Historische films: geannoteerde lijst van speelfilms

OUDHEID: 2. GRIEKSE EN ROMEINSE OUDHEID

2.1 HELLAS

 

Alexander - VS 2004 - beschikbaar op DVD - speelduur: 175 minuten - Engels, Nederlandse ondertitels.

Tijd en ruimte: Hellas, Perzische rijk, 356 - ca. 300 v.C.

Genre: biografische massafilm.

Acteurs: Colin Farrell (Alexander), Angelina Jolie (Olympias), Val Kilmer (Philippos), Jared Leto, Anthony Hopkins (Ptolemaios), Christopher Plummer, Rosario Dawson

Regie: Oliver Stone

Inhoud

Hij was twintig jaar toen hij de troon besteeg, en nog geen drieëndertig toen hij stierf. Hij bracht het grootste rijk van de oudheid tot stand. Door hem verspreidde de Griekse cultuur zich over de hele toenmalige wereld. Zijn daden worden nog steeds bezongen in alle landen waar hij verbleef, van Macedonië tot Afghanistan.

Alexander werd in 356 voor Christus geboren als zoon van de Macedonische koning Philippos II. Hij kreeg een bevoorrechte opvoeding en had als leraar niemand minder dan Aristoteles. Na de moord op zijn vader sloeg hij in 335 de Griekse opstand neer, waartoe was opgeroepen door de grote redenaar Demosthenes, en verwoestte Thebe. De rest van zijn korte leven werd één grote veroveringstocht.

Met 45.000 soldaten trok hij door de hele toen bekende wereld ten oosten van Griekenland: Turkije, Libanon, Syrië, Egypte, Oezbekistan, Babylon (Irak), Perzië (Iran), tot in Pakistan, aan de grens met India. De Macedoniërs versloegen de enorme legers van de machtige Perzische koning Darius. In de slag bij Issus in 333 overwon hij Darius. In 331 stichtte hij aan de monding van de Nijl de eerste stad die zijn naam draagt: Alexandrië. De slag bij Gaugamela bracht hem de beslissende overwinning op de Perzen. Van Susa trok hij verder naar Persepolis, dat hij tijdens een nachtelijk drinkgelag in brand stak. Het was zijn ideaal om alle volkeren te verenigen in één wereldrijk. Maar Alexander kende geen rust. Hij reisde verder naar het oosten, tot in India. Hier eindigde zijn odyssea: zijn mannen waren uitgeput en vanuit het hele rijk kwamen onheilstijdingen binnen. In 325 maakte hij rechtsomkeer. Twee jaar later, in zijn Babylonische zomerpaleis, werd hij getroffen door een geheimzinnige koorts en stierf. Ergens in Alexandrië werd hij door zijn generaal Ptolemaios bijgezet in een mausoleum. Zijn graf is tot op heden niet gevonden.

 

Bespreking

In de VS flopte deze superproductie, naar het schijnt door de herrie rond de voorstelling van Alexander als homo- of biseksueel. Nadat we de film zelf gezien hadden, denken we toch dat er iets meer aan de hand is. De hele film door suggereert Stone de liefde van Alexander voor zijn wapenbroeder en levensgezel Hephaistion maar homoseksueel contact is er niet. Homoseksuele suggesties zijn de hele film door latent, broeierig en naar mijn smaak nodeloos overvloedig aanwezig. Heteroseks tussen Alexander en één van zijn drie vrouwen, Roxane, wordt dan weer wel uitgebreid (om niet te zeggen potsierlijk) geëtaleerd. Voor we verder gaan, even serieus: alle auteurs vanaf de oudste vermelden de biseksuele contacten, die in de toenmalige culturele context normaal waren.

De film opent met een bijzonder kort bezoek aan het sterfbed van Alexander in Babylon in 323. In plaats van de verwachte flashback krijgen we een flash-forward, naar Alexandrië, veertig jaar later, waar de oude farao, Alexanders voormalige generaal Ptolemaios (gespeeld door Anthony Hopkins), zijn memoires dicteert aan zijn schrijver. Dit procédé stuitte op nogal wat kritiek van recensenten, maar stoorde ons persoonlijk niet. Het is uiteraard een literair recept. Stone past er wel meer toe die heel wat minder op hun plaats zijn, zoals -ver in de film- een volkomen misplaatste flashback naar de moord op Alexanders vader Philippos.

Zo zouden we nog een tijdje kunnen voortgaan met details die ons niet bevallen. Samenvattend: we vinden de film zeer onevenwichtig van opbouw, nu eens te traag met veel te veel pseudo-freudiaans geleuter, dan met tijdsverdichtingen en dito sprongen die erg belangrijke episodes overslaan. (Om er slechts één te noemen: het in brand steken van Persepolis.) Persoonlijk krijg ik sterk de indruk dat Stone zich verschrikkelijk gehaast heeft om een concurrerend project voor te kunnen blijven en daardoor al die steken heeft laten vallen.

Oliver Stone laat ons slechts enkele glimpen zien van wat de film 'Alexander' had kunnen zijn, maar die -hoe kort ook- neutraliseren de overige onzin.

Een veroveraar is per definitie een geweldenaar. Alexanders leven duurde amper 32 jaar maar de kern daarvan lag in twaalf jaar met circa zeventig veldslagen. Ons laten zien hoe Alexander in staat was tijdens de belegering van het gebied dat nu Libanon heet tweeduizend mensen te kruisigen, had daarom veel meer gezegd dan ook maar één woord van een nobel orakelende Colin Farrell (Alexander) op muziek van Vangelis.

Ofschoon Stone de bal met de regelmaat van een klok mis slaat, ligt het beste van zijn film toch precies in het oorlogsspektakel. De slag te Gaugamela (het huidige Irak), in 331 voor Christus, tegen Darius is in zijn categorie wellicht de meest indrukwekkende ooit in elkaar gebokst. Het perspectief van de arend die Alexander op zijn tocht volgt, is niet alleen een sterke metafoor voor de veroveraar en zijn aspiraties, maar geeft ook een perfecte coherentie aan fenomenale CGI-luchtpanorama's, die tegengewicht krijgen van woest gemonteerde, bloederige lijf-aan-lijfgevechten.

En voor elk beeld waarin we Colin Farrell te paard zien voorbijstormen, staat een hypnotiserende widescreen-close-up van de onbeweeglijke koning Darius die 'zijn' wereld ziet instorten. Grandioos, net als -veel later- de veldslag van paard versus olifant in Indië, waar het palet van cameraman Rodrigo Prieto rood mag kleuren. Die twee kwartiertjes alleen, samen met de intocht en enkele curieuze momenten in Babylon (hoed af voor setontwerper Jan Roelfs en de obligate CGI), lonen de moeite.

In alle interviews die we gezien of gelezen hebben, gaat regisseur Oliver Stone veel meer in op de persoon van Alexander de Grote dan op de film die hij over de veroveraar draaide.

"Alexander was een veroveraar die niet vernietigde, maar die iets opbouwde, die iets wou toevoegen aan de toenmalige maatschappij", vat hij zijn persoonlijke visie op de jonge koning-krijger samen. "Hij bracht een leger op de been dat maar door bleef gaan. Het is fascinerend om te zien wat hij gedurende de elf jaren van zijn heerschappij allemaal gedaan heeft. Dat waren elf jaren van opbouw. Hij veroverde alles wat voor hem lag en hij stichtte vrede, sloot verdragen, zorgde voor wet en orde, maakte handel mogelijk, enzovoort. Op persoonlijk vlak was Alexander progressief wat onderlinge huwelijken, religie, en dergelijke meer betrof. Dat was allemaal het resultaat van zijn heerschappij."

"Alexander was op een vreemde manier een soort Prometheus (die het vuur stal van Zeus om het aan de mensen te geven en daardoor in de Griekse mythologie als de schepper van de beschaving gold). Ik geloof echt dat hij het vuur aan de mensheid heeft geschonken. Hij heeft de wereld geciviliseerd. Volgens de zeden van zijn tijd was hij ruw en hard, hij moest vechten en doden. Maar toen hij zijn imperium uitbouwde, bracht hij ook vrede en orde en veiligheid. Dat was zijn geschenk aan de mensen. Hij had een visie: één wereld, één koning. Vandaag is dat niet meer mogelijk. Er zijn te veel grenzen. Maar toen was dat het begin van de beschaving." Dat positieve beeld staat dan ook centraal in dit grootschalige epos.

De bewondering van Oliver Stone voor zijn historische onderwerp is zo groot dat het wel lijkt alsof hij zich sterk met zijn onderwerp geïdentificeerd heeft. Maar dat vindt de regisseur "geen eerlijke vraag".

"Bij elke biograaf en dus ook bij elke filmmaker die een biografische film draait, is er sprake van een proces waarbij het objectieve en het subjectieve in elkaar versmelten. Er bestaat niet zoiets als pure objectiviteit. Maar het is natuurlijk wel zo dat ik het 'gevoel' had dat ik Alexander begreep. Dat is iets dat je niet neer kunt schrijven, je voelt het gewoon."

Enerzijds heeft Stone geprobeerd de militaire en politieke prestaties van wereldveroveraar Alexander in al hun megalomane grandeur tot uitdrukking te brengen, terwijl hij anderzijds uitgebreid ging peuteren in de ziel van deze legendarische koning-krijger. Daarom wordt er ook zoveel aandacht besteed aan de jeugd van de jonge Alexander en vooral aan zijn getroebleerde verhouding met zowel zijn moeder Olympias (Angelina Jolie) als met zijn vader Filippos (Val Kilmer). Een dergelijke combinatie van visueel massaspektakel en psychologische intimiteit is riskant en daarom is het niet zo verwonderlijk dat Alexander soms tussen twee stoelen valt.

 

Didactische verwerking

Ironisch genoeg leent 'Alexander' zich, ondanks de overduidelijke tekortkomingen, ook op historisch gebied, tot gebruik in de klas. Niet de gehele film uiteraard, maar enkele fragmenten. Bijvoorbeeld (zeker!) de slag bij Gaugamela. Maar dat kun je best onmiddellijk aanvullen met een fragment uit het boek van Jona Lendering (of het artikel van Patrick De Rynck daarover in bijlage hierna). Of de intocht in Babylon en een ander fragment in dezelfde stad. (Niet de haremscène, want dat is kitsch). En de olifantenslag tegen Poros. Misschien kun je het lesuur volmaken met een paar scènes uit de oudere film 'Alexander the Great' uit 1955, ook op deze site besproken; bijvoorbeeld Persepolis en de brandstichting daar.

Als houvast sluiten wij de bijlagen, hieronder, af met een chronologische tabel. Een iets ruimere en toch zeer bruikbaar beknopte biografie vind je in het artikel van Schuling, W., Alexander de Grote. Veroveraar tegen wil en dank?

Vrijwilligers, zeker in de hoogste jaren secundair onderwijs kun je doorverwijzen naar de trilogie van Valerio Massimo Manfredi, Alexander de Grote, Vianen, Areopagus, 2000.

Zie daar bij de bespreking ook aanvullingen die voor een leerkracht interessant kunnen zijn, onder meer over de doorwerking van de Alexandermythe tijdens de Middeleeuwen.

Voor inschakeling in een ruimer project, zie op deze site: Hellas via jeugdboeken.

De figuur van Alexander is immers uitstekend geschikt als prototype van een "held" naast Hercules en Odysseus.

In het nieuwe leerplan 'vrije ruimte' voor de derde graad kunnen de filmfragmenten ingeschakeld worden in een zeer ruim multimediaal en vakoverschrijdend thema:"Contact tussen culturen in ruim historisch perspectief."

Internationale website van de film: http://alexanderthemovie.warnerbros.com/

Jos Martens



Copyright © 2005 VVLG, 04.08.2005