Scheepvaart bij de Inca's: uitleg

 

Thor Heyerdahl

į 1914 in Noorwegen. Uitvinder van de moderne experimentele archeologie. Kort voor de Tweede Wereldoorlog reisde hij als zoŲloog naar het Polynesische eiland Fatu-Hiva. Hier werd hij voor het eerst gefascineerd door de mogelijkheid van prehistorische zeereizen.

In1947 voer hij met het balsavlot Kon-Tiki (= de oude zonnegod van Peru) van Ecuador naar de Polynesische Tuamotu-archipel (ten zuiden van Tahiti). Hiermee bewees hij het ongelijk van de kamergeleerden, die betoogden dat een balsavlot niet geschikt was voor zeereizen, daar het zich binnen de kortste keren zou volzuigen met water en zinken. Hetzelfde zou later over papyrus- en berdi-riet gezegd worden.

Het boek dat hij over zijn tocht schreef en de (zwart-wit)film die erover gedraaid werd, bezorgden hem wereldwijde faam. Voor de Kon-Tiki-expeditie en zijn latere tochten werd in Noorwegen een museum ingericht, dat jaarlijks honderdduizenden bezoekers trekt.

paaseiland.jpg (28501 bytes)In 1955-1956 richtte hij een expeditie in naar het mysterieuze Paaseiland. Hierbij ging hij multidisciplinair tewerk: archeologen, etno-botanici en zoŲlogen vergezelden hem. Hij toonde aan dat de beroemde 'reuzenhoofden' van Paaseiland in feite beelden waren tot onder de navel... door ze uit te graven. Op de borst van een der beelden ontdekte hij zo een grote rieten boot met drie masten. Oude eilandbewoners bouwden voor hem een kleine rieten boot, en demonstreerden haar zeewaardigheid. Dit zou zijn onderzoek definitief een nieuwe richting geven. Zijn Ra- en Tigris-expedities (in 1969-'70 en 1977) bewezen de mogelijkheden van prehistorische overzeese contacten tussen de toenmalige hoogculturen-in-opkomst van MesopotamiŽ, Indus en Egypte. In de jaren '80 keerde hij terug naar Paaseiland, ditmaal voornamelijk om experimenteel te onderzoeken hoe de reuzenbeelden getransporteerd en opgericht zouden kunnen zijn, zonder hoogtechnologische hulpmiddelen. In 1984 schreef ik bij een eerste versie van de tekst over de scheepvaart bij de inca's: "De Tigris-expeditie is waarschijnlijk de laatste grote onderneming van de ouder wordende ontdekkingreiziger." Ik had het bij het verkeerde eind: in 1992 groef hij in Tucumť (Peru) een pre-incapiramide uit. Nieuw was hier, dat hij de plaatselijke bevolking niet alleen wist te overhalen om mee te graven, maar dat hij het hele project annex museum onder hun hoede stelde. Zo veranderde hij hen van grafrovers in conservators door hen te overtuigen van de winstmogelijkheden op lange termijn, voor hen en hun kinderen.

Heyerdahl is nog steeds actief: in 1997 startte hij een opgravingscampagne aan een pas ontdekte trappenpiramide op Tenerife (Canarische Eilanden). Toen de Spanjaarden deze eilandengroep ontdekten in 1402, troffen zij hier een ras aan van blanke mensen, die nog in het stenen tijdperk leefden en geen schepen kenden, ondanks de talrijke voor scheepsbouw geschikte bomen. In een tientallen jaren durende bloedige en beschamende strijd, roeiden zij de bevolking praktisch volledig uit en verkochten de overlevenden als slaven aan de Portugezen, voor arbeid in de suikerrietplantages op het in 1420 ontdekte (volledig onbewoonde) Madeira. De mooie vrouwen van de Guanches hielden zij als concubines, wat voor rassenvermenging zorgde.

Heyerdahl verdedigde de hypothese dat de Guanches in prehistorische tijden op rietboten, via de passaatstromen op de eilanden waren terechtgekomen en niet meer terugkonden door de eeuwige tegenwind. Op de eilanden troffen zij geen geschikt riet aan, zodat zij de scheepvaart verleerden. Als dit klopt, toont het andermaal aan dat mensen zeer moeilijk loskomen uit ingewortelde denkpatronen.

[Terug naar artikel: Bijenwas en Honing]

Heyerdahls invloed op de moderne archeologie valt nauwelijks te becijferen. Zijn experimentele methode is algemeen ingeburgerd en maakt voorgoed deel uit van het instrumentarium van de archeologie. Na Kon-Tiki voeren reconstructies van Ierse boten uit huiden, Polynesische dubbelkano's en antieke Griekse galeien over de wereldzeeŽn.

Zijn grote kracht is zijn beeldende schrijfstijl, waardoor hij over de hele wereld telkens weer nieuwe generaties begeesterde lezers wint. Over al zijn tochten schreef hij populaire boeken, die lezen als een avonturenroman voor jong en oud. Men vergeet soms dat hij tevens iedere keer een wetenschappelijk verslag schreef, dat gepubliceerd werd in de vakbladen. Beroepsarcheologen, als de befaamde Frederik Barth, prijzen zijn creativiteit, originaliteit en grenzeloze nieuwsgierigheid, waarvoor hij telkens bereid was zijn eigen leven in de waagschaal te stellen. Zelf zegt hij hierover: "Ik wil mensen leren het vanzelfsprekende in vraag te stellen. Het is door ons verleden te kennen, dat we kunnen leven in het heden en de toekomst kunnen kennen. We leven immers in een eeuwig onvoltooid verleden."

Video: Kon-Tiki: in het licht van de tijd, 47 minuten, National Geographic Channel, 1997,17.03.1999: gemaakt in 1997 ter herdenking van 50 jaar Kon-Tiki.

J.M.

Over het Paaseiland

Over Thor Heyerdahl (linkpagina)

Terug naar artikel: Balsavlotten en guara's

Terug naar artikel: Rietboten en megalieten

 

Indusbeschaving

 

In de jaren 20 van deze eeuw stootten archeologen in de valleien van de Indus op een volkomen onbekende hoogcultuur. Het stroomgebied van de Indus is groter dan dat van de Nijl, langer dan dat van de Eufraat en de Tigris. Het vormt een ingewikkeld net van evenwijdig lopende rivieren en zijrivieren, waarvan er vele tegenwoordig droog zijn, in een 1500 km lang dal. De centra Mohenjo-daro en Harappa kenden een planmatige aanleg met huizen en zwembaden uit baksteen.

indus.jpg (4828 bytes)Op zegels en stempels prijkte een eigen schrift, dat tot op heden alle pogingen tot ontcijfering weerstaat. De Indussteden leverden aan de SumeriŽrs, via Dilmoen, goud, ivoor en halfedelstenen als kornalijn en het diepblauwe lapis lazuli, dat uit oostelijk Afghanistan afkomstig was. Hoogstwaarschijnlijk is dit het Meloecha uit de Sumerische bronnen. Spijkerschrifttabletten uit MesopotamiŽ registreren contacten met Meloecha, zeker vanaf ca. 2350 v.C. en waarschijnlijk reeds enkele eeuwen vroeger.

Het aanwenden van baksteen op grote schaal zorgde voor een der eerste milieurampen op grote schaal uit de menselijke geschiedenis. In de zon gedroogde tichels zijn milieuvriendelijk. Bakstenen vereisten massa's houtskool, waarvoor gigantische hoeveelheden hout nodig zijn. Hiervoor werd de streek volkomen ontbost, waardoor de grondwaterstand veranderde, de neerslag verminderde en de erosie vrij spel kreeg. Zo veranderde de hele regio van een vruchtbaar landbouwgebied in een woestijn. Als gevolg hiervan was de hele Induscultuur reeds in verval, voor zij de doodsteek kreeg door de invallen van Arische (=Indo-Europese) nomaden op hun door paarden getrokken strijdwagens.

Een cultuurhistorische kanttekening van formaat: Hitler haalde het nazi-symbool de swastika (hakenkruis) uit de cultuur van deze AriŽrs ... meende hij. swastika.jpg (2625 bytes)De swastika zou het zonnewiel voorstellen, symbool van de eeuwige kringloop van het leven. Op de Industentoonstelling in Brussel (1989) waren potscherven en stempels te zien, afkomstig uit de Induscultuur. En dit is een veel oudere, voor-Arische, waarschijnlijk Dravidische beschaving! Merkwaardig genoeg werd deze correctie in de catalogus handig verdonkermaand!

Uit Catalogus Industentoonstelling, nr. 81

 

Terug naar artikel: Rietboten en megalieten

 

Sumer, MesopotamiŽ en riet

MesopotamiŽ, het Tweestromenland tussen de Eufraat en de Tigris werd door de archeologen in de vorige eeuw als de wieg der beschaving beschouwd. Uit de bijbel kenden zij BabyloniŽrs en AssyriŽrs. In het begin van deze eeuw ontdekte men hier restanten van een veel oudere, onbekende beschaving, die men de SumeriŽrs noemde. In de jaren '20 groef de Engelsman Leonard Woolley in Ur koningsgraven op, zo oud als de piramiden in Egypte. Ur was in het derde millennium v.C. een belangrijke havenstad aan wat wij nu de Perzische Golf noemen. Toendertijd stroomden Eufraat en Tigris afzonderlijk in deze golf. Sindsdien is de zeespiegel gedaald: de twee stromen monden nu uit in de Sjatt al Arab, die hun gezamenlijke wateren naar de Golf voert.

riethuis.jpg (29600 bytes)Voor zijn Tigris haalde Heyerdahl het berdi-riet bij de Moeras-arabieren van Zuid-Irak, vermoedelijk afstammelingen van de oude SumeriŽrs. Sinds onheuglijke tijden leefden zij in de ondiepe moerassen, half zo groot als heel BelgiŽ. Zij woonden in gerieflijke rieten huizen, waarvan het model in duizenden jaren niet is veranderd.

Na de Golfoorlog (1991) kwamen zij in opstand tegen Saddam Hoessein. Deze begon dan de moerassen systematisch droog te leggen en de bewoners uit te moorden. Zo werden zij naar de coulissen van de geschiedenis gebombardeerd. Is dit het beschamende einde van een veerkrachtige levenswijze, die duizenden jaren wist te overleven?

Terug naar artikel: Rietboten en megalieten

 

Dilmoen

 

Kan hoogstwaarschijnlijk vereenzelvigd worden met het piepkleine emiraat Bahrein, in de Perzische Golf. bahrein.jpg (4793 bytes)Het is al duizenden jaren van belang voor zijn talloze zoetwaterbronnen. Hier ontdekte de archeoloog Geoffrey Bibby meer dan 100.000 grafheuvels, die reeds in de Oudheid waren geplunderd en enkele monumenten uit kalksteen, in Sumerische stijl. Zij lagen nabij een prehistorische haven, ongeschikt voor houten schepen, maar wel voor rietboten met hun geringe diepgang en enorm drijfvermogen. Zeer belangrijk was de vondst van enkele stukjes koper en van kubusvormige gewichten, van hetzelfde type als in Mohenjo-daro zijn gevonden. Volgens Sumerische tabletten werd koper uit Makan in Dilmoen gekocht en naar Sumer verscheept.

Wat MesopotamiŽ als ruilgoederen aanvoerde, weten wij niet. Vergeet niet: dit was een economie zonder geld, gebaseerd op ruilhandel.

Kanttekening: Bibby schreef een zeer vlot leesbaar boek over de oude beschavingen en hun onderlinge samenhang, dat ook in het Nederlands is vertaald. Hij verbindt de voortgang van de geschiedenis met menselijke generaties van zeventig jaar, wat een zeer levendige initiatie oplevert. Helaas zijn zijn eigen recente opgravingsresultaten niet meer verwerkt.

Geoffrey Bibby, Vierduizend jaar geleden. Het leven van 2000-1000 v.Chr.,Amsterdam, Meulenhoff, 1978 (eerste druk: 1961).

Terug naar artikel: Rietboten en megalieten

 

Meloecha: Oude Sumerische benaming voor de Indusbeschaving.

Terug naar artikel: Rietboten en megalieten

 

Makan

 

Het Makan uit de Sumerische bronnen is hoogstwaarschijnlijk het huidige sultanaat Oman. Hier ontdekten geologen op prospectietochten de bewijzen van prehistorische koperontginning op gigantische schaal, kort voor Heyerdahl arriveerde met zijn Tigris. Hij bezocht een mijn, waarvan de vroegere ingang bewaard was als rotspoort, terwijl de hele heuvel erachter was afgegraven! Op de vlakte ervoor lagen meer dan honderdduizend ton ertsslakken, stille getuigen van oeroude smeltovens. (Ook hiervoor waren reusachtige hoeveelheden houtkool nodig!) Het koper had exact dezelfde samenstelling als de restjes die in de oude haven op Bahrein waren gevonden.