De conquistadores: wereldveroveraars met oogkleppen

Jos Martens

 


 

De keerzijde van de Renaissance

CULTUREEL AUTISME

 

Als een merkwaardig gevolg van het Concilie van Trente (ca. 1565) verbood Filips II in 1577 aan de Spaanse missionarissen in de Nieuwe Wereld alle verdere studie van de inheemse culturen en alle publicaties in de inheemse talen. De Indio's moesten maar Spaans en Latijn leren! 

Hiermee ontaardde de bewustzijnsvernauwing tot een werkelijk cultureel autisme. (Autisme is een ziekte, waarbij de patiënt zich volledig afsluit van de omringende wereld.) 

Als men dat vergelijkt met de situatie in de 12de eeuw, toen Petrus Venerabilis, de abt van Cluny, aanbeval dat de predikers die de kruistochten vergezelden, grondig de koran zouden bestuderen om de ongelovigen beter te kunnen begrijpen!

Dit cultureel autisme eindigt pas met de Verlichting, in de tweede helft van de 18de eeuw. Maar zelfs dan veroorzaakten de exotische culturen geen 'crise de conscience'. Rousseau, Montesquieu en andere 'filosofen' beschreven de 'wilden' doorheen een gekleurd kijkglas, om hen te gebruiken voor hun kritiek op de eigentijdse, te onnatuurlijk gekunstelde maatschappij. Hierdoor schiepen zij een nieuwe mythe: de literaire fantasie van le bon sauvage.

Zo staan we voor het paradoxale feit dat de Europese mens de indruk kreeg de kluisters van de middeleeuwen definitief af te werpen door de herontdekking van de Oudheid, terwijl juist deze aanbidding van de Oudheid voor een historische bewustzijnsvernauwing zorgde, op het ogenblik dat zijn fysisch wereldbeeld werd opengegooid door die explosie van energie, die wij de 'Grote Ontdekkingen' noemen.

 

[Terug naar overzicht: De conquistadores]

 


 

EEN LES VOOR HET HEDEN

 

Wij zijn op deze Europese mentaliteit zo uitvoerig ingegaan omdat ze de enige verklaring biedt voor de haast onbegrijpelijke manier waarop de Europeanen de concrete niet-Europese beschavingen hebben benaderd. Een der belangrijkste oorzaken van de wreedheden die de Spanjaarden, Portugezen, Hollanders... begingen was de ongelijkheidsgedachte, voortspruitend uit het cultureel autisme: het onvermogen de ander te zien als gelijkwaardig in plaats van inferieur. Wat dat betreft zijn de cijfers ontluisterend: in het jaar 1550 leefden in Amerika waarschijnlijk 80 miljoen mensen; vijftig jaar later waren er dat nog slechts 10 miljoen. Een demografische ramp zonder weerga in de lange, bloedige geschiedenis van de Homo Sapiens Sapiens, de "Dubbelwijze Mens"!

Die verbijsterende sterfte kan niet uitsluitend worden verklaard door oorlog, uitbuiting en de vernietigende uitwerking van Europese ziekten als pokken en mazelen, waartegen de inheemse bevolking geen verweer bezat.

De talloze doden waren in de allereerste plaats het gevolg van het feit dat de Europeanen de ëinboorlingí beschouwden als inferieur, niet meer dan een willekeurig voorwerp, een wezen dat zelfs minder waarde had dan de honden van de kolonisatoren. Het volgende bericht uit de aanklacht van Bartolomé de las Casas spreekt in dat opzicht voor zichzelf:

"Op een dag ontmoetten christenen een Indiaanse met een kind in haar armen, dat zij aan het zogen was. Omdat de hond die hen vergezelde honger had, rukten zij het kind uit de armen van de moeder en wierpen het levend voor de hond, die het voor de ogen van de moeder verscheurde. (...)"

Afschuwelijk genoeg behoren zulke feiten nog altijd niet definitief tot de geschiedenis. Ze gebeuren nog dagelijks in elke gewelddadige strijd om het eigen gelijk. En ze zullen blijven gebeuren, zolang machthebbers de andere voorstellen als des duivels, als minderwaardig aan de eigen groep. Kijk naar de gebeurtenissen in het laatste decennium van de twintigste eeuw, zelfs op ons eigen continent!

 


[Terug naar overzicht: De conquistadores]