De conquistadores: wereldveroveraars met oogkleppen

Jos Martens

 


 

Afrika, de zwarte mythe.

Kannibalen en naakte wilden

 

De pas ontdekte volkeren werden in Europa bij voorkeur afgeschilderd als barbaren of kannibalen (wat zo ongeveer gelijkwaardig was.) De lezers van reisavonturen konden genietend huiveren bij de beschrijving van woeste orgieën vol geroosterd mensenvlees. Spannender nog dan een hedendaagse Frankensteinfilm of gruwelvideo!

Nergens blijkt deze vervalsing van de werkelijkheid zo geslaagd als in het beeld dat Europa zich vormde van Afrika. Een beeld dat zich tot in deze eeuw handhaafde, van naakte menseneters met een bot door de neus en bijgevijlde tanden in grijnzende monden. De beroemde Engelse ontdekkingsreiziger Richard Burton schreef in 1860, toen hij de oevers van het Tanganjikameer bereikte, het volgende:

De studie van de neger is de studie van mensen zonder geestelijke ontwikkeling. Hij zou veel liever een gedegenereerde blanke willen zijn dan een wilde, die moeizaam de eerste stappen zet op de weg naar ontwikkeling, als het hem niet zo totaal onmogelijk was zijn toestand te verbeteren. Het lijkt me toe dat hij behoort tot een van die kinderlijke rassen, die nooit het peil van Mens bereikend, als een versleten schakel terugvallen uit de lange keten van natuurlijk leven."

Zelfs een zo verlicht man als de Schotse filosoof David Hume stelde haast een eeuw vroeger vast:

"Ik ben geneigd de negers van nature als inferieur aan blanken te beschouwen. Uit hun midden is eigenlijk nooit een beschaafde natie voortgekomen, noch een individu dat in daad of denken op de voorgrond trad. Bij hen geen knap bedachte producten, geen kunsten of wetenschappen."

 

[Terug naar overzicht: De conquistadores]

 


 

Afrikaans goud

 

De realiteit was nochtans lichtjes verschillend. Zowel in West- als in Oost-Afrika hadden reeds eeuwen vóór de komst van de Europeanen machtige en welvarende rijken bestaan. In beide gevallen waren die macht en welvaart economisch gebouwd op een uitgebreide interlokale en zelfs intercontinentale handel: in West-Afrika op karavaanhandel voornamelijk met het Noorden via ezel- of kameelkaravanen; in Oost-Afrika op zeehandel met de Arabische wereld. Zo belandde goud uit West-Afrika na vele dagreizen via de havens van het Noorden in Itali╬, Spanje en Portugal. Na de verkenning van de Afrikaanse kust schakelden de Portugezen de Moorse tussenhandel uit en voeren rechtstreeks naar de Goudkust, waar ze spoedig concurrentie kregen van ... Vlaamse zeelui.

Bekeken door onze 20ste eeuwse bril lagen heel wat van deze Afrikaanse staten qua rechtspraak en sociaal-economische organisatie beslist voor op Europa. Het beroemdst was wel het rijk Mali in de Westelijke Soedan, aan de Atlantische kust. Deze staat bereikte zijn grootste bloei onder keizer Kankan Moesa, die leefde van 1307 tot 1332. Hij heeft met de verovering van Timboektoe en Gao Mali uitgebouwd tot een ontzagwekkende omvang. Internationale faam verwierf hij door zijn pelgrimstocht naar Mekka in 1326, die zelfs onze geschiedenisboeken haalde.

Mansa, dit is keizer, Kankan Moesa reisde in een karavaan die bestond uit duizenden mensen. Zijn reisroute liep over Cairo. Hier veroorzaakte de gigantische hoeveelheid geschenken en goud, die hij uitdeelde, een complete ineenstorting van de goudprijs,waarvan Egypte zich twaalf jaar later nog niet volledig hersteld had. Geen wonder dat hij op een Catalaanse kaart uit 1375 afgebeeld wordt,zittend op zijn troon, terwijl hij een enorme klomp goud omhoog houdt.

 

 

Dit soort kaarten zou Europa de nodige navigatiemiddelen bezorgen om aan de grote ontdekkingen te beginnen. Zij werden opgesteld door joodse kaarttekenaars, die toegang hadden tot Noord-Afrikaanse en islamitische informatiebronnen, die voor christenen gesloten bleven. Vooral de moslims putten hun uitgebreide kennis van Afrika uit vele en uitstekende reisbeschrijvingen. De bekendste is wellicht die van lbn Battoeta, die lndi╬, China, Indonesi╬ en Turkestan bezocht, alvorens hij in 1353 in Niani, de hoofdstad van het Mali-imperium arriveerde en ons meteen het beste ooggetuigenverslag over dit rijk bezorgde.

Alle Afrikaanse culturen bespreken is onbegonnen werk in het te korte bestek van deze bijdrage. Wie er meer over wil weten, verwijzen wij naar het werk van Basil Davidson, Afrika - Een groots continent, dat zijn uitstekende televisiereeks begeleidde.

 


[Terug naar overzicht: De conquistadores]