos wordt misschien het best uitgedrukt in de kalenderminiaturen van Les Très Riches Heures du Duc de Berry (link opent in nieuw venster), waar de activiteiten van de maand verbonden zijn met de dierenriem (p. 33).

Meer over de Très Riches Heures

 

Zodiakman

Zodiakman 

uit de "Très Riches Heures du Duc de Berry."

Bijna steeds geven de kalenderminiaturen de maand- en seizoengebonden activiteiten weer. Daaraan is het essay van Katharina Smeyers gewijd: “Het jaar rond. Kalenderminiaturen in Vlaamse handschriften” (p. 37).

De thema’s per maand hebben grotendeels te maken met het werk op het platteland. Hoewel de stijl vanzelfsprekend evolueert, blijven ze doorheen de eeuwen in grote lijnen bij dezelfde inhoud, omdat ze op het werkelijke jaarritme gebaseerd zijn. Voor de moderne mens zijn deze kalenderminiaturen getuigen van de dwingende impact van de seizoenen op het dagelijks leven, in een ritme dat nooit eindigt. De handelingen worden tijdens de vijftiende eeuw steeds realistischer en uitvoeriger, wat culmineert in de zeer gedetailleerde en levensechte manuscripten van de Gent-Brugse periode (tussen 1475 en 1550), onschatbare informatiebron voor de landbouwwerkzaamheden en -werktuigen en voor een levenswijze die -sinds Bruegel- honderden jaren grotendeels ongewijzigd bleef en pas de laatste halve eeuw volkomen verdwenen is door de opkomst van de agro-industrie. Een vergelijking van maandvoorstellingen uit uiteenlopende landen duidt op varianten wegens klimatologische omstandigheden of regionale gewoonten

Eco, U., Duizend manieren van kijken. Een inleiding op de Très Riches Heures du Jean Duc de Berry 

Januari (de louwmaand)... wordt traditioneel voorgesteld als dé wintermaand bij uitstek. In de meeste handschriften zit de welgestelde heer des huizes bij het brandend vuur van de open haard. 

Als je de januariminiatuur van Les Très Riches Heures , vergelijkt met die uit het Breviarium Mayer van den Bergh, honderd jaar jonger, zie je hoe de verluchters binnen de conventies toch wisten af te wisselen en aan te passen aan hun opdrachtgever:

 

Januari in het Breviarium Mayer van den Bergh (ca. 1510)

Meer over dit handschrift op deze site bij “Handschriften en boekdrukkunst

In de Vlaamse kalendercycli wordt Februari (de sprokkelmaand)... meestal geïllustreerd met het eerste voorbereidingswerk voor de komende lente. Knechten snoeien, hakken en zagen bomen, de wijnranken worden eveneens gesnoeid. (Rond 1500 waren er nog veel wijngaarden in onze streken, vooral op de heuvels rond Leuven. (Meer hierover: Bier op wijn is venijn

Februari uit Duc de Berry

Februari-miniatuur in Les Très Riches Heures.

Waarschijnlijk was deze bladzijde oorsponkelijk bestemd voor de maand januari.

Terwijl in Maart (de lentemaand) nog volop bomen worden gesnoeid of velden omgeploegd, ligt de nadruk toch op het werk in de moestuin, zoals we ook kunnen zien op de beroemde prent van Bruegel (p. 54). 

De Imkers, Bruegel (1568)

Pentekening (20.3 x 30.9 cm) Bruegel, De Imkers, ca. 1568
Zie afzonderlijk artikel Lente in het land van Bruegel (opent in nieuw venster)
In April (de grasmaand) is het volop lente. Herders leiden ooien en lammeren van de winterstal naar de weiden; in de deuropening zien we vaak de boerin boter karnen in een karnton, die in Vlaanderen vanaf de veertiende eeuw werd gebruikt.

April uit Mayer van den Bergh

De maand april uit het Breviarium Mayer van den Bergh (ca. 1510)
Mei (de bloeimaand) is de liefdesmaand. Hier zien we meestal spelemeiende paartjes uit de hogere standen, soms ook een ware “Venusscène” uit een badhuis (p. 43). 

Geliefden varen in een bootje met gebladerte getooid. Dat verwijst naar de meifeesten: op de vooravond van 1 mei versierde men de deuren van huizen en kerken met verse jonge twijgen. Zelfs nu nog nodigen de studenten aan de universiteiten van Oxford en Cambridge hun geliefde uit voor een tochtje met de platbodem op de rivier, vooraleer naar een van de talloze meibals te vertrekken. Op vele mei-miniaturen gaat de hofmakerij gepaard met muziek op vedel of luit, wat een erotische betekenis heeft. Vaak zie je ook paartjes rond een tafel met kersen, vruchten met eveneens een amoureuze en moraliserende betekenis. (Zeker als je weet dat kersen pas een maand later rijp zijn!)  

Mei uit Mayer van den Bergh

Mei-miniatuur uit het Breviarium Mayer van den Bergh ca. 1510

Mei uit een Brugs getijdenboek

"Mei" uit een Brugs getijdenboek ca. 1500
In de volgende maanden staat het werk op het platteland weer volop in de belangstelling. Juni (de zomermaand) is de ideale maand om schapen te scheren, ...
Juni uit Mayer van den Bergh De maand juni uit het Breviarium Mayer van den Bergh (ca. 1510) 
... bij Juli (de hooimaand) hoort traditioneel de hooioogst en bij Augustus (de oogstmaand) de graanoogst. Bijna steeds worden de opeenvolgende stadia van de werkzaamheden in één tafereel geplaatst. (Meer details, zie: Bruegel als renaissancekunstenaar - opent in nieuw venster)
Augustus uit Mayer van den Bergh Augustus-miniatuur uit het Breviarium Mayer van den Bergh (ca 1510)
In September (de herfstmaand) wordt het land geploegd en geëgd en het wintergraan ingezaaid.
In Vlaamse handschriften vindt de druivenoogst plaats in Oktober (de wijnmaand); in Franse, Italiaanse of Spaanse manuscripten is dat bij de maand September. Simon Bening, de laatste grote miniaturist, toont niet de wijnoogst zelf, maar de wijnhandel in Brugge, met het proeven op de voorgrond en het laden van wijntonnen met de befaamde tredkraan op de achtergrond. 
Oktober - Simon Bening Simon Bening, Oktober, ca. 1545, Vlaamse kalender, fol. 11v. 

Tempera op perkament. Bayerische Staatsbibliothek, München 

November (de slachtmaand) is de maand voor het hoeden van de varkens en het afslaan van de eikels als voer voor de zwijnen. 
December uit Mayer van den Bergh Breviarium Mayer van den Bergh (ca 1510)
In December (slacht- of wintermaand), de laatste maand van het jaar, wordt alles klaargemaakt om de winter door te komen: brood wordt gebakken en vetgemeste varkens geslacht. Hiervan vinden we eveneens een schitterende illustratie in het Breviarium Mayer van den Bergh. Merk op dat de leesrichting loopt van rechts naar links: eerst heb je dan het slachten en opvangen van het bloed (voor bloedworst), links het uitbenen; tegen de wand, rechts, staat een bundel rijshout, voor het afbranden van de borstelharen.

Overzicht

1 2 3 4 5 6 7