De eeuw van Joos

Vlaamse wandtapijten voor keizer Karel V:

Los Honores


 

Je kan geen kasteel bezoeken in Europa, of je treft er Vlaamse wandtapijten aan, van Zweden over Duitsland en Frankrijk tot in Spanje.

En absoluut hoogtepunt uit het begin van de zestiende eeuw vormt de reeks "Los Honores" (De Eer). Het is ongetwijfeld de meest indrukwekkende serie uit de vroege Renaissance en een van de zeer weinige die in haar geheel als ensemble bewaard is gebleven. 

Karel V bracht het grootste deel van zijn jeugd door in Mechelen, waar hij werd opgevoed aan het hof van zijn tante Margareta van Oostenrijk, de toenmalige landvoogdes der Nederlanden. In 1519 werd hij verkozen tot keizer van het Heilig Roomse Rijk der Duitse Natie. Ter gelegenheid van zijn kroning te Aken in 1520 bestelden hovelingen de magnifieke serie. De negen monumentale wandtapijten zijn in het Brusselse atelier van de vermaarde Pieter van Aelst geweven in wol, zijde, zilver- en gouddraad. Hofschilder Barend van Orley, Jan Gossaert van Mabuse en andere van de meest befaamde kunstenaars uit die tijd tekenden de ontwerpen voor deze meesterwerken van de Vlaamse tapijtweefkunst.

De negendelige reeks heeft haar naam te danken aan het vijfde tapijt. Dit werd naar Karel gestuurd in 1526 met de vraag de hele reeks aan te kopen. Karel, die voortdurend in geldnood verkeerde, kon de tapijten toch verwerven dankzij de aanzienlijke bruidschat van Isabella van Portugal, met wie hij in mei van dat jaar huwde. De wandtapijten werden voor het eerst opgehangen te Valladolid in 1527 bij het doopsel van hun eerste kind, prins Filips, de latere koning Filips II. Deze zou in 1555 de Los Honores-reeks van zijn vader in ontvangst nemen, toen deze afstand deed van de troon. Bij het overlijden van Filips zelf, in 1598, telde de verzameling van de Spaanse koningen iets meer dan zevenhonderd Vlaamse wandtapijten. De hele reeks Honores-tapijten is nog steeds eigendom van het Spaanse vorstenhuis. Zij hangt permanent in de grootste zaal van het koninklijk paleis van La Granja bij Segovia. In het Karel V-jaar 2000 keerde zij voor enkele maanden terug naar Mechelen voor een tentoonstelling ter gelegenheid van hun grondige restauratie door de befaamde Koninklijke Manufactuur De Wit.

De negen taferelen vormen een aaneensluitend geheel. Ze zijn elk vijf meter hoog en tussen de acht en tien meter breed. Op een totaal van 403 vierkante meter figureren niet minder dan 336 personages. Deze negen tapijten zijn samen één grote "vorstenspiegel", een allegorische voorstelling van de deugden die een jonge vorst moet beoefenen (en de ondeugden die hij moet vermijden) om zo de hoogste beloning voor een prins te verkrijgen: Roem, eeuwige Adel en opperste Eer. Ieder wandtapijt is uitgewerkt als een toneelscène. In het midden troont de centrale allegorie -een personificatie van een morele eigenschap- omgeven door een duizelingwekkende hoeveelheid voorbeelden uit de bijbel en de wereldgeschiedenis. Inhoudelijk en formeel is elk tapijt verbonden met het volgende of het vorige weefsel, zodat ze per drie wandtapijten als één groot tafereel kunnen gelezen worden. De personages -herkenbaar aan hun ingeweven namen- illustreren deugden, eigenschappen en verhalen die uit een rijke literatuur van "exempelen" zijn gehaald. Vooral de werken van Valerius Maximus, Ovidius, Petrarca en Boccaccio zijn uitgebeeld. Zo zijn ze tevens een geïllustreerde encyclopedie van de kennis en het morele wereldbeeld die de intellectuele bagage uitmaakten van een ontwikkeld mens uit hun tijd. Het lijkt wel of de hele Librije, de bibliotheek van rijk verluchte manuscripten van de Bourgondische hertogen, in weefkunst is opgeroepen! Dat verklaart misschien waarom de tapijten een zeer schilderkundige indruk maken. In tegenstelling tot de meeste eeuwenoude weefsels, zijn de kleuren en kleurschakeringen zeer helder en levendig behouden gebleven.

1. Fortuna: het Lot

Detail uit Fortuna. Links: Andromeda en Perseus. Rechts van hen herkennen we Europa die ontvoerd wordt door Zeus in de gedaante van een stier.

2. Prudentia: de Wijsheid

3. Virtus: de Deugd

4. Fides: het Geloof

5. Honor: de Eer

6. Fama: de Roem

7. Justitia: de Gerechtigheid

8. Nobilitas: de Adel

9. Infamia: de Schande

Bibliografie

Delmarcel, G., Koninklijke pracht in goud en zijde. Vlaamse wandtapijten van de Spaanse Kroon, Mechelen, 1993.

Delmarcel, G., Los Honores. Vlaamse wandtapijten voor keizer Karel V, Antwerpen, Pandora, 2000.
 


[Terug naar: De eeuw van Joos]

Meer over Margaretha van Oostenrijk: [op deze website]