PROLEGOMENA

Basisprincipes bij onze indeling van de zinsconstructies

• 0.1. - Modaliteit
• 0.2. - Wijze van het werkwoord
• 0.3. - Modus van de zin
• 0.4. - Constatatie en eventualis
• 0.5. - Objectief en subjectief
• 0.6. - Zinstypes

Syntaxis van de zin

0.1. - Modaliteit

[ Modaliteit | Wijze van het werkwoord | Modus van de zin | Constatatie en eventualis | Objectief en subjectief | Zinstypes]

Modaliteit is een nuancering, door de spreker, van de feitelijkheid van hetgeen hij zegt.

• Het is een nuancering, d.w.z. dat de uitspraak "gekleurd" wordt.
• Het is een nuancering door de spreker, d.w.z. dat de mening van anderen er niet toe doet en dat elke uitspraak haar "kleur" krijgt van diegene die ze uitspreekt.
• Het is een nuancering van de feitelijkheid van hetgeen hij zegt, d.w.z. dat de spreker als uitgangspunt de realiteit neemt

Elke uitspraak die wij doen geeft uiteraard onze visie weer. Elke uitspraak is dan ook "gekleurd". Zij kan objectief gekleurd zijn: dan is ons verstand ermee gemoeid. Vaak is zij subjectief gekleurd: dan laten wij onze gevoelens blijken. Elke zin die wij horen of lezen heeft dus modaliteit in zich.

Modaliteit is zichtbaar (en hoorbaar) aanwezig
1. in de werkwoordsvorm,
2. in een groot aantal uitdrukkelijk aanwezige woorden (hulpwerkwoorden, bijwoorden, partikels)
3. in de vorm (constructie) van de zin.
4. in de zo belangrijke intonatie.

Een aantal voorbeelden uit het Nederlands zullen duidelijk maken wat wij onder modaliteit verstaan. Het feit waarover in al deze voorbeelden wordt gesproken is dat een zekere Delfine iets aan een zekere Fons vertelt.

1. Delfine heeft dat aan Fons verteld. [zuivere feitelijkheid]
2. Delfine heeft dat zeker aan Fons verteld. [zekerheid]
3. Ik weet dat Delfine dat aan Fons heeft verteld. [zekerheid]
4. Delfine heeft dat misschien aan Fons verteld. [onzekerheid, mogelijkheid]
5. Delfine kan dat aan Fons verteld hebben. [onzekerheid, mogelijkheid]
6. Heeft Delfine dat aan Fons verteld ? [onzekerheid]
7. Hopelijk heeft Delfine dat niet aan Fons verteld. [wens]
8. Ik hoop dat Delfine dat aan Fons verteld heeft. [wens]
9. Delfine, vertel dat aan Fons. [bevel]
10. Je moet dat aan Fons vertellen, Delfine. [bevel, verplichting]
11. Vertel dat toch aan Fons, Delfine! [aansporing]
12. Delfine had dat aan Fons moeten vertellen. [verplichting]

0.2. - Modi of wijzen van het werkwoord

[Modaliteit | Wijze van het werkwoord | Modus van de zin | Constatatie en eventualis | Objectief en subjectief | Zinstypes]

Elke vervoegde werkwoordsvorm heeft modaliteit in zich: hij staat in een bepaalde modus of wijze. Deze wijzen zijn:

• indicatief [aantonende wijs]
• conjunctief [aanvoegende wijs]
• imperatief [gebiedende wijs]

Deze drie wijzen van het werkwoord bepalen, in een bepaalde context, in een bepaalde tijd, soms in combinatie met de andere elementen die hierboven gegeven zijn, de modaliteit van de zin.

0.3. - Modi van de zin

[Modaliteit | Wijze van het werkwoord | Modus van de zin | Constatatie en eventualis | Objectief en subjectief | Zinstypes]

Afhankelijk van de verhouding van de uitspraak tot de realiteit, kan de spreker zijn uitspraak een bepaalde modaliteit geven. We onderscheiden:

• (Modus) realis: de realiteit is zoals ik het zeg
  B.v.: Op Mars is leven mogelijk.
   
• (Modus) potentialis: de realiteit zou kunnen zijn zoals ik het zeg (ook al is het nu niet zo)
  B.v.: Op Mars zouden vormen van leven kunnen ontdekt worden.
   
• (Modus) irrealis: de realiteit is niet zoals ik het zeg (ook al zou ze zo kunnen zijn)
  B.v.: Op Aarde zou geen leven bestaan zonder atmosfeer. [Maar er is een atmosfeer, en dus is er wel leven.]

0.4. - Constatatie en eventualis

[Modaliteit | Wijze van het werkwoord | Modus van de zin | Constatatie en eventualis | Objectief en subjectief | Zinstypes]

Vele verschillende zinstypes kunnen we klasseren als constaterend of als eventualis.

Constaterende uitspraken hebben in principe betrekking op het verleden of het heden. Zij spreken over een feit: er kan niets meer aan veranderd worden.

Eventualis-uitspraken hebben betrekking op de toekomst. Zij hebben het over iets mee dat nu nog geen feit is, maar het kan of moet worden: er kan nog iets aan gedaan worden.

1. Delfine heeft dat aan Fons verteld. [constaterend]
2. Delfine heeft dat zeker aan Fons verteld. [constaterend]
3. Delfine zal dat aan Fons vertellen. [eventualis]
4. Je moet dat aan Fons vertellen, Delfine. [eventualis]

0.5. - Objectief en subjectief

[Modaliteit | Wijze van het werkwoord | Modus van de zin | Constatatie en eventualis | Objectief en subjectief | Zinstypes]

De vele verschillende zinstypes kunnen we klasseren als objectief of als subjectief.

Een objectieve uitspraak laat niets zien van de gevoelens van de spreker.

Een subjectieve uitspraak laat de gevoelens van de spreker doorschemeren.

Combineren we dat onderscheid met dat tussen een constatatie en een eventualis, en dat tussen realis, potentialis en irrealis, dan krijgen we het volgende:

• een objectieve constatatie dat iets zo is als men zegt
  Delfine heeft dat aan Fons verteld.
• een objectieve constatatie van een mogelijkheid
  Delfine zou dat aan Fons verteld kunnen hebben.
• een objectieve constatatie dat het anders is als men zegt
  Als Delfine dat verteld had, zou Fons het ons gezegd hebben.
• een subjectieve constatatie dat iets zo is als men zegt
  Delfine heeft dat aan Fons verteld zeg!
• een subjectieve constatatie van een mogelijkheid
  Als Delfine dat maar niet aan Fons verteld heeft!
• een subjectieve constatatie dat het anders is als men zegt
  Had Delfine dat maar niet aan Fons verteld!
• een objectieve eventualisconstructie (die zich in niets onderscheidt van een objectieve constatatie)
  Ik zal morgen mijn kamer wel opruimen.
  Dat zal de postbode zijn.
  Dan zal Delfine dat verteld hebben.
• een subjectieve eventualisconstructie
  Vertel dat aan Fons!
  Die postbode moet komen!

[Modaliteit | Wijze van het werkwoord | Modus van de zin | Constatatie en eventualis | Objectief en subjectief | Zinstypes]