Historische films: geannoteerde lijst van speelfilms

OUDHEID: 2. GRIEKSE EN ROMEINSE OUDHEID

2.1 HELLAS

 

Troy - VS 2004 - op video of DVD - speelduur: 165 minuten - Engels, Nederlandse ondertitels.

Tijd en ruimte: Hellas, Troje, 1200 v.C. (!)

 

Genre: peplum-spektakel - gebaseerd op de Ilias van Homeros.

 

Acteurs: Brad Pitt (Achilles), Eric Bana (Hector), Orlando Bloom (Paris), Brian Cox (Agamemnon), Brendan Gleeson (Menelaos), Diane Kruger (Helena), Peter O'Toole (Priamos), Julie Christie (Thetis).

 

Regie: Wolfgang Petersen

Bezing nu, o Muze, de wrok van Achilles, de zoon van Peleus. Veel leed bracht deze held over de Achaeërs. Naar Hades heen voeren talloze helden, honden en gieren vraten hun lijken - de wil van Zeus vervulde zich.

Inhoud

Menelaos (rol van Brendan Gleeson), koning van Sparta, sluit een vredesverdrag met Hector (Eric Bana) en Paris (Orlando Bloom), prinsen van Troje. Maar daags na het feest merkt Menelaos dat Paris er met zijn jonge vrouw Helena (Diane Kruger) vandoor is. Hij vraagt zijn broer Agamemnon (Brian Cox), koning van Mycene, om alle Griekse stammen te verzamelen en naar Troje te varen om zijn geschonden eer te wreken. Menelaos wil Helena terug, maar alleen maar om haar eigenhandig te kunnen vermoorden. Agamemnon is bereid de zaak van zijn woedende en vernederde broer te steunen, maar in feite wordt hij vooral gedreven door hebzucht, want hij wil allang Troje veroveren/vernietigen om zo de heerschappij over de Egeïsche zee te veroveren.

In Troje twijfelt de oude koning Priamos (Peter O'Toole), vader van Hector en Paris, erover hoe hij moet reageren. Als hij Helena terugstuurt naar Sparta kan een oorlog wellicht nog voorkomen worden. Maar dan verliest hij gegarandeerd zijn zoon Paris, want die is zo verliefd op Helena dat hij haar hoe dan ook zal volgen en dus zeker door Menelaos gedood zal worden. Priamos beslist dan maar dat Helena mag blijven, ook al komt er rampspoed van.

Met zo'n duizend schepen arriveren vijftigduizend Grieken voor de kust van Troje. Helemaal vooraan vaart de Griekse held Achilles (rol van Brad Pitt), die zonder op de rest van de vloot te wachten met zijn trouwe volgelingen het strand bestormt. 's Avonds hebben de Grieken het strand veroverd en zijn de Trojaanse soldaten teruggedrongen achter de hoge muren van hun stad.

Er bestaat geen twijfel over dat het Griekse leger, veel meer dan door de koningsbroers Agamemnon en Menelaos, vooral gestimuleerd wordt door de aanwezigheid van superkrijger Achilles. Maar in de proloog werd al duidelijk gemaakt dat Achilles eigenlijk een arrogante dwarsligger is, die liever niets met Agamemnon te maken heeft. Dat hij toch bereid gevonden werd om in te schepen voor Troje had vooral te maken met zijn moeder Thetis (rol van Julie Christie), die Achilles voorspelt: "Als je naar Troje vertrekt zal men binnen duizend jaar nog altijd je naam kennen en verhalen over je vertellen, maar je zal niet terugkeren." Thetis is een nereïde of goddelijke zeenimf, die Achilles bij zijn geboorte in het water van de onderwereldrivier Styx onderdompelde om hem zo onkwetsbaar te maken. Helemaal? Neen, de hiel waar zij hem bij die onderdompeling vasthield, zou altijd zijn tere plek blijven.

Maar terug naar de strijd. De verstandhouding tussen Achilles en Agamemnon wordt er niet beter op als de koning de gevangengenomen Trojaanse prinses en priesteres van Apollo Briseïs (Rose Byrne), op wie Achilles een oogje heeft laten vallen, voor zichzelf opeist. Achilles beslist in vechtstaking te gaan. Daarvan maken de Trojanen gebruik om bij een nachtelijke verrassingsaanval de Griekse troepen zware verliezen toe te brengen. Patroclos (Garrett Hedlund) kan het niet langer aanzien en leent stiekem de wapenuitrusting van zijn goede vriend Achilles om opnieuw ten strijde te trekken. De Grieken vatten weer moed, want ze denken uiteraard dat Achilles weer van de partij is. Maar Patroclos is niet zo onkwetsbaar en sneuvelt door het zwaard van Hector. Als Achilles dat verneemt, wordt hij pas echt nijdig. Vervolg, en dat is nog heel wat, op het scherm...

Bespreking

Als Hollywood zich waagt aan de verfilming van 'de machtigste mythe van Europa' (1), dan houden wij ons hart vast. Voor zijn peperdure spektakelfilm Troy - de Hollywood-studio Warner Bros. had er naar verluidt een productiebudget van zo'n 200 miljoen dollar voor over en superster Brad Pitt werd liefst 17,5 miljoen dollar rijker - liet regisseur Wolfgang Petersen (bekend van onder meer Das Boot, In the Line of Fire, Air Force One en The Perfect Storm) zich vrijelijk inspireren door de Ilias van de Griekse dichter Homeros uit (vermoedelijk) de achtste eeuw voor onze jaartelling.

Wij hebben de film in de beste omstandigheden bekeken, op supergroot scherm, met zes vrienden samen, van wie de helft de Ilias in het Grieks had bestudeerd en de anderen het epos minstens enkele keren in hun schoolloopbaan waren tegengekomen. We stelden ons de vraag: " Hoe zou iemand, voor wie ons cultureel erfgoed volledig vreemd terrein is, bij voorbeeld een Japanner of een Arabier, de film interpreteren?" Vermoedelijk als een andere versie van een oosterse vechtsportprent! Doet de film de echte Ilias onrecht aan? De goden zijn wel lijfelijk afwezig, maar voor de rest is de geest vrij behoorlijk gerespecteerd. De Ilias zit effectief vol bloederige knokpartijen en de verheerlijking van een soort slagersheroïsme!

Troy is op alle vlakken een superproductie: een legendarisch onderwerp, een indrukwekkende cast, massale actiescènes, dynamische duels, imposante decors, enzovoort. De vertelling daarentegen beklijft zelden. Om het erg complexe en met talrijke personages bevolkte verhaal enigszins helder te houden, begint de film met een uitgebreide tekst ter verduidelijking van de voornaamste protagonisten en locaties. Voor wie niet vertrouwd is met de Oudheid blijft het wellicht een harde dobber om alles en iedereen juist te plaatsen. Wie het Ilias-verhaal wel goed kent, zal zich dan weer ergeren aan bepaalde simplificaties aan weglatingen, gaande van het specifieke karakter van de 'vriendschap' tussen Achilles en Patroclos tot de 'goddelijke' inmenging in de gebeurtenissen (zoals de vraag van Thetis aan Zeus om de Trojanen te steunen zolang haar vertoornde zoontje Achilles geen genoegdoening heeft gekregen voor het feit dat de Griekse koning Agamemnon hem zijn geliefde krijgsgevangene Briseïs ontnomen heeft).

Uiteraard kan in een film niet alles worden verteld, zelfs als die bijna drie uur duurt. Maar de personages die aan bod komen, hadden best boeiender dialogen kunnen krijgen. Die beperken zich nu iets te vaak tot boutadeachtige uitwisselingen - "De geschiedenis herinnert zich de koningen, niet de soldaten" - over moed, oorlog, eer, verraad en hebzucht, die meestal niet erg subtiel, pompeus en bombastisch zijn. Soms zijn ze gewoon ronduit belachelijk, zoals in de scène waarin prins Paris aan Helena voorstelt - ze realiseren zich allebei dat hun verhouding een oorlog zal ontketenen - om gewoon weg te lopen en "van het land te leven". Paris verzekert haar tegelijk dat hij op herten en konijnen kan jagen.

Het heeft wellicht met de dialogen te maken dat de vertolkingen regelmatig geforceerd en ietwat theatraal aandoen en dan krijg je pas echt het vervelende gevoel dat je naar zo'n ouderwetse peplum-film zit te kijken. Soms lukt het wel, zoals in de sterk ontroerende scène waarin een door verdriet verteerde koning Priamos de wrokkende Achilles komt smeken om hem het lijk van zijn zoon Hector terug te geven. Indien alle dialoog- en acteerscènes van dat niveau waren geweest, was Troy een onbetwistbaar meesterwerk geworden. Quod non.

De massataferelen zijn wat ze moeten zijn: massaal. En sommige gevechtssequenties, zoals die van de nachtelijke verrassingsaanval met grote vuurballen, zijn zelfs zeer indrukwekkend, maar de visuele grandeur van The Lord of the Rings-trilogie ligt nog iets te vers in het geheugen om die vergelijking te doorstaan.

Brad Pitt heeft, zoals wellicht de bedoeling was, van zijn Achilles een niet bepaald sympathiek, eigengereid en onuitstaanbaar arrogant personage gemaakt. Voor zijn vertolking heeft hij zichtbaar wat extra spiermassa aangekweekt en zijn vechtstijl is behoorlijk impulsief en excentriek, gelukkig zonder modieus-choreografisch te worden. Nadeel is dat je het grootste deel van de tijd naar 'Brad Pitt' zit te kijken. Daar is op zichzelf niets mis mee, zullen de meeste vrouwen zeggen, maar het verhindert dat Achilles echt tot leven komt. Hoewel … ook de Achilles van de Ilias is een arrogant, verwend jochie met een ego zo groot als het atomium. Ik heb bij de lectuur vaak moeten denken aan het ras van de leeghoofdige blonde jonge voetbalgoden, type Beckham of Brad Pitt. Paris, die in doodsangst het duel met Menelaos ontvlucht, komt in de film menselijker en minder eendimensionaal over dan in het epos van Homeros. Agamemnon eveneens, maar dan omdat hij veeleer voorgesteld wordt als een cynische hedendaagse machtsppoliticus, zonder scrupules of respect voor het menselijk leven (inbegrepen dat van zijn eigen soldaten).

Met het enthousiasme van zijn humanioratijd, praat de 63-jarige Duitse regisseur Wolfgang Petersen in een interview over zijn fascinatie voor Homeros, de gelijkenis tussen Brad Pitt en Achilles, en de deugden van filmen met weinig computereffecten.

Algemeen besluit: eigenlijk ontbreekt er niet veel aan Troy, behalve de goden dan. Regisseur Wolfgang Petersen is verbaasd dat die getrouwheid verbaast.

,,Op school in Duitsland leerden we de Ilias van binnen en van buiten. Achilles was mijn held. Hij was al wat een zestienjarige wilde zijn: een rebel, een James Dean, en nog een goede vechter ook. In mijn dromen wàs ik Achilles. Mijn waardering voor Hector, even dapper maar bescheiden en bedachtzaam, groeide pas later: daar moet je wat rijper voor zijn.

Ik droomde al heel lang van een realistische verfilming van de Trojaanse oorlog. Alleen de invloed van de goden in het verhaal zat in de weg. Toen David Benioff me de eerste versie van zijn scenario opstuurde, ben ik meteen als een gek beginnen bladeren: wat doet hij met de goden? Ik ben ze niet tegengekomen, en dat vond ik heel slim van hem. Rechtstreekse inmenging van die goden op het menselijk gedrag zou in een hedendaagse adaptatie belachelijk lijken.

Homeros veroorloofde zich zelf ook veel vrijheden, hoor. Hij schreef de Ilias en de Odyssea ruwweg 500 jaar na de val van Troje. Hij heeft zich gebaseerd op mondelinge overlevering, liederen en legendes. De Ilias is dus niet hét verhaal van de Trojaanse oorlog, het is Homeros' versie ervan. En nu hebben wij er onze versie van gemaakt. Met veel respect voor de Ilias, omdat die nu eenmaal de beste bron is - naast de Aeneis van Virgilius. Maar ook met enkele aspecten die wij belangrijk vonden voor ons verhaal in 2004. Soms keken David en ik naar boven, en dan hoorden we Homeros zeggen: doe maar jongens, gooi die goden eruit als dat vandaag niet meer werkt, en lààt het slecht aflopen met Agamemnon."

- De personages handelen in Troy niet omdat deze of gene godheid hen dat influistert, maar volgen geloofwaardige menselijke drijfveren.

"Homeros schreef ook heel wijze dingen over het menselijk handelen: wat we ook doen, we worden toch altijd weer gedreven tot oorlog of vernietiging. Maar uiteindelijk focust hij vooral op wrede gevechtsscènes. Wij hebben in Troy meer psychologische verklaring gestopt. Vooral Paris en Helena zijn menselijker en minder eendimensionaal dan in de Ilias, waar de enige verklaring voor hun liefde wordt gegeven in een bezwering door de liefdesgodin Afrodite." (Het resultaat van een schoonheidswedstrijd onder godinnen, met Paris als scheidsrechter om de gouden appel toe te kennen. Afrodite beloofde Paris de mooiste vrouw ter wereld als hij haar zou kiezen. Wat hij deed, met alle fatale gevolgen. (J.M.) )

- Waarom koos u Brad Pitt voor de centrale rol van de Griekse held Achilles?

"Achilles was de popster van zijn tijd, een held, door iedereen bewonderd. Brad heeft dat ook: hij heeft een van de vijf beroemdste gezichten op deze planeet. Hij brengt een stuk mythische uitstraling mee. Daarnaast speelde zijn motivatie een grote rol voor mij. Brad heeft me om deze rol gesmeekt zodra hij van de verfilmingplannen hoorde. Na één gesprek, met veel Duits bier en een goede varkenskotelet, waren we het eens. Veel filmkenners doen sceptisch over Brad: hij is te veel de mooie jongen, de grote ster. Er zit nochtans veel meer in hem.

Brad kan de ene populaire romantische publieksfilm na de andere draaien en verschrikkelijk veel geld verdienen. Maar hij heeft meer ambitie als acteur, en een tomeloze energie. Achilles is een riskante rol: hij is vaak buitengewoon arrogant, egoïstisch en zelfingenomen - wie heeft er nu de ambitie om duizend jaar beroemd te blijven? Bovendien zit hij slecht in zijn vel: Achilles is een zelfdestructief, donker personage en Brad is in dat donkere gedoken. Niet evident voor iemand met zijn status, hoor."

- En de andere acteurs?

"Hector is een even moedige strijder als Achilles, maar hij is veel minder een vedette. Hij is nobel en solide, maar niet glamoureus. Datzelfde contrast wilde ik in de acteurs. Eric Bana is vrij bekend sinds The Hulk, maar een superster zoals Brad is hij nog lang niet. Ook Orlando Bloom heeft dezelfde status als zijn personage: Paris was dé playboy van Troje, de knappe jonge kerel waar vooral de jonge meisjes van de stad voor vielen.

En Helena, die kende niemand. Het gerucht van haar schoonheid liep in de hele wereld, maar haast niemand kon dat bevestigen want koning Menelaos hield haar verborgen op zijn burcht in Sparta. We hebben honderden actrices overwogen of auditie laten doen in onze zoektocht naar 'het gezicht waarvoor duizend oorlogsbodems onder zeil gingen.' Ook de voor de hand liggende sterren: Nicole Kidman, Cameron Diaz, Uma Thurman Maar om zo'n geheimzinnige schoonheid te vertolken, is een onbekende actrice meer gepast. Uiteindelijk werd het Diane Kruger. Alles gaat vervelen, zelfs knappe vrouwen bekijken. Op de duur quoteerden we ze gewoon met een cijfer, dat stond voor een aantal schepen. 212, zeiden we dan giechelend als de volgende kandidate de deur uitstapte. Diane kwam het dichtst in de buurt van de duizend."

- Kunt u verklaren waarom de epische film opnieuw zo populair is?

"Ik heb een boek geschreven met als titel 'Ich liebe die grossen Geschichten.' Sterke, meeslepende verhalen zijn de essentie van goede films. Met indrukwekkende veldslagen wegens jaloezie over een wondermooie vrouw spring je dus een eind verder dan met een verhaal over een man die een omelet bakt. Dat het publiek om epen en mythische helden vraagt, komt ook doordat onze tijd geen helden meer biedt. In de jaren zestig en zeventig had je inspirerende popidolen, politici, bewegingen. Mijn generatie dweepte met the Beatles en met Willy Brandt. Met wie valt er nu te dwepen?"

- Als Troy een succes wordt, wat wordt dan de sequel: de Aeneis of de Oyssea?

"Vooral in de Aeneis zie ik wel brood. Net als Troy is het een project dat tien jaar geleden technisch nog onmogelijk was, en nu zit daar een knappe film in als iemand er het geld voor wil ophoesten."

- Waarom zegt u dat Troy tien jaar geleden technisch onmogelijk was? Het is toch een ambachtelijk gefilmd epos met relatief weinig computergetover?

"Gedeeltelijk klopt dat. Er liepen haast dagelijks duizenden figuranten rond op de set, en het hele Troje dat je op het scherm ziet, hebben we echt gebouwd. Dat is in deze computertijden haast ouderwets. Maar dat wil niet zeggen dat er geen computereffecten werden gebruikt, integendeel. Ze zijn gewoon zo goed geworden, dat je het verschil niet meer ziet. Ik heb mezelf trouwens grenzeloos belachelijk gemaakt, toen ik voor het eerst naar de beelden keek van het helicoptershot van de Griekse landing op het strand van Troje. Ik mopperde dat één groep soldaten onnatuurlijk bewoog en te duidelijk uit de computer kwam. Bleek dat toch uitgerekend een groep acteurs, zeker?" (lacht)

De recensies in de belangrijkste bladen variëren van razend enthousiast tot minder dan lauw. Steven De Foer in De Standaard behoort tot de eerste groep. Enkele passages uit zijn bespreking.

TROY. Homerisch spektakel met een hart

12/05/2004

Gedaan met de goedkope uitvluchten van makers van ondermaatse blockbusters. Het is wél mogelijk om, ook in 2004, een peperduur episch spektakel op poten te zetten zónder daarbij iedere kijker met een IQ van boven de negentig te beledigen. Troy van Wolfgang Petersen is er het bewijs van.

Het vertalen van een 3.200 jaar oude legende, door generaties leerlingen uit de klassieke humaniora van naaldje tot draadje uitgevlooid, was nochtans verre van evident. De scenarist Eric Banioff en de regisseur Wolfgang Petersen vermeden twee belangrijke valkuilen. Geen verlammend respect voor Homeros' Ilias en geen verzanding van het spektakel in literaire dialogen; maar ook geen vlucht in idiote vereenvoudigingen en hersenloos gegoochel met bombastische computereffecten. Met Troy is het imposante epos uit de jaren vijftig en zestig helemaal terug: de gouden jaren van Quo vadis?, Ben Hur, Spartacus en The fall of the roman empire. Met schitterende decors en duizenden figuranten, die niet allemaal uit een computer komen zoals bij Lord of the rings en de jongste Star Wars-episodes. Maar ook met nuttig gebruik van de modernste technieken om de beelden nog adembenemender te maken. En bovenal staat het homerische spektakel ten dienste van een tragisch verhaal over mensen, met hun liefde en jaloezie, trots en trouw, wraakzucht en list.

Petersen serveert Homeros en Virgilius voor onze tijd, maar niet for dummy's. Motivering en karaktertekening zitten juist, net als de mise-en-scène en de dosering van het tempo. De veldslagen en tweegevechten zijn opwindend en maken de protagonisten nog herkenbaarder, in hun schakering van lichte en donkere zijden. In tegenstelling tot andere blockbusters pauzeert Troy ook geregeld om het verhaal te vertellen, en wàt een verhaal: Brad Pitts Achilles, worstelend met zichzelf en iedereen, doet zowaar aan James Dean en Marlon Brando denken. Het is zonder meer de beste rol uit de carrière van de blonde halfgod.

De jongere acteurs worstelen soms wat met hun klassieke dialogen en hun beperktheden worden in de verf gezet door de confrontatie met een gigant als Peter O'Toole (koning Priamos van Troje). Enkele verbale sleutelscènes missen daardoor de grandeur die de actie wel heeft.

Perfect is het dus niet, maar toch verdient Troy, veel meer dan het overschatte Gladiator, de eer dat de film het sandalenepos na veertig jaar doet herrijzen. Toen het paard van Troje de muren werd binnengetrokken, zuchtte ik even dat het jammer genoeg bijna voorbij was. Wie dat gevoel kan opwekken na twee uur en veertig minuten, is daarom nog geen David Lean. Maar Homeros kijkt vanuit het Hades tevreden toe.

 

Andere recensenten focussen op de verschillen tussen Homeros' epos en de film.

Wat is er in 'Troy' geworden van de helmboswuivende Hektor?

Helena is dan toch een teleurstelling. Als de Spartaanse koningin na twintig minuten eindelijk verschijnt in de film Troy, blijkt ze een truttige blondine te zijn. Is dit de vrouw voor wie Achaeërs tien jaar lang een bloedige oorlog voerden onder de muren van Troje? Is dit het gezicht dat ,,duizend schepen van stapel liet lopen''? Volgens de makers van Troy, de succesrijke Grieken-en-Trojanenfilm van Wolfgang Petersen, wel. We zullen het dus moeten doen met het matig acterende fotomodel Diane Kruger.

Er is wel meer dat fans van Homeros in Troy zal ergeren. Zo zijn - voor het realisme - de goden uit het script geschreven. We wachten dus tevergeefs op de optredens van Hera, Afrodite en Athene of het production design van de berg Olympos.

Daarnaast is het aandeel van de Ilias in de Hollywood-productie flink teruggebracht. Voordat de wrok van Achilles ter sprake komt, hebben we al vijftig minuten achter de rug. Nadat het lijk van de Trojaanse held Hektor is verbrand (zoals in de slotscène van de Ilias) gaat de film nog een uurtje door met de spectaculaire val van Troje.

Homeros beschreef slechts 51 dagen uit het tien jaar durende beleg van Troje, maar dat wil niet zeggen dat alles uit de Ilias ook in Troy terechtkwam. Iedereen zal favoriete passages missen. De beroemde afscheidsscène van Hektor en zijn vrouw Andromache zit er wel in, maar niet het ontroerende detail dat hun kleine zoontje schrikt van Hektors wapenrusting.

Vooral de jacht op anachronismen is populair. In krantenrecensies en op Internet zijn ze al keurig opgesomd: de grootse luxe van de stad Troje, die volgens archeologen rond 1200 voor Christus niet bepaald zwom in de rijkdom; de gave gebitten en de puistvrije gezichten van de helden en heldinnen.

En natuurlijk de doorwerking van de twintigste-eeuwse emancipatie: Hektors getut met zijn pasgeboren zoontje, Helena's geloof in de romantische liefde, en het sociaal besef van Achilles en Agamemnon, twee nietsontziende ego's die bij Homeros alleen aan zichzelf verantwoording verschuldigd zijn. (Eerlijk gezegd: waar hij dit haalt weet ik niet, in de film heb ik weinig sociaal besef ontmoet bij de twee!(J.M.) )

Homeros is namelijk ook niet in zijn eerste anachronisme gestikt. De blinde bard, van wie we zo weinig weten, componeerde zijn gedichten rond 750 voor Christus, toen het schrift in Griekenland nog nauwelijks ontwikkeld was. Geschiedenis werd mondeling overgeleverd. Homeros had geen mogelijkheid om zijn beeld van het verleden te toetsen - als hij dat al gewild had.

Sterker nog: de dichter was zich helemaal niet bewust van de enorme cultuurbreuk die het gevolg was geweest van de ondergang van de (zogenaamd door Agamemnon en Menelaos bewoonde) Myceense paleizen in de twaalfde eeuw voor Christus. Hij schreef op wat er over het verre verleden bekend was uit de orale traditie. Een tijd die volgens moderne historici nog het meeste lijkt op de tiende en negende eeuw voor Christus.

Ga maar na: in de Myceense tijd werden adellijke doden niet verbrand maar begraven. Goden werden niet in tempels vereerd, en geen veldslag was te winnen zonder strijdwagens. In Homeros' tijd speelden die wagens geen rol meer in de oorlogvoering, maar de dichter wist dat ze ooit gebruikt waren. Dus liet hij - net als Wolfgang Petersen - zijn helden met de wagen naar het slagveld taxiën, waar ze gewoon te voet gingen vechten. (Opvallend is dat hij niet alleen strijdwagens -naar Egyptisch model- op het scherm brengt, maar ook schilden en wapenrustingen die afwijken van de klassieke op de vazen uit de 5de eeuw V.C (2), maar gebaseerd op de schaarse archeologische bewijzen (J.M.) )

Dat Homeros het ,,breedgebouwd Ilion'' afschilderde als een centrum van rijkdom en cultuur, zou je trouwens ook als een anachronisme kunnen beschouwen, aangezien de bloeitijd van de stad ruim duizend jaar eerder was; maar dit is veeleer dichterlijke vrijheid, die terecht is nagevolgd in de verfilming(1).

Maar veel ernstiger dan historische onjuistheden, vinden de criticasters, is de manier waarop Hollywood met Homeros op de loop is gegaan. Zoals Homeros maar een korte periode uit de Trojaanse Oorlog beschreef, zo hebben de filmmakers maar een klein stukje van de Ilias gebruikt. En daarin veroorloven ze zich ook nog eens de grofste vrijheden.

Om te beginnen zouden Petersen en de zijnen, om de preutse zieltjes in de Nieuwe Wereld te sparen, de homoseksuele verhouding tussen Achilles en Patroklos onder het tapijt hebben geveegd. Daarnaast zouden de makers van Troy, om een romantische love angle te creëren, de gevoelens van Achilles voor de beeldschone krijgsgevangene Briseïs overdreven hebben.

Ook van sommige andere hoekstenen van de Griekse mythologie is weinig overgebleven. Als Helena geschaakt is door de Trojanen, en Menelaos en Agamemnon de Grieken in een coalitie verzameld hebben, vaart de Griekse vloot zonder enig probleem uit. De beruchte episode in Aulis, waar Agamemnon zich gedwongen ziet om zijn dochter Ifigeneia te offeren in ruil voor een gunstige wind, is uit het verhaal verdwenen. Net als de optredens van de zwaarbeproefde zieneres Kassandra en de gedoemde priester Laokoon, die de Trojanen vergeefs proberen duidelijk te maken dat ze het houten paard beter niet de stad in kunnen slepen. En nog schokkender is het voortijdige einde van de Atriden: Menelaos sneuvelt in een gevecht met Hektor, en Agamemnon krijgt een dolk van Briseïs in zijn hals wanneer hij haar tijdens de val van Troje probeert te overmeesteren.

Vooral dat laatste is niet slim van de scenarioschrijvers in Hollywood. De dood van Agamemnon ontneemt hun de mogelijkheid om na het succes van Troy een vervolgfilm te maken over de terugkeer van Agamemnon naar Mycene.

Wat die episode voor drama kan opleveren, bewees de toneelschrijver Aischylos met de Oresteia. In die trilogie uit 458 voor Christus wordt eerst Agamemnon vermoord door zijn vrouw Klytaimnestra, uit wraak voor zijn beslissing om zijn dochter te offeren; waarna de ontaarde echtgenote op haar beurt wordt doodgestoken door haar zoon Orestes, die een toneelstuk lang zal kampen met wroeging (3).

De scenaristen zijn dus een dief van hun eigen portfolio. Maar het gaat te ver om te zeggen dat ze de Griekse mythen verminkt of verkracht hebben. Per slot van rekening gingen de oude Grieken ook behoorlijk vrij met hun mythologie om.

Pieter Steinz, in: NRC Handelsblad, 29/05/2004

 

In onze bespreking waren wij ook al zo ver gevorderd als bovenstaande. Nog vlug twee dingen toevoegen:

 

 

Didactische verwerking

Waarschijnlijk zal Troy nog vele jaren als forumfilm geprojecteerd worden in schoolverband. Het lijkt ons nuttig enkele passages uit de Ilias te laten vergelijken met de film, of weglatingen op te sporen. In bovenstaande bespreking vind je heel wat materiaal.

Algemeen: zie Speelfilms en geschiedenis. Didactisch verwerkingsmodel.

Gebruik de vragen over beeldtaal en filmmuziek. Troy bevat enkele schitterende voorbeelden van filmtaal, onder andere de langgerekte camerabeweging, vrij vroeg in de film, wanneer de Griekse vloot Troje nadert, van een close up op het gelaat van Achilles tot een panoramisch zicht op een hele zee vol galeien.

Laat bijvoorbeeld de tekening van Agamemnon in Troy vergelijken met enkele uitspraken van de oorlogsgod Ares in: Imme Dros, Ilios

Voor een uitvoeriger project vind je eveneens voldoende op deze site:

Hellas via jeugdboeken

Historische jeugdboeken

Historische films

Zie ook non fiction

De geesteshouding van de helden uit de Ilias, vooral Achilles, leunt sterk aan bij die van de Keltische strijders uit het heroïsche Ierland. Zie: Arnulf Zitelmann, Crithir

"En wat ik zei is waar", zei Cathbad de druïde. "Gij zult faam verwerven en uw naam zal groot zijn, maar kort uw levensspanne."

"Daar bekommer ik mij niet om", antwoordde Cuchulainn. "Al zou ik maar één dag en één nacht op deze wereld mogen zijn, ik zou mij niet beklagen, zolang mijn roem en de lofzang op mijn daden maar zouden voortleven."

Uit de 'Tain Bo Cuaingle', Iers epos over de avonturen van de legendarische jonge held Cuchulainn.

 

Noten

1. De Donder, V., Troje, de machtigste mythe van Europa, Kapellen, Pelckmans, 1996,176 blz.

Zie ook: Moorehead, C., De verloren schatten van Troje, Houten, Areopagus, 1996.

2. Voor militaire technieken en bewapening, zie: Conolly, P., Het Griekse leger, Aartselaar, Zuidnederlandse Uitgeverij,1978.

3. Zie op deze site: Rose Gronon, De ramkoning

4. Over Aeneas, zie op deze site:

 

Toemaatje

Strijd der titanen (gedeeltelijk)

Steven De Foer in: De Standaard, 12/05/2004

De snelvoetige Achilles tegen de helmboswuivende Hector: het duel op leven en dood tussen de helden van Griekenland en Troje was het hoogtepunt van de Ilias, en nu ook van Troy. Zeven opwindende minuten duurt het gevecht in de film, zeven volle dagen werd eraan gefilmd. Maar vóór dat kon gebeuren, trainden Brad Pitt (Achilles) en Eric Bana (Hector) acht weken lang vier uur per dag op de choreografie van dit gevecht, nadat ze al acht maanden hadden geoefend aan hun conditie en andere fysieke vereisten voor hun rollen.

,,Dat duel was de apotheose, maar de hele film was fysiek zwaar'', zegt Bana. ,,Acht maanden is niets te veel. Ik had nog nooit paardgereden, laat staan zonder zadel. We moesten leren vechten met het zwaard en spieren kweken. Het was loodzwaar, maar tegelijkertijd heel leuk. Een jongensdroom hé, zo'n heldenrol. Dat constante gehol door dat hete zand in die sandalen was het ergste. Je bent echt heel gelukkig als je op het einde van zo'n draaidag vaste grond onder je voeten voelt.''

Het ultieme gevecht tussen de twee kampioenen werd eerst gedurende maanden voorbereid en uitgeprobeerd door stuntmannen. ,,Als je er als amateur aan begint voor de hele choreografie op punt staat en je die zelf ook goed hebt ingestudeerd, sla je elkaar een ongeluk'', zegt Bana. ,,Zelfs nu was het gevaarlijk, omdat we allebei minder goed en precies waren dan die stuntmannen waarmee we geoefend hadden. En toch mochten we ons niet inhouden, zeker niet tijdens de opnames. Als je zo'n gevecht uitvoert aan negentig procent van je mogelijkheden, ziet het er belachelijk uit. Een dag voor de eigenlijke opnames begonnen, keek ik naar video-opnames van onze krijgskunsten en ik sloeg in paniek. De stuntcoördinator zei toen tegen Brad en mij: het ziet er niet goed uit omdat je weet dat het niet voor echt is. Het mist intensiteit. Als je morgen niet tegen elkaar in het strijdperk treeft met een 'nu hak ik zijn hoofd eraf'-intensiteit, kun je net zo goed niet komen opdagen. Die raad hebben we allebei opgevolgd, en het leuke is dat door die grotere focus op dat vechten je vanzelf emotioneler en levensechter acteert.''

Nederlandstalige website van de film: http://www.nl.warnerbros.com/movies/troy/



Copyright © 2004 VVLG, 18.10.2004