EUFEMISMEN EN DYSFEMISMEN

Terug naar studiewijzer

I. Theorie

A. Eufemismen

Eufemismen zijn opzettelijk verzachtende of verhullende woorden of uitdrukkingen. Ze zijn niet in de eerste plaats komisch bedoeld ( vgl understatement), hoewel ze soms gebruikt worden om fijn te spotten of zo overkomen bij de ontvanger.

Er zijn vier soorten:

· Tactvol understatement: om andere mensen niet te kwetsen:

  • Het is niet echt mijn smaak
  • Ze is een beetje corpulent
  • Hij heeft enkele onregelmatigheden begaan in de boekhouding.
  • Visueel en akoestisch gestoorde mensen.

· Fatsoens- of welvoeglijkheidseufemismen: om woorden te vermijden die als
   vies of niet echt net beschouwd worden:

· Taboe-eufemismen: woorden ivm seks - dood - ziekte - geloof ( God-duivel)

· Sluiereufemismen en gezagseufemismen: om mensen op de een of andere
   manier te beïnvloeden, bv om zichzelf beter voor te doen, ter verdoezeling
   van de waarheid, om te manipuleren ( in politiek en reclame)

 

B. Dysfemismen

Zijn het tegenovergestelde van eufemismen: opzettelijk grovere termen.
Doel: stoer doen, shockeren, schertsen, scherper formuleren, boosheid uitdrukken, modieus zijn, erbij horen.

  • dood en ziekte: val dood, een kankerstokje, wat een kleretroep,
    Krijg de pest, wat een pokkenweer, schurftkop, teringwijf.
  • Beroepen: een kraai of doodbidder - een pillendraaier - een zieleknijper.
  • Lichaamsuitscheidingen: bleekscheet - je stinkt uit je bek - schijtluis -
  • Zeikweer

C. Opmerkingen

· De verschillende soorten eufemismen kunnen overlappen:vb: suïcide ipv
   zelfmoord: om niet te kwetsen ( tactvol understatement) en/of omwille van
   het taboe: dood (taboe-eufemisme)

· Wat een dysfemisme of een eufemisme is, is erg relatief. Het hangt o.m af
   van de volgende factoren:

  1. de relatie tss de gebruikers:: vb: koppeltjes gebruiken vaak grove woorden als troetelwoordjes: bolleke, drollepol, hangbuikzwijntje, heksje, scheetje, sufferdje…
  2. De manier waarop men tegen bepaalde zaken aankijkt. Vb: Indertijd hadden de Nicaraguaanse verzetsstrijders, die gesteund werden door de VS, basissen in Honduras: De Amerikanen noemden deze mensen vrijheidsstrijders. Voor de Nicaraguaanse overheid waqren het terroristen.Voor de Amerikanen was terrorist een dysfemisme. Voor de Nicaraguanen was vrijheidsstrijders een eufemisme.
  3. De cultuur of sociale groep: Vb: bij ons zijn bepaalde seksuele termen taboe bij bepaalde groepen mensen, bij andere niet.
  4. De gevoelswaarde van een woord kan historisch veranderen. Sommige woorden waren oorspronkelijk eufemismen. Omdat ze na verloop van tijd onvoldoende verbloemden, ontstonden telkens nieuwe eufemismen. Gekkenhuis - krankzinnigengesticht - gesticht - psychiatrische inrichting - psychiatrisch ziekenhuis - psychiatrisch centrum…Onderontwikkelde landen - minder ontwikkelde landen - ontwikkelingslanden - de derde wereld…
  5. Bepaalde taboes zijn ook verdwenen: vb: Vroeger ontstond het ene na het andere eufemisme om een bepaalde dodelijke kinfectieziekte aan te duiden: tering, tuberculose, tbc. Nu de ziekte te genezen is, wordt er vrij over gepraat. Tuberculose is een neutrale term, geen eufemisme meer. Ook kanker is voor veel mensen geen schande meer.

 

II. Oefeningen

Opdracht 1

Bekijk de onderstreepte woorden in de voorbeelden hierna:

· wat valt je op wat de woordkeuze betreft?
· Wat is het doel van zulke formuleringen? Welke 4 soorten kun je onder-
   scheiden?

a. Speciaal opgeleide honden helpen andersvaliden

Bij de thuiskomst is het de hond die de deur opent.  ( Uit Gazet van Antwerpen)

b. Het heet nu al groot sportnieuws wanneer Chelsea-captain Dennis Wise een 65-jarige taxichauffeur in elkaar ramt omdat die hem en zijn vriendin niet naar een door Wise gewenst adres wil brengen. Het paar kwam uit één van de nachtclubs van bondscoach Terry Venables in Londons modieuze Kensington High Street. De twee waren, laten we zeggen, niet helemaal fris meer en daarom weigerde de chauffeur. De rechter veroordeelde Wise tot drie maanden, maar de prof legde met een achteloos gebaar de borgsom op tafel en mocht naar huis om te wachten op hoger beroep.

c. Taboe op winden laten doorbreken.

Winden laten is gezond en niemand hoeft zich ervoor te schamen, zegt de Nederlandse Lever- en Darmstichting. Vijftienmaal per dag een wind laten helpt tegen verteringsproblemen die anders voor veel hinder zorgen. Volgens de stichting, die onderzoek en publieksvoorlichting over maag en darmproblemen financiert, heeft één op vijf mensen problemen met de stoelgang, maar durven velen uit schaamte niet met hun arts te spreken over hun problemen.. De stichting wil een taboedoorbrekende campagne beginnen om de lucht te zuiveren. ( Uit De Morgen )

d. Senna krijgt een laatste triomftocht

SAO PAULO - De zondag op het circuit van Imola verongelukte autopiloot Ayrton Senna heeft gisteren in zijn geboortestad Sao Paulo een laatste triomftocht gekregen. Nadat ruim driehonderdduizend bewonderaars stoffelijk overschot waren kompen groeten, werd hij te midden van een massa van anderhalf miljoen mensen ten grave gedragen. ( Uit:Het Belang van Limburg )

e. Eind deze week valt het doek voor de autoproducent Wartburg uit de voormalige DDR. Het besluit werd genomen omdat de productie, in Automobilwerk Eisenach ( AWE ), niet meer rendabel is. (…) Het besluit om de Wartburg uit productie te nemen, heeft directe en indirecte gevolgen voor ongeveer 17.000 arbeidsplaatsen. Van de 6832 werknemers van AWE zijn er 4900 direct betrokken bij de autoproductie. Bij de toeleveranciers werken nog eens 10.000 mensen. Voor alle werknemers van AWE geldt vanaf 1 februari een werktijdverkorting van 100 procent.

De regering van de deelstaat Thüringen, de vakbond IG Metall en de werknemers van AWE hebben het besluit van de Treuhandanstalt niet zonder meer geslikt. "Het laatste woord is nog niet gesproken", verklaarde Detlef Killmer, Staatssecretaris van Economische zaken van Thüringen. "Er moet meer tijd worden genomen voor de 'herstructurering' van de autofabriek in Eisenach," aldus Killmer. ( Uit: De Morgen )

f. HET WOORD IS GENOCIDE

De omvang van het Rwandese drama laat zich slechts moeizaam door de geest vatten. Alain Destexhe ( Artsen zonder Grenzen) denkt er toch het zijne over. Een gesprek. ( Uit: Knack )

Opdracht 2: Bekijk de onderstreepte woorden in de voorbeelden hierna. Wat valt je op? Hoe heet dit fenomeen? Wat is het doel van dergelijk taalgebruik?

a. "Lachen is de mooiste wraakneming," lacht Kristien Hemmerechts, " maar niets is moeilijker dan de lachlust opwekken. Tom Lanoye is een schrijver die met vaart en bijtende spot het belachelijke van bepaalde stellingen kan aantonen, politici te kakken kan zetten. In Kartonnen dozen schrijft hij bijvoorbeld over het Vlaams nationalisme, over de verhalen die van generatie op generatie worden verteld om het nationaliteitsgevoel aan te wakkeren. De griezelige sfeer hieromtrent typeert hij scherp, hij heeft goed geobserveerd hoe provinciaal die houding is." Uit: Vrij Nederland

b. "Hoeveel jaren je tijdens de komende uurtjes ook kwijt zal raken, stomme ouwe sok, ik zal altijd veel jonger blijven dan jij! Drink ook jongens!" ( over het drinken van jeugdelixir ) ( Uit: Berck & Cauvin: Sammy. Het jeugdelixir )

Opdracht 3: Bekijk opnieuw de onderstreepte woorden. Tot welke van de behandelde vormen van taalgebruik horen ze? Indien mogelijk, tot welke soort behoren ze?

  1. Fouten maken is nog steeds een taboe onder medici. Hoogstens wordt gesproken van een kunstfout als de arts zondigt tegen de elementaire regels van diagnose en behandeling. Vaker hebben artsen het over complicaties, bijwerkingen, incidenten, bijna-ongelukken, of iatrogene schade (Uit: De Morgen)

  2. "Canardo, ouwe boef, hoe gaat het er mee?"
    "Da's zeker tien jaar geleden. Wat zoek jij hier"
  3. MEER EN MEER LIJKT DE ZUIDZEE OP EEN TOILET VOOR GROOTMACHTEN. MAAR ZE VERGETEN WEL DOOR TE SPOELEN…
    Onze reporter toerde rond in de Pacific en brengt in ons novembernummer verslag uit over de verwording van een paradijs: over tonijn en welzijn, culturele schokgolven, nucleaire tests en het broeikaseffect. Verderin ons novembernummer….
    (deel van een advertentie voor De Wereld Morgen )

Opdracht 4: Duid de eufemismen en dysfemismen aan. Zeg bij de eufemismen tevens tot welke soort ze behoren.

1. Binnenkort viering oprichting honderdste mindermobielencentrale.

Drieëntwintig keer moest Martha Clercx (75) uit Lummen naar het ziekenhuis in Hasselt voor bestraling. De bus was moeilijk en familie was niet vijf keer per week beschikbaar. Gelukkig kon ze gebruikmaken van de gloednieuwe mindermobieolencentrale in Lummen. Het is de honderdste in Vlaanderen, en dat wordt binnenkort gevierd. (Uit: De Morgen)

2. Opgelazerd jij, begrepen!!!

3. Zepa 'etnisch gezuiverd'.

De Bosnische Serviërs hebben gisteren de 'etnische schoonmaak' van Zepa voltooid. ( Uit: NRC Handelsblad )

4. Wat gebeurt er met zo'n unieke bibliotheek als ooit de Grote Veerman komt? "Ik ben daar soms mee bezig, maar gelukkig hebben mijn kinderen, vooral mijn jongste zoon Karl, belangstelling voor boeken." De schat zal dus in de familie blijven. En als Carlos van Louwe op zijn reis naar de Overkant drie van zijn boeken mag meenemen, zouden dat een Uilenspiegel uit 1869 zijn, met tekeningen van Félicien Rops, de Encyclopedie van de Vlaamse beweging en de gedichtenbundel Adagio van Felix timmermans. ( Uit: De Standaard )

5. "Zo'n onderzoek kan heel de familie in de stront doen belanden. Want dikwijls worden huizen, auto's en geld op naam van huisgenoten gezet. Ze denken dan dat wij er niet aan kunnen. Fout: we kunnen een financieel onderzoek instellen naar iedereen die onder hetzelfde dak woont." (Uit: De Morgen )

6. U zal geen last meer hebben van onaangename geutjes. Want nu is er Stick-up van Airwick. Een praktische luchtververser, die u zelf met een kwartdraai kan regelen. U plakt hem aan een kant vast en aan de andere kant ruikt hij lekker.
U plakt de Airwick Stick-up waar u maar wilt: de badkamer, de wagen, de kast, de kattenbak, naast de vuilnisbak, enz.
Nu de Stick-up van Airwick er is, kan u toch wel afrekenen met die vervelende onaangename geurtjes.
Bestaat uit drie parfums: den, lavendel, kamperfoelie.?

7.eet je alweer vetzak?! Weet je dat je drie keer zo dik bent als ik? Je kunt niet eens kleren kopen in 'n gewone winkel! Je moet naar een speciale zaak voor 'Extra Zware Mannen'! En wie heeft eigenlijk gezegd dat dikke mensen vrolijk zijn?! Wat is Er vrolijk aan een vetbult?! Trouwens, 't ergste is dat je korter leeft. Dankzij jou heb ik geen trek! (Uit: Mad Magazine )

8. In een toelichting bij zijn beslissing om Interbrew te verlaten stelt Meerloo "dat thans het geschikte moment gekomen is om de carrière een andere wending te geven, nu Interbrew op wereldvlak een stevige positie in de biermarkt verworven heeft".
Voorzitter Paul de Keersmaeker van de Raad van Bestuur van Interbrew zegt de beslissing van Meerloo te betreuren, maar ook te respecteren. "Hans Meerloo slaagde er niet alleen in Interbrew op weg te zetten naar een succesvolle internationale expansie, maar had eveneens een belangrijke bijdrage in de versteviging van haar financiële positie en operationele slagkracht." (Uit: De Morgen.)

9. Limburg kent 142 zwarte verkeerspunten

BRUSSEL - De Limburgse wegen tellen maar liefst 142 zwarte punten, zo blijkt uit de cijfers van de genrale staf van de rijkswacht. Het gaat hier om risicoplaatsen in het wegennet waar op amper een jaar tijd minstens drie ongevallen met gewonden plaatsvonden. Op dertig locaties in Limburg werden op één jaar zelfs meer dan zes verkeersongelukken met gewonden geregistreerd. Vooral de Genkersteenweg in Hasselt, de Rijksweg in Maasmechelen en de Luikersteenseg in Sint-Truiden zijn gevaarlijke punten op de Limburgse kaart.

(Uit: Het Belang van Limburg)

10.. Vroeger stonden ze bekend als rattenvangers. Nu noemen ze zich liever 'pest controllers'. Behalve ratten pakken ze ook kakkerlakken, luizen, mieren, schimmels en micro-organismen aan. De strijd tegen die kleine maar taaie vijnanden levert blijkbaar een goed belegde boterham op. Zo goed zelfs dat grote groepen als fabricom en de Compagnie Générale des Eaux een begerige blik op de sector hebben laten vallen.

(Uit: De Morgen )

11. Van een winkeldiefstal wordt in supermarkttaal eigenlijk niet gesproken. Men heeft het over 'inkrimping van de voorraad'. Schouten: " de computer die de bon bij het afrekenpunt afleest, geeft zelf een signaal voor een steekproef. De klant wordt dan alsnog gevraagd de boodschappen uit te laden. Er zijn immers altijd mensen die iets in hun wagentje leggen en het 'vergeten' te scannen.

(Uit: De Morgen )

12. Aan de universiteit van Oxford wordt momenteel een nieuw wondermiddel gekweekt om wonden van patiênten te desinfecteren: maden. Het probaatste middel tegen infecties en afstervend vlees in en rond een wonde is volgens Engelse onderzoekers niet langer chirurgische speerpunttechnologie maar de larve van de Greenbottle-vliegen. Het vreetwerk daarvan zou in elk geval geen verdoving vergen en zou merkelijk minder liitekens achterlaten dan de conventionele methoden.In de Verenigde Staten werden ondertussen al een honderdtal patiënten succesvol behandeld. Dat schrijft The Sunday Times in de zondageditie.

Zoölogen in Oxford zetten ondertussen in opdracht van chirurgen de kweek van dit wondermiddel verder. Verrassend is het procédé zeker, echt nieuw niet. Tijdens de Napoleontische Oorlogen dichtten de toenmalige dokters larven en maden deze heilzame eigenschappen al toe. De beestjes eten letterlijk het dode weefsel en de besmettingen weg uit de wonden. Dokters kwamen zelfs tot de ontdekking dat slachtoffers die een tijdlang in de loopgraven hadden gelegen, meer kans op overleven hadden dan diegenen die onmiddellijk werden gevonden. Tenminste als hun wonden krioelden van de maden die zich tegoed deden aan het rottend vlees. De Britse dokters die de madenmethode bevestigen, zitten wel met één grote levensvraag: hoe verkoop je ze aan de publieke opinie en in het bijzonder aan de patiënten in kwestie? De dokters zullen dit probleem deze week nog voorleggen tijdens een congres van Europese specialisten. In elk geval is aan de behandeling al een mooie naam gegeven: biochirurgie. Madenmethode klinkt immers wat te macaber.

(Uit: De Morgen )

13. Op aandringen van een vrouwelijke collega stelt Elsschot zijn belevenissen in het Parijse familiepension op schrift. Zo ontstaat Villa des Roses. Elsschot vertelt daarin over de gewiekste pensionhoudster Madame brulot en haar overdreven liefde voor het apje Chico. Ook komen de twaalf bewoners van het pension aan bod met al hun eigenaardigheden, zoals de kindse Madame Gendron, een kleptomane die zelfs de sinaasappels voor het toetje stiekem in haar tasje stopt. Bijzondere aandacht is er voor de verhouding tussen de jonge Duitser Grünewald en het kamermeisje Louise. Omdat Grünewald de rerlatie meer als een verzetje ziet, laat Louise het kind dat ze van hem verwacht, wegmaken bij een 'engeltjesmaakster'. Daarna keert ze gedesillusioneerd terug naar haar dorp.

(Uit: Diepzee )

14. De eergisteren op het Victoriameer gekapseisde veerboot MV Bukoba stond drie jaar geleden al op de lijst van de prioritair te realiseren Belgische ontwikkelingsprojecten in Tanzania. De reparatie van het schip werd echter om communautaire redenen keer op keer uitgesteld. Uit een door het Algemeen Bestuur voor Ontwikkelingssamenwerking ( ABOS) bij de Luikse universiteit bestelde studie bleek in 1939 al dat het schip een 'negatieve stabiliteit vertoonde. In het scheepvaartjargon betekent dat: absoluut zeeonwaardig.
(Uit: De Morgen )

15. Kern van zijn ontslag is een verszchil in spelopvatting.
(Uit: de Volkskrant )

17. Voor iedere bewoner een eigen sleutel en brievenbus. Het staat symbool voor de filosofie die gehanteerd wordt bij de serviceflat Parkresidentie in Jette. Vrijheid en zelfstandigheid gaan hand in hand met een dag en nacht gegarandeerde permanentie. De actieve senior - zeg nooit bejaarde - heeft er bovendien de keuze uit een pak activiteiten: van gymles over universitaire vorming tot een optreden van Will Ferdy
(Uit: De Morgen )

18. Door die ontploffing regende het algauw radioactieve partikeltjes op de plaatselijke stranden - en dat doet het nu nog altijd. Toch heeft de directie van de kerncentrale achttien jaar lang volgehouden dat dit geen gevaren voor de bevolking inhoudt. Het duurde zelfs meer dan tien jaar eer de stranden in kwestie gesloten werden. Nu lezen we dat die directie van de centrale bijzonder spaarzaam is geweest met de waarheid.
(Uit: De Morgen )

19.

DE NATUURLIJKE OPLOSSING

VOOR STOELGANGPROBLEMEN

Een regelmatige en gemakkelijke stoelgang is niet voor iedereen vanzelfsprekend. Daarom is er nu Farmafiber, een natuurlijk product op basis van één van de meest complete voedingsvezels voor ons lichaam: de suikerbietvezel.
Waar U ook bent, het Farmafiber-assortiment biedt u steeds het juiste product voor het juiste moment.
Kies uit deze 4 doeltreffende en smakleijke variaties: zakjes met vezels, tabletten, koekjes en pruimenmoes, of wissel eens af.

Succes verzekerd!

verkrijgbaar bij uw apotheker

De natuurlijke en aangename manier om uw darmtransit te bevorderen.

 

Opdracht 5: Maak van de volgende dysfemismen eufemismen.

1. Iemand heeft een scheet gelaten
2. Hij had zich weer her apelazarus gedronken
3. Een vriendin over je kamer: "Wat een kleretroep".
4. Omdat de wisselagent 500.000 frank gepikt had, werd hij n de bak gegooid.
5. Uw kind is een luilak.
6. op die weg staan elke zaterdagavond klabakken/smerissen.
7. Als hij zijn smoel durft te laten zien, dan rammen we hem in elkaar.
8. Zo'n oude brik zuipt olie.
9. Het enige wat jij presteert, is van roggebrood stront maken.
10. Ik crepeer van die pokkehitte hier.

Opdracht 6: Eufemistische of dysfemistische woorden of uitdrukkingen kunnen erg plastisch en zelfs komisch zijn.

a. Markeer hert eufemisme of dysfemisme
b. Wat betekent het?

  1. Na het verrassende verlies tegen Buster Douglas haalde Mike Tyson nooit meer zijn oude niveau. Even voor die kamp had hij met een dermate hoge snelheid zijn twaalfcilinder BMW tegen een boom geparkeerd dat zelfs over een zelfmoordpoging werd gesproken.
  2. Hij heeft woestijngras op zijn kop. Op zijn leeftijd komt dat wel meer voor.
  3. Ze is geopereerd aan de geefklieren.
  4. In een brief aan zijn moeder schreef Aleksander Zinovjev: " de vijand rent in paniek achter ons aan."" Kort daarop werd hij door de partijsecretaris op het matje geroepen.
  5. Ik ga wel met de benenwagen, het weer is prachtig..
  6. Als het stormt op zee, voelen sommige passagiers de behoefte de meeuwen te voeren.
  7. Kuifje loopt altijd rond als een drollenvanger.
  8. Hij zit op de schopstoel. Elke dag kan het zover zijn.
  9. Heb jij spraakwater gedronken?
  10. Stuur een kaartje als je boven bent.

Opdracht 7:

Leg in groep een mapje aan met voorbeelden van eufemismen en dysfemismen uit boeken, strips, kranten of tijdschriften:

· Minimum 4 dysfemismen

· Minimum 14 eufemismen: ze moeten van minimum 3 verschillende soorten
   zijn en voor elk ervan moet je minimum 2 voorbeelden geven.

Opdracht 8:

Lees de volgende tekst en haal de dysfermismen eruit. Vervang die door neutrale woorden. Waarom gebruikt de auteur hier dysfemismen. Wie is volgens jou de auteur en waarom.

"De droogte"

Omdat mijn vrouw de smerigste teef en de goorste hoer van heel België was, heb ik een redelijk moeilijke scheiding achter de rug. Zij wilde ons huis met alles erin, de auto en de hond. Als het van haar afhing, kreeg ik niks. Als het van mij afhing, kreeg zij de hond.
Dat lelijke kreng met z'n gluiperige rattensmoel en z'n vieze vuilwittte krulhaar stond continu op het punt mij te bijten. Nochtans nodigde ik hem om de andere dag uit om met mij te gaan wandelen in het bos niet ver van ons huis. Om de andere dag weigerde die rothond mee te gaan. Helemaal alleen wandelen in het bos, daar hield ik niet van, en zodoende bleef ik thuis. Maar minstens even vaak zat ik in het café. "Hij zat altijd in het café," zei de advocaat van mijn vrouw tegen de rechter.
"Niet waar," zei mijn advocaat., "om de andere dag zat hij thuis."
"Ja, wel iedere keer toevallig als zijn vrouw niet thuis was," zei de advocaat van mijn vrouw.
"Dan zat ze wel iedere keer bij haar minnaar!" schreeuwde ik.
"Kalm jij," zei mijn advocaat, " ik voer hier het woord."
"Maar het is waar!" riep ik." Ik ben er zeker van dat ze een minnaar had. Alle tekenen wijzen in die richting."
"Bewijs maar dat ik een minnaar had!" riep mijn vrouw uitdagend.
"Schatje, ik wil dat je miij erbuiten laat," zei haar advocaat.
"Ben jij het?" riep ik ongelovig." jij rotzak!" Ik vloog hem aan.
Mijn advocaat probeerde mij los te trekken van zijn confrater. De rechter deed ook een duit in het zakje en gaf me een dreun tegen m'n bakkes. Daarna sloeg hij de advocaat van mijn vrouw neer, schopte mijn advocaat tegen de ballen en mepte mijn vrouw tegen de grond.
"Sorry," zei hij, " ik liet me even gaan. Ga allemaal weer zitten en nu wil dat iedereen zwijgt. Als er hier één het woord voert, dan ben ik het. Of denken jullie dat ik zomaar rechter geworden ben?! Als ik het wilde, had ik alles kunnen worden.! Ik kon piano spelen als de beste en was ik op een keer niet met kwalijke gevolgen tegen mijn eigen doelpaal gelopen, dan had ik het ongetwijfeld tot keeper van Anderlecht geschopt!"
"Anderlecht is een strontploeg," zei ik.