De
poolster en omgeving
Bron afbeelding: Rob Walrecht
Je weg
vinden aan de sterrenhemel is relatief eenvoudig wanneer je vertrekt van één
of meer gemakkelijk te herkennen sterrenbeelden.
Je kan het best beginnen met het sterrenbeeld Ursa Major of Grote Beer op
te zoeken. Dit sterrenbeeld is gemakkelijk te herkennen omwille van de bekende
vorm van een steelpan. Bovendien is dit sterrenbeeld in onze streken het heel
jaar zichtbaar (circumpolair).
Uitgaande van de Grote Beer kan je gemakkelijk een belangrijke baken vinden,
de poolster, Polaris. Zij staat vlakbij het punt aan de nachtelijke hemel
waar alle andere sterren en sterrenbeelden schijnbaar omheen draaien. Om de
poolster te vinden vertrek je van de twee voorste sterren van de steelpan,
b (Merak) en a (Dubhe). Verleng de verbindingslijn tussen de twee sterren
vijfmaal en je komt vanzelf bij de poolster terecht.
Je merkt
ook meteen dat vanuit Polaris een sterrenbeeld te zien is dat praktisch dezelfde
vorm heeft als de Grote Beer alleen kleiner. Het wordt dan ook terecht Ursa
Minor of Kleine Beer genoemd.
Wanneer je het echter aan de hemel wil bekijken, zal je wel een goede donkere
plaats moeten zoeken want behalve Polaris en de voorste sterren van de pan,
zijnde andere zwak en alleen bij goede omstandigheden waarneembaar. Bij zijn
grotere broer (moeder) , de Grote Beer, kun je eens proberen de “kop”
en de “poten” van het beest te zien.
Om je
te oriënteren wijst met de vinger naar de poolster, ga recht naar beneden
met je vinger, dit is het noorden, draai je nu 180° met je arm en uitgestrekte
vinger, dit is het zuiden, spreidt beide armen links is het oosten ren rechts
het westen. De lijn van noord over het zenit naar zuid is je plaatselijke
meridiaan een belangrijke lijn aan de hemel.
Bekijk
de sterrenkaart om vertrouwd te raken met de voornaamste sterrenbeelden die
Polaris omringen. Let wel op aan de hemel zijn de afstanden heel wat groter
dan op het kaartje lijkt.
De
seizoenen
Net zoals
we in ons klimaat en in de natuur seizoenen kennen, vinden we die eveneens
aan de sterrenhemel. Voor elk jaargetijde vertoont een eigen avondhemel. Zo
vind je typische lente -, zomer -, herfst - of wintersterrenbeelden.
De
zomer
Bron afbeelding: Rob Walrecht
Op deze
kaart zie je de typische zomersterrenhemel met de zomerdriehoek. De zomerdriehoek
wordt gevormd door de heldere sterren Wega(Lyra), Deneb(Cygnus) en Altaïr(Aquila).
Wanneer het in de zomer begint te schemeren, zijn deze drie sterren de eerste
die je aan de hemel zal kunnen zien. Vertrekkend van die drie sterren kan
je nu de bijbehorende sterrenbeelden opzoeken. Het gemakkelijkst herken je
Cygnus of de Zwaan. Het sterrenbeeld heeft de vorm van een groot kruis waarvan
de armen aardig lang zijn en je hebt weinig verbeelding nodig om er een zwaan
in te zien die met uitgestrekte vleugels halfweg door de zomerdriehoek zweeft.
Vanuit de ster Wega en met een beetje verbeelding, zie je Lyra of de Lier
als parallellogram waarvan één der korte zijden naar Wega wijst.
Aquila of de Arend, waarvan de ster Altaïr de helderste is, vraagt wat
meer fantasie om er de fiere roofvogel in te zien. Omdat Altaïr samen
met twee andere sterren een kort lijnstuk aan de hemel tekent, herken je het
sterrenbeeld snel.
Een ander eenvoudig weer te vinden sterrenbeeld is Delphinus of de Dolfijn.
Je kan er niet naast kijken want dit sterrenbeeld heeft echt de vorm van een
dolfijn die uit het water oprijst. Je vindt het links van de lijn die Wega
met Altaïr verbindt, onder de vleugels van de zwaan.
De
herfst
Bron afbeelding: Rob Walrecht
Het meest
in het oog springend sterrenbeeld is Pegasus met zijn vierkantvorm. Je ziet
dat het rechts staat van de zomerdriehoek, m.a.w. meer oostelijk aan de nachtelijke
hemel en dat is normaal. Het vierkant van Pegasus is aan de nachtelijke hemel
werkelijk groot. Je kan er niet naast kijken. Aan de linkerbovenhoek zit een
sliert van drie heldere sterren vast die wegvlucht uit de bovenzijde van het
vierkant. Dat is het sterrenbeeld Andromeda waarin zich de beroemde Andromedanevel
(M31) bevindt.
Onder Andromeda zie je drie sterren die een gelijkbenige driehoek vormen met
de punt naar het vierkant van Pegasus gericht. Dit sterrenbeeld heet inderdaad
Trianglum of Driehoek. Ook daarin staat een fraai sterrenstelsel, M33, maar
dit is wel wat moeilijker te ontdekken als beginned waarnemer.
Een minder goed zichtbaar en tamelijk groot herfststerrenbeeld zijn de Vissen
(Pisces), dieper onder Andromeda en het vierkant van Pegasus. Je moet best
niet te veel lichthinder hebben om dit sterrenbeeld te vinden. Ook nog een
behoorlijk groot sterrenbeeld is de Walvis of Cetus. Je moet wel over een
tamelijk vrije horizon beschikken.
De
Winter
Bron afbeelding: Rob Walrecht
De winterzeshoek
is de belangrijkste baken aan de sterrenhemel dir jaargetijde. Vertrekkend
van het hoogste punt en rechtsom draaiend, maken volgende sterren er deel
van uit: Capella in Auriga (Voerman), Aldebaran in Taurus(Stier), Rigel in
orion, Sirius in Canis Major(grote Hond), procyon in Cannis Minnor (Kleine
Hond) en het stel Castor en Pollux in Gemini (Tweeling).
Slechts enkele van de sterrenbeelden lijken een beetje op wat ze voorstellen.
Het sterrenbeeld Stier is zeer gemakkelijk te herkenden aan de karakteristieke
“V” vorm. Met wat verbeelding kun je daarin de kop van het dier
herkennen. De fraaiste ster is Aldebaran, het rode oog van de stier. Boven
de stier staan zeven heldere sterren bij elkaar. Het zijn de Plejaden of M45,
ook wel eens de zeven zussen genoemd. Test er je gezichtsvermogen eens op
uit. Heb je goede ogen, dan moet je de zeven sterren met het blote oog kunnen
zien. Boven de plejaden vind je het sterrenbeeld Perseus. De Griekse held
staat wijdbeens voor de Plejaden op wacht. Dit sterrenbeeld bevat een veranderlijke
ster die je met het blote oog kan volgen. Dat wordt bewezen door haar naam.
De Arabieren noemden haar Algol of de duivelster omdat zij voortdurend in
helderheid varieerde.
Orion de jager valt dadelijk op. Het is een behoorlijk groot sterrenbeeld
en een der fraaiste aan de nachtelijke hemel. Bestudeer het eens op een steratlas
of in een boek waar duidelijk in zijn geheel is afgebeeld en tracht dan ook
eens het “hoofd” en de “boog” (of is het een schild
gemaakt van de huid van een Leeuw) van de fiere krijger aan de hemel te vinden.
Aan de rechthoekvorm van de Tweelingen kan je moeilijk voorbijgaan. Hij is
duidelijk herkenbaar en eveneens tamelijk groot.
De twee honden, Canis Major en Canis Minor worden vooral gemarkeerd door hun
heldere sterren, respectievelijk Sirius en Procyon. Sirius kan je bovendien
beschouwen als de “disco-ster” van de nachtelijke hemel. Zij trilt
en flikkert behoorlijk en vertoon vaak een heel gamma kleuren. Wanneer je
horizon het toelaat, kan je onder Orion eens proberen om het sterrenbeeld
Lepus of de Haas te vinden. Het gaat heus makkelijker dan je denkt.
De
lente
Bron afbeelding: Rob Walrecht
Het sterrenbeeld
dat dit seizoen beheerst is ongetwijfeld de Leeuw. Er is echt niet veel verbeelding
nodig om de koning der wildernis aan de hemel te vinden.
Ogenschijnlijk is de lentesterrenhemel een saaie bedoening, maar vergis je
niet! Tussen de Leeuw en de Tweelingen staat het nogal moeilijk te vinden
sterrenbeeld Cancer of Kreeft. Links van de Leeuw vindt je Boötes of
de Ossenhoeder, maar die heeft meer weg van een papieren vlieger. De heldere
rode ster onderaan de “vlieger” is Arctures. Het is de eerste
ster die je aan de lente avondhemel zal zien. Je vind Arcturus ook door de
kromming van de steel aan de pan van de Grote Beer door te trekken. Linksonder
de Leeuw bevindt zich het sterrenbeeld Maagd, met Spica en Vindemiatrix als
helderste sterren. Wanneer je vanuit de Maagd richting poolster gaat kom je
bij het sterrenbeeld Coma Berenices of hoofdhaar van Berenice. Heb je goede
ogen, dan ga je een zwerm sterren met het blote oog zien. De Maagd, Coma Berenice
en de Leeuw steken boordevol met sterrenstelsels of galaxieën. Zij vormen
de befaamde Virgo Cluster die overgaat in de Coma Cluster en zelfs door loopt
tot in Ursa Major of de Grote Beer. Wanneer je over een voldoende grote kijker
of telescoop beschikt raak je in dat gebied niet uitgekeken een echte “sterrenpoort”.
Tussen de steel van de pan van de Grote Beer en het achtereinde van de Leeuw
zie je twee heldere sterren. Het zijn de Jachthonden of Canes Venatici. Onder
Cancer, de Leeuw en de Maagd ligt het grootste sterrenbeeld: Hydra of de Waterslang.
Je moet wel laag bij de horizon over een goed uitzicht beschikken om het hele
sterrenbeeld te kunnen waarnemen. Tracht ook eens Corvus of de Raaf te vinden.
Tips
bij het waarnemen
Is het vanavond
helder, ga dan naar buiten en probeer, naargelang het seizoen, op de beschreven
manier je weg te leren vinden tussen de sterren. De figuren waaraan je sterrenbeelden
herkent, worden gelukkig meestal gevormd door hun helderste sterren. Daardoor
kun je een paar trucjes toepassen. Om de sterrenbeelden gemakkelijk te leren
kennen kun je beter naar buiten gaan bij valavond, zo een uur tot ander halfuur
na zonsondergang. Wanneer het nog niet volledig duister is, komen alleen de
helderste sterren door en die vormen juist het sterrenbeeld. Zo leer je gemakkelijkst
de zomerdriehoek te vinden. Dat zijn echt de allereerste sterren die op een
zomer - of een vroege herfstavond verschijnen.
Zoek in uw buurt de donkerste plaats met een openzicht, vooral naar het zuiden.
Comfort tijdens het waarnemen is een “must” dus een gemakkelijke
strandzetel is zeker geen luxe en bescherm je tegen koude en wind. Zo kan
je langer genieten van de sterrenhemel.
-Home-
