Bartolomé DE LAS CASAS,

Het dilemma van Valladolid (La controverse de Valladolid)


Televisiefilm: FR3, La Sept, Bakti, 1991 - 1u27’ - originele Franse versie - Nederlandse ondertiteling

uitgezonden door Canvas en Arte, 24.2.2000

Regie: J.- P. Verhaeghe

Acteurs: J.-P. Marielle (Las Casas), J.- L. Trintignant (Sepulveda), J. Carmel (pauselijk legaat)


Inhoud

De actie is gesitueerd in een klooster nabij Valladolid, anno 1550. In aanwezigheid van de pauselijke gezant en een vertegenwoordiger van Karel V wordt er een debat gehouden over een uiterst belangrijke vraag: hebben indianen een ziel? De uitkomst van het debat zal een invloed hebben op het gehele Spaanse beleid. Als de inheemse volkeren van de nieuw ontdekte wereld geen ziel hebben, dan zijn het van nature slaven. Dan mogen de Spaanse veroveraars de indianen verder blijven uitbuiten en dreigt volledige uitroeiing. Maar als ze wel een ziel hebben, dan zit Spanje met een probleem, want dan maken de conquistadores zich schuldig aan genocide en is slavernij niet meer toegelaten.

Tijdens het debat komen twee totaal tegengestelde strekkingen aan bod. Steunend op Aristoteles verdedigt kanunnik en theoloog Sepulveda (vertolkt door Jean-Louis Trintignant) de slavernij en de toelaatbaarheid van gewelddadige bekering. Zijn opposant is de dominicaan Bartolomé de Las Casas, een overtuigd verdediger van de rechten van de inheemse volkeren.

Las Casas opent het dispuut met een huiveringwekkende litanie haast onbegrijpelijke Spaanse wreedheden. Hij dient zich aan als ooggetuige, want sinds zijn achttiende heeft hij in de Nieuwe Wereld geleefd. Voor een volslagen onwetend en bevooroordeeld publiek zet hij als een volleerd verslaggever de afschuwelijke feiten op een rij: in hun onblusbare drang naar goud en rijkdom, beschouwen de Spanjaarden de inheemsen als hun bezit, als "dingen", niet als mensen. Zij worden gebrandmerkt, gefolterd, vermoord. Hij beschrijft in detail de wreedheden van de kolonisten. Zijn ondraaglijke opsomming leidt in de zaal tot hevige reacties. Las Casas wordt door de aanwezigen beschuldigd van overdrijving en anti-Spaanse ressentimenten. Nergens wordt vermeld dat hij zijn "Brevísima relación de la destrucción de las Indias" (= Zeer kort verslag over de verwoestingen van de Indiën) reeds in 1542 geschreven had, in handschrift, uitsluitend bestemd voor Karel V en de kroonprins, de latere Filips II. De koloniale wetten van Karel V en dit debat -omdat de wetten in de Nieuwe Wereld dode letter bleven- zijn een reactie van de keizer op Las Casas’ schokkende verslag. Pas twee jaar na het debat, in 1552, liet hij zijn traktaat in druk verschijnen. Regelmatig krijgt hij steun van de franciscanen, de gastheren.

Uiteindelijk neemt de discussie de vorm aan van een rechtszaak. Er wordt zelfs een indiaanse familie ten tonele gevoerd voor een even bizar als vernederend spelletje. Sepulveda hoopt immers proefondervindelijk te bewijzen dat indianen wezens zijn zonder menselijke gevoelens, ongevoelig voor pijn en liefde en voorbestemd tot slavernij. Zelfs de ziekten als mazelen en pokken, waaraan de inboorlingen bij tienduizenden bezwijken, voert hij aan ter staving van zijn stelling!

De pauselijke legaat legt vast dat de indianen wel mensen zijn. Hij vraagt Las Casas wat die als oplossing ziet. Deze stelt voor dat de Spanjaarden de Nieuwe Wereld zouden verlaten (wat inderdaad uit zijn geschriften afkomstig is), maar je voelt aan dat hij zelf niet gelooft in de haalbaarheid van zijn voorstel. Dan oppert de legaat de mening dat de indio’s best zouden vervangen worden door negers uit Afrika, die zijn immers sterker en ze staan bovendien "een trap lager op de schaal van de menselijkheid". Las Casas wijst die oplossing af als even ongeoorloofd omdat "zij evengoed mensen zijn en onze gelijken". Maar tevergeefs.

 

Bespreking

De film legt uitstekend de tijdgeest bloot. Het debat is geen verzinsel, het heeft echt plaatsgevonden. Vooral Sepulveda vertolkt de opvattingen van de Europese theologen. Bijwijlen voel je je koud worden onder zijn strakke academische argumentatie, een duidelijk voorbeeld van de tragische bewustzijnsvernauwing van de humanisten die het hun onmogelijk maakte mensen met afwijkende normen als gelijkwaardig te zien.

Het kan misschien verbazen dat Las Casas ook de rechten van de zwarten verdedigt. In de meeste naslagwerken staat hij nog steeds geboekstaafd als de grote verantwoordelijke voor de eeuwenlange aderlating van het Afrikaanse continent door de schandelijke slavenhandel. Doch ook hier is de film correct: in zijn latere geschriften heeft de dominicaan inderdaad zowel de slavenhandel als de gewelddadige bekeringen in sterke bewoordingen afgewezen.

Didactische verwerking

De film kan gebruikt worden in het 4de jaar (Grote Ontdekkingen) en in het 6de jaar (thema’s in historisch perspectief).

Opdrachten:

Aanvulling

Om de achtergronden van vooral Sepulveda’s argumentatie te kunnen volgen is vermoedelijk meer lectuur nodig:

Zie daarvoor [De Eeuw van Joos / De Conquistadores]

Jos Martens


[Terug naar artikel: Las Casas]