Andere nevels

Planetaire nevels

In tegenstelling tot wat de naam doet vermoeden, hebben deze nevels niets te maken met planeten. De naam ontstond toen men vroeger dacht dat planeten uit deze nevels konden ontstaan. Ze zien er immers uit als grote ringen rond een centrale ster. Als hier klonteringen in ontstonden, konden planeten gevormd worden.
Tegenwoordig weten we dat deze nevels niet met vorming, maar met sterfte te maken hebben. Planetaire nevels ontstaan uit de buitenste gaslagen die een ster op het eind van haar leven uitstoot. Dit vormt een ring of wolk rond de overblijfselen van de centrale ster die, wanneer ze zwaar genoeg is, nog een tijd kan doorgaan met kernfusie.
Planetaire nevels worden geclassificeerd met het systeem van Vorontsov-Velyaminov:
  • I - stervormig
  • II - schijfvormig
    • a - schijf helderder naar het centrum
    • b - uniforme schijf
    • c - schijf met sporen van een ring
  • III - onregelmatige schijf
    • a - onregelmatige helderheid
    • b - schijf met sporen van een ring
  • IV - ringvormige nevel
  • V - onregelmatige vorm, tussen planetaire en reflectienevel
  • VI - exotische vormen, bv. S- of 8-vormig
Een mooi voorbeeld is de Helixnevel.

Een spectaculaire variant ontstaat wanneer de centrale ster na een tijd uiteindelijk een nova of zelfs een supernova wordt. De gassen die hierbij worden uitgestoten, hebben een veel grotere snelheid dan die in de planetaire nevel. Als ze elkaar inhalen en botsen, kan er een fantastisch vuurwerk ontstaan.

Eta Carinae

Deze ster was honderden jaren geleden één van de heldersten aan de hemel. Tegenwoordig is ze zonder telescoop niet meer te zien. Dit komt omdat ze zichzelf omgeven heeft met een wolk gas.
Straling creëert een druk als het op voorwerpen botst. Net als de wind, maar i.p.v. luchtmoleculen zijn het nu fotonen die hiervoor zorgen. Eta Carinae is waarschijnlijk de zwaarste ster die we kennen, met naar schatting 100 keer de massa van de zon. Ze produceert zo een grote stralingsdruk, dat de zwaartekracht het oppervlak van de ster niet meer bijeen kan houden. De ster blaast zichzelf langzaam de ruimte in.
Na enkele honderden jaren heeft dit weggeblazen materiaal de ster omgeven als een dikke nevel, waar nog maar weinig licht door kan. De gaslobben strekken zich even ver uit als ons zonnestelsel.
De ster is een van de meest onstabiele die bekend zijn, en zal vermoedelijk binnen ten hoogste enkele miljoenen jaren een supernova worden.

NGC 2440
Planetaire nevel NGC 2440.
Het zwakke lichtpuntje in het midden is een witte dwerg, een van de heetste ooit ontdekt.

Eta Carinae

HST-foto van Eta Carinae. De twee lobben zijn ontstaan door een grote gasuitstoot in de 19de eeuw. De ster was toen even de op één na helderste aan de hemel. Tegenwoordig is ze niet meer met het blote oog te zien.

» home       » site kaart       » info       » contact
Laatst aangepast: 5.3.2005
Copyright © 2000-2005, Maarten Driesen