Het Lam en de Sheitan

Mijn Meester, spreek me over Goed en Kwaad

Dierbare Aristos, ik verblijd me in je onschuld en je naïviteit. Want Goed en Kwaad zijn begrippen die alleen de heersers dienen. Zij willen dat je het goede nastreeft, maar ze bepalen zélf wat de inhoud daarvan is. En ze hebben de machtsmiddelen om je te straffen als je daden in hun ogen als slecht overkomen.

Hebben niet de nobelsten onder ons zware en lange gevangenisstraffen uitgezeten, vooraleer zij van de mensheid als erkenning voor hun edele daden de grootste onderscheidingen ontvingen ? Volgden zij dan het Kwade of het Goede ? Of werden hun daden van de ene op de andere dag omgezet in hun tegendeel ?

Daarom heult de geschiedenis steeds met de overwinnaars, want zij schrijven de kronieken. Wie de macht bezit, heeft de valse waarheid en zal zichzelf steeds als Goed bestempelen. Tot de krachten tanen, en de macht in andere handen overgaat. Vanaf dat moment worden de boeken herschreven en is het vroegere Goed in het huidige Kwaad verkeerd. En zo betalen machthebbers die ten val komen dit vaak met hun eigen leven. Want wie het Kwaad vernietigt, doet het Goede. En dus wordt het kalf eerst aanbeden, en dan verbrand.

Maar Mystagoog, er bestaat voorzeker toch zoiets als het absolute, het goddelijke Goed ?

Heb je dan niets begrepen, mijn goede Aristos ? Luister dan naar dit paradigma. Noem het een denkoefening als je wil.

In alle oude geschriften vinden we de oerstrijd tussen goede en kwade krachten beschreven. En steeds overwinnen de krachten van het goede die van de boze. Maar als je daarnet geluisterd hebt, dan weet je dat dit niet zo hoeft te zijn.

Sommigen menen dat bij de Profeten (Isaias 14:12) de strijd tussen Goed en Kwaad, tussen God en Lucifer, wordt beschreven. Zij dwalen, want deze passus is door de "heilige" Hieronymus zeer gebrekkig uit het Hebreeuws omgezet, en later met veel kwaad opzet foutief geïnterpreteerd. De koning van Tyrus wou zich namelijk als godheid in het uitspansel laten opnemen, onder de vorm van de morgenster, de planeet Venus. Om deze daad van hoogmoed werd de koning door God terechtgewezen.

De Hebreeuwse term voor Venus luidt "Heylel" of "schitterende", en hiervan maakte Hiëronymus "Lucifer" of lichtdrager, één van de Romeinse benamingen voor deze planeet. En zo werd de koning later weliswaar geen planeet, maar dan toch een engel.

Je mag ook om het even welk ander strijdverhaal als voorbeeld nemen, van de Godendeemstering tot de strijd tegen de Titanen. Voor mijn betoog maakt het niets uit, laat ons het dus bij Lucifer houden.

De christelijke overlevering - en dus niet de bijbel, die met geen woord over Lucifer rept - heeft het over het feit dat de schitterendste der engelen niet voor Adam wou buigen omdat de mens uit modder was geschapen. Dit griefde God, en er ontstond een conflict waarbij Lucifer een derde van de engelenschaar achter zich wist te mobiliseren. De ongelijke strijd werd door de cherubijn verloren en als Satan werd hij in de afgrond gestort. Nogmaals zeg ik je, dit verhaal is niet authentiek, maar achteraf door de vroege kerkvaders geënsceneerd. Maar laat ons even aannemen dat ze toch gelijk hebben.

Het kan dan niet verwonderen dat "God" het Goede vertegenwoordigt, want hij komt als overwinnaar uit de strijd. Zelfs als de verstandigste, meest schitterende en kunstzinnige der engelen de uitsluitende emanatie van het Goede zou geweest zijn, zou hij nog als Kwaad bestempeld zijn, alleen omwille van het feit dat hij zijn oorlog verloor. Als hij had gewonnen, aanbaden vele mensen nu Lucifer.

De cherub werd ervan beschuldigd dat hij naijverig was, en aan God gelijk wilde zijn. Het thema van de hubris is eeuwenoud. Maar dit argument is makkelijk omkeerbaar en dan verstaan we dat God geen Lichtbrenger in zijn nabijheid kon verdragen. En zegt deze God ook niet in de boeken van het Oude Testament "Ik ben een naijverige God"' ?

Merkwaardig is het verhaal van de oerboom, de Yggdrasil, die in het boek Genesis de "boom van de kennis van goed en kwaad" wordt genoemd. Want nadat de eerste mensen volgens de overlevering van zijn vruchten hadden gegeten gingen hun ogen open en zagen ze wat écht Goed en Kwaad was. Die kennis werd hen fataal, en ze werden door het Kwaad verdreven. Dat het een slang was die hen op de hoogte bracht, is ook niet toevallig. In vele culturen geldt de slang als het eeuwige symbool van kennis en waarheid.

Als je dit kan geruststellen mag je de acteurs in dit verhaal ook anders benoemen: spreek dan van Loki en Baldr, of van Zeus en Chronos.

Ik waarschuw je, Aristos, dit is maar een verhaaltje, een manier om je oordeel aan te scherpen. Het Goede is niet uit zichzelf Goed omdat het ons zo wordt voorgehouden. En evenmin is het Kwade altijd te weren, want er zullen steeds mensen zijn die uit eigenbelang het Kwaad een eigen gedaante zullen geven.

Voor wie nadenkt zijn deze zaken vanzelfsprekend. Alleen het nadenken is niet voor iedereen vanzelfsprekend.

Maar Meester, als we niet met zekerheid weten wie of wat het Goede vertegenwoordigt, welke houvast hebben we dan nog bij ons moreel oordeel ?

Je vraag, Aristos, getuigt van meer scherpzinnigheid dan ik verwacht had. En de antwoorden zijn vele.

Wat Goed is voor de mens, is dit niet noodzakelijk voor het dier. Want in zijn zucht naar ruimte en gewin doodt de mens vele dieren en gaat zelfs zover ze tot voedsel te reduceren, ja, ze zelfs te kweken om in zijn behoeften te voorzien. Maar zijn ze niet alle levende schepselen zoals wij ?

Laat ons het dus alleen over het Goed voor de mens hebben. Niemand zal betwisten dat in leven blijven voor de meesten een goede zaak is. Mensvriendelijkheid is een goed, mensvijandigheid een kwaad. Het ontnemen van het leven aan een mens moet dus gezien worden als een erg kwaad, dat alleen in zeer uitzonderlijke omstandigheden te rechtvaardigen valt.

Valt het dan niet op dat nagenoeg alle godsdiensten ter wereld een zeer mensvijandig beeld in zich dragen ? Ze prediken de liefde, maar beoefenen de haat. Het Kwaad heeft zich de naam van het Goed aangemeten. Het is het Grote Masker.

Voorzeker, wijze Mystagoog, vergist u zich hier, want een religie kan toch niet mensvijandig zijn ?

Ik merk, Aristos, dat je moet overtuigd worden. Laat me je enkele voorbeelden geven en je denken verruimen.

Je kent natuurlijk het begrip "heilige oorlog". Het is een der gruwelijkste oxymora die er bestaan. De onderliggende gedachte is dat de eigen religie een dusdanig goed is, dat andersdenkenden mogen omgebracht worden. Dit denken herleidt de godsdienst tot het Kwaad zelf. Merkwaardig genoeg zijn het steeds de anderen die van onverdraagzaamheid worden beschuldigd.

In de geschiedenis van de mensheid heeft vooral de godsdienst uit Rome het grootste kwaad gesticht. Gedenk de kruistochten, de georganiseerde moordpartijen op de Hugenoten en de Katharen, het oprichten van de Inquisitie.

Een akte van geloof (auto-da-fe) bestond erin duizenden ketters naar de brandstapel te sturen. En zo verdiende men zijn hemel door andersdenkenden de hel op aarde te laten beleven.

En vernoem dan ook de lafheid van de weigering om het zogenaamde eigen moreel gezag te gebruiken wanneer miljoenen mensen dreigden ten onder te gaan. Geen waarschuwende stem, maar welwillende medeplichtigheid bij de meest huiveringwekkende van alle oorlogen. Dus werden de wapens gezegend en kregen de koppelriemen het opschrift "Gott mit Uns".

Maar evenzeer tel ik de bloedbaden in het nabije Oosten, waar vrouwen en kinderen massaal werden afgemaakt en de kruisvaarders naar hun eigen kronieken kniehoog in het bloed stonden, onder de uitroep "Dieu le veult".

Gedenk, mijn goede Aristos, dat er slechts weinige oorlogen op deze planeet woeden, die niet zijn ingegeven door godsdienstig fanatisme, zoals de grote Humanist terecht opmerkte. En een militie die zich christelijk of katholiek noemt, is er niet minder bloeddorstig om.

Maar je verleidt me ertoe slechts één aspect van dit Kwaad te vermelden, terwijl er zoveel andere zijn.

Meester, maar het is toch voorzeker niet de religie die het Kwaad vertegenwoordigt ?

In elke mens, mijn lieve Vriend, leven oerbeelden en oude gedachten. In deze verlichte tijden zou men stellen dat ze genetisch bepaald zijn. Het magisch-animistisch of religieuze denken behoort hiertoe. Op zichzelf is dit de natuur eigen en nauwelijks verkeerd te noemen. Het animistische denken is zelfs een natuurlijke en voorbijgaande fase die we bij elk vierjarig kind terugvinden.

Niemand kunnen we het recht ontzeggen een bovennatuurlijke kracht op zijn wijze te vereren, als hij dit nodig heeft. Maar deze voorbestemming om het goddelijke te zoeken, is tevens een zwakte. Want de gewetenlozen, de verspreiders van het Kwaad, zullen deze zwakte misbruiken om de (goed)gelovigen de weg van de misleiding te tonen. Zij zullen stellen dat god met hen heeft gesproken, en zullen de leer in hun eigen belang herschrijven. Ze zullen pralen, waar ze anderen nederigheid voorschrijven, en ze hebben alle rijkdom, terwijl ze de armoede prediken. En ze bestraffen in anderen de daden die ze zelf verrichten, hierbij hun eigen geboden overtredend als hen dat uitkomt.

Maar het ergste Kwaad is dat ze de geest van de mensen manipuleren, zodat geen enkele gelovige er nog toe komt voor zichzelf te denken. En bewonderenswaardig is de doortraptheid waarmee ze hun doel bereiken, zoals menig psycholoog zal moeten toegeven.

Heeft niet elke godsdienst een uitgebreid en complex geheel van straffen en beloningen ? En is niet het kenmerk van de ultieme sancties als hemel of hel dat geen enkele ervan in dit aardse leven wordt toegepast ? Hoe onzichtbaar, onbewijsbaar en ontastbaar deze sancties ook mogen zijn, de grote massa gelooft graag dat er na hun dood rekenschap van hun daden zal geëist worden.

Maar de studie der mensen leert ons dat uitgestelde straffen of beloningen zelden een onmiddellijk effect hebben. En dus is er een meer directe sturing van het gedrag der gelovigen nodig. Hiervoor hebben de kerkvaders een magistrale vondst uitgewerkt: in plaats van bij elke gelovige een bewaker te zetten, hebben ze de beveiliging ingebouwd. Het middel heet schuldbesef en de naam is zonde. Het resultaat noemt men het geweten. Schuldgevoelens behoren tot de krachtigste richtinggevers van het menselijk gedrag. Want niemand breekt graag de sociale code met het risico op uitsluiting.

Vanaf de wieg wordt het mensenkind gemanipuleerd door zijn omgeving. De bedoeling is elke oorspronkelijke gedachte te doden en een "geweten" te vormen, dat daarna de nefaste rol van de opvoeders zal overnemen. Vele voorschriften uit de codex van de gedragingen zijn volledig absurd, levensvreemd, door de tijd achterhaald of uiterst mensvijandig. Maar slechts zelden worden ze aangepast.

Het meesterlijke en monsterlijke van deze constructie valt op als men de delen samenvoegt. Wie zich niet gedraagt naar de codex, wordt opgezadeld met schuldgevoelens, angsten en het risico op uitsluiting. Maar omdat de codex in vele opzichten tegennatuurlijk is, zal iedereen "zondigen". En dus blijft iedereen in de ijzeren houdgreep van de schuldgevoelens, van zijn "geweten".

Hoe gruwelijk is een systeem dat mensen bestuurt door hen met traumata op te zadelen ? Dat kleine kinderen de stuipen op het lijf jaagt met beelden van de eeuwige verdoemenis ? Dat diep-zwakzinnige kinderen in scholen verplicht te bidden tot een godheid die hun begripsvermogen volledig overstijgt ? Of dat kinderen met fanatisme opvoedt en met moordtuigen bewapent om een heilige oorlog met andersdenkenden uit te vechten ?

Het sluitstuk is natuurlijk dat het schuldbesef - dat veelal op niets berust - kan afgekocht worden, vroeger zelfs letterlijk door schenkingen aan een kerk of aflaten. Dezelfde religie die het zondebesef had veroorzaakt, kon het door vergiffenis weer ongedaan maken. Een meesterzet, die het permanente karakter van de greep op de mensen verzekert.

Meester, uw uitspraken brengen me in de war. Kan u dit met een concreet voorbeeld toelichten ?

Welzeker, mijn Aristos, maar dan moet je weten dat deze constructie door de westerse oude kerkvaders werd opgezet. Plato, je niet onbekend, predikte al de leer van het dualisme: de mens bestaat uit lichaam en geest. De instincten van het lichaam moesten onder controle gebracht worden door de adel van de geest.

Deze ideeën werden niet alleen door de kerk overgenomen, maar in extreme vormen uitgetekend. Het lichaam was een apparaat van de duivel, dat op alle mogelijke manieren moest gekastijd worden. Boete en versterving, flagellantisme, uithongeren… alle manieren waren geschikt om het lichaam in zijn ondergeschikte positie te bevestigen. Voor wie de diepere zin hiervan niet begrijpt is dit van een schokkende perversiteit.

De bedoeling was natuurlijk de mens te treffen in zijn innigste en meest natuurlijke lichamelijke belevingsvorm, de seksualiteit. Door seks tot zonde te verklaren maakte men van alle mensen zondaars, en kreeg dus iedereen zware schuldgevoelens toegemeten.

(Een eerste poging om van alle mensen zondaars te maken, lag in het concept van de erfzonde - een straf voor de "misdaden" begaan door het mythische koppel van de eerste mensen, en waarvoor de rest van de mensheid moest boeten. Zelfs het pasgeboren kind krijgt al een stempel van schuld op zijn voorhoofd gedrukt !)

Door het lichaam aan Satan toe te schrijven, kon elk genot in de kiem worden gesmoord. Seks kon alleen in functie van procreatie, nooit in termen van recreatie. En de vrouw werd eveneens op deze wijze gesataniseerd, omdat zij door de duivel werd gebruikt om de man te verleiden. In vele kerken zou ze nooit een hoge rang mogen bekleden.

De enkele wijze mannen die hiertegen in opstand kwamen, zagen hun boeken (en soms ook zichzelf) verbrand of werden opgesloten in instellingen voor mentaal onbekwamen.

Mystagoog, vertel me iets meer over de rol en betekenis van Satan.

Mijn goede Aristos, je moet begrijpen dat elke primitieve gemeenschap het belang kende van de vruchtbaarheid. Van een geslaagde of mislukte oogst hing het overleven van de hele commune af.

In deze oude gemeenschappen stond Satan voor de natuurkrachten, voor het lichamelijke, en dus ook voor het geslachtelijke. Bij de Romeinen ken je de Saturnaliën - let op dezelfde stam, "sat" -, die volledig gewijd waren aan de vruchtbaarheid, en die door de kerk later werden omgezet in carnaval (letterlijk: vaarwel aan het vlees), om de vastentijd iets meer acceptabel te maken.

Voor het feest van de Saturnaliën werd een koning gekozen. Het ganse feest lang mocht hij alles doen wat hij wou, alle vrouwen bezitten, alle eigendommen gebruiken. Maar op het einde van het feest werd hij afgemaakt, want men meende met een offer de goden te moeten gunstig stemmen.

Ook de beeldjes van de god Priapus, met zijn enorme erectie, dateren uit die tijd. De kerk heeft zich hier steeds fel tegen afgezet, maar vele van die beeldjes vinden we terug in de grootste pornografiecollectie ter wereld, die zich in het Vaticaan bevindt.

En natuurgodsdiensten als het Sjintoïsme, die steeds de band tussen mens en natuur hebben benadrukt, vereren ook in deze tijden nog fallische symbolen, zonder de aangeleerde schroom die het brandmerk is van onze westerse religieuze cultuur.

In latere tijden is de voorstelling die mensen hadden over satanisme een eigen leven gaan leiden. Al in de middeleeuwen verspreidde de kerk de meest gruwelijke verhalen over heksen en hun pact met de duivel. Kannibalisme van pasgeboren kinderen was nog het minste wat hen werd verweten. In recentere tijden hebben dwaze sekten het satanisme willen ontdoen van zijn oorspronkelijke betekenis door hierop in te spelen met infantiele rituelen als zwarte missen. De mythen die door de kerk waren gecreëerd zijn een eigen leven beginnen leiden. In elke religie spelen demonen een rol. In sommige godsdiensten worden ze wat kwaadaardiger dan in andere.

Maar onthou dit als kennis, mijn vriend Aristos: Religie op zich is minstens een neutraal gegeven. Godsdienst is wat de machtsbeluste manipulators er hebben van gemaakt, door zich de inhoud van "Goed" en "Kwaad" toe te eigenen.

Als Goed en Kwaad van hun inhoud zijn ontdaan, mijn Meester, wie zal dan nog oordelen ?

Inderdaad, Aristos, je bent je naam waardig. In een maatschappij waarin de moraal slaaf is van machtsbelangen, vind je maar weinig rechtvaardige rechters.

Wie kan met deze kennis nog oordelen over de schuld van een ander mens ? Neem daarom het volgende tot leidraad.

Wie een misdrijf begaat dat mensvijandig is, zondigt tegen de natuur zelf. Want wie slachtoffers maakt, laadt op zich de verplichting deze schade te herstellen. Nochtans blijven in onze gemeenschap vele van deze misdaden onbestraft. Zien we niet om ons heen hoe de leefomgeving van mensen wordt vernietigd, de toekomst van onze kinderen wordt gegijzeld, en het denken van velen wordt vergiftigd, alles uit eigenbelang ? Wie bestraft deze boosdoeners ?

Maar ook worden mensen soms zwaar gestraft omdat ze hun natuur volgden, terwijl ze niemand schade berokkenden, alleen omdat enkele zedenmeesters dit zo gewild hebben. Alle verhoudingen vallen dan weg. Wie door alcohol vergiftigd een kind doodt, wordt vaak minder zwaar gestraft dan iemand die alleen maar in het bezit is van een veel onschuldiger genotmiddel. En het zal je voorzeker niet verwonderen dat onder druk van eeuwen schuldgevoelens het vooral de seksualiteit is die in haar uitingen nog steeds het meest aan banden wordt gelegd. Zelfs volwassenen die in volledige onderlinge toestemming hun seksuele beleving op hun eigen manier willen uitdrukken, kunnen voor het leven gebroodroofd worden of een andere straf ondergaan die hun toekomst totaal zal verwoesten.

En zo merk je dat schuldige misdrijven vaak onbestraft blijven, terwijl tegen schuldloze soms onevenredig zwaar wordt opgetreden. Dit is geen goede zaak, want ze ondermijnt het geloof van de mensen in een rechtvaardige staat.

Ik voorzie je volgende vraag, mijn beste Vriend, en daarom zeg ik je: volgens dit richtsnoer zijn er geen beperkingen op het menselijk seksueel gedrag, als je slechts drie eenvoudige stelregels volgt. Ten eerste moeten alle betrokken partijen - met hoevelen ze ook zijn - hun volle en volledige toestemming hebben gegeven. Ten tweede mag er op geen enkele manier ongeaccepteerde of niet te herstellen schade worden aangericht. En tenslotte moet elk van de betrokkenen bereid zijn de volle verantwoordelijkheid te overzien en te dragen van de eventuele gevolgen van zijn daden. Dit laatste veronderstelt een mate van volwassenheid die helaas niet aan alle mensen is gegeven.

Meester, de avond valt, wat moet ik uit deze uiteenzetting weerhouden ?

Besef, Aristos, dat Goed en Kwaad morele begrippen zijn die kind zijn van hun tijd, en een wapen in de hand van machthebbers. Maar macht is eindig en de tijdsgeest verandert voortdurend. Er is slechts één wet: probeer in al wat je doet je eigen belangen niet de laten voorgaan ten koste van schade die je aan anderen rechtstreeks of onrechtstreeks zou kunnen toebrengen.

Ik wens je een smakelijk en voedzaam avondmaal toe.