Historische films: geannoteerde lijst van speelfilms

OUDHEID: 2. GRIEKSE EN ROMEINSE OUDHEID

2. 2. ROME

Gladiator - 2000 - ca. 150 minuten- Engels - Nederlandse ondertiteling - videocassette en DVD
5 Oscars, waaronder beste film en beste acteur.

Regie: Ridley Scott. Muziek: Hans Zimmer. Acteurs: Russell Crowe (Maximus), Joaquin Phoenix (Commodus), Connie Nielsen (Lucilla), Oliver Reed (Proximo).

Inhoud

"Gladiator" begint in het jaar 180 van onze tijdrekening. Germania, winter. Er moet nog een laatste veldslag uitgevochten worden tegen een laatste Germaanse stam om de grenzen van het Romeinse rijk veilig te stellen. De uit Spanje afkomstige generaal Maximus zal, onder het toeziend oog van keizer Marcus Aurelius, de beslissende slag leveren. Niet zonder eerst te onderhandelen met de barbaren. Maar de onderhandelingen mislukken. Daarop ontketent Maximus hel en verdoemenis over zijn vijanden.

De oude, zieke keizer-filosoof vertrouwt de leiding van zijn rijk toe aan Maximus, met de opdracht de republiek te herstellen -historisch meer dan twijfelachtig. Daar is zijn zoon Commodus niet van gediend. Hij versmacht zijn vader en geeft de opdracht Maximus en zijn gezin te vermoorden. Maximus kan zichzelf nipt redden, maar zijn gezin niet. Hij wordt als slaaf verkocht en door gladiatorenmanager Proximo klaar gestoomd voor de gevechten in het Colosseum in Rome. Maximus slaagt in zijn ultieme wraak, maar vindt zelf de dood.

Bespreking

"Films als "Gladiator" worden normaal niet meer gedraaid. Dat besefte zelfs Ridley Scott. "Cleopatra" en "The fall of the Roman Empire" betekenden bijna veertig jaar geleden het einde van de peplumfilms. Een spektakelrijk filmgenre gebaseerd op historische figuren uit de oudheid waarbij "peplum" verwijst naar de Grieks-Romeinse klederdracht. "Ben Hur", "Quo Vadis", "Spartacus" zijn klassiek geworden voorbeelden.

Ridley Scott legt de lat hoger. Hij is gefascineerd door de wereld van de Romeinen en benadrukt tegelijk de rol van het individu. Een man kan het verschil maken. Door zijn moed en bekwaamheid wint gladiator Maximus in Roma de gunst van de massa.

Verwacht van Gladiator geen politieke statements of diepzinnige maatschappelijke beschouwingen. Er worden alleen hints gegeven over politiek, over de verbondenheid van Maximus en zijn gezin, over een leven over de dood heen. Ze vormen het weefsel dat het soms grandioze spektakel samenhoudt." (Raf Butstraen in "De Grote Parade")

Oliver Reed verrast als Proximo. Hij overleed tijdens de opnamen na overvloedig drankgebruik. Computers maakten zijn werk af.

Zonder computers geen "Gladiator". Hun werk zie je echter niet.

Gladiator op Digital Versatile Disc

De DVD-versie, op twee cd's, bevat een aantal bijkomende mogelijkheden, ook op didactisch gebied. Voor de ondertiteling kan je kiezen uit niet minder17 talen, waaronder (uiteraard) het Nederlands (maar vreemd genoeg niet het Frans).

De film is opgesplitst in 28 scènes, wat erg praktisch is als je in je les enkele fragmenten wil vertonen. DVD biedt ook de mogelijkheid het beeld messcherp stil te zetten. Je neemt bijvoorbeeld de openingssequentie met de veldslag tegen de Germanen (scène 1 en 2) en "De slag om Carthago" (het gladiatorengevecht in het Colosseum, scène 15). Je laat het fragment eerst op normale snelheid lopen, dan herneem je, zet stil om op enkele details te wijzen en laat dan een stuk op halve snelheid verder gaan om de details beter te zien. Dat is geen overbodige luxe, want in de voorgestelde fragmenten ligt het tempo zeer hoog!

De tweede cd bevat niet minder dan 11 zogenaamde extra's, waarvan er me twee bruikbaar lijken in de les geschiedenis of esthetica, of als voorbereiding op een filmforum: "The Making of Gladiator" en "Gladiatorenspelen: Romeinse bloedsporten". Dit zijn kennelijk afzonderlijk gemaakte films, met eigen filmploeg en acteurs. Opgelet, als je delen van beide wil nemen: nogal wat dezelfde taferelen komen in beide voor.

1. The Making of Gladiator (25 minuten)

In tegenstelling tot de moderne oorlogsfilms zitten de vechtscènes in "Gladiator" vol heftige zwaardgevechten. Dit bracht ingewikkelde ensceneringen en lange repetities met zich mee, om ieders veiligheid te garanderen. Gevechtsspecialist Nicholas Powel, die onder andere "Braveheart" op zijn palmares heeft, was verantwoordelijk voor de choreografie van deze gevechten. Daarbij moest hij alle acteurs en stuntmen trainen evenals de duizend figuranten, die deelnamen aan het openingsgevecht. Voor de tonelen waarin tijgers optraden, werden nog andere specialisten ingehuurd, net als voor een (in de definitieve versie geschrapte) executie van weerloze gevangenen (christenen?) door leeuwen.

Germania

De belangrijkste opnamen voor "Gladiator" gingen van start in een bos in de buurt van Farnham, Engeland. Hier was de limes, de grens van het Imperium Romanum met Germania gelocaliseerd. Voor het weer hoefden geen trucages gebruikt: dat was dagenlang echt zo guur als je in de film ziet, met sneeuw en modder. (Alleen kregen de figuranten voor sommige sequenties nog eens een extra modderbad vooraleer ze moesten optreden!)

Toevallig kon het moment van de opnames niet beter gekozen: het Britse Staatsbosbeheer was net voornemens het gebied, dat bekend staat als Bourne Woods, te ontbossen. Ideaal voor Scott en zijn productieteam. "Ik zei: Ik zal het voor jullie doen, ik laat het afbranden", memoriseert de regisseur. Zestienduizend brandende pijlen werden de lucht in geschoten. Daarbij werden aardewerken vuurpotten gelanceerd door nauwkeurige reconstructies van Romeinse katapulten. In vier dagen tijd werden nog eens 10.000 niet brandende pijlen afgeschoten door boogschutters en pijlkanonnen, die in hoog tempo honderden pijlen achter elkaar konden lanceren.

Kashba

Van Engeland verplaatste de hele filmkaravaan zich naar Ouarzazate, in Marokko. Hier werden de markt waar Maximus verkocht wordt, de gladiatorenschool van Proximo en de kleine arena, waar Maximus en Juba hun eerste gevechten leveren, gesitueerd. Hier bevindt zich de oudste nog bestaande kashba in dit deel van de wereld: de fundamenten dateren nog uit de Romeinse tijd. Aan de voet van de stad lag een open veld, dat de inwoners gebruikten om te voetballen, ideaal om de kleine provinciale arena te laten verrijzen waarin de hoofdpersoon kennismaakt met het gladiatorenbestaan. Voor de aankomst van de filmers hadden de decorbouwers met in de zon gedroogde kleiblokken de arena opgetrokken, die eruitzag alsof ze hier al eeuwen had gestaan!

De computer als hoofdrolspeler

Van Marokko reisde het hele gezelschap af naar Malta, waar hen de zwaarste taak nog wachtte. Malta, dat pre-Fenicische ruïnes van zo'n zesduizend jaar herbergt, werd in 218 voor Christus ingelijfd bij het Romeinse Rijk. Hier werd Rome heropgebouwd. Middelpunt was het luisterrijke Colosseum, op filmscherm een getrouwe kopie van het origineel. De beperkingen van het terrein (en de kostprijs) maakten het onmogelijk een replica te bouwen op ware grootte van het indrukwekkende, uit drie ringen bestaande archtectonische wonder, dat bijna tweeduizend jaar lang het middelpunt is geweest van de Romeinse cultuur. Daarom bouwde het constructieteam een deel van de eerste ring na, bijna zestien meter hoog, met een omtrek van ongeveer een derde van het origineel. Ze reconstrueerden ook het binnenste gedeelte van het Colosseum, compleet met een technologisch primitief, maar perfect functionerend liftensysteem waarmee de gladiatoren naar het strijdperk getild werden. Ook de ingang van de arena zelf werd nagebouwd.

De rest van het Colosseum kwam tot stand met behulp van de meest geavanceerde grafische computertechnieken. Aan de hand van maquettes werd zo de omtrek van de eerste ring gecompleteerd plus de volledige tweede en derde ring, met beeldhouwwerken en al. Let in de film op het panoramische vogelvluchtperspectief, waar je zelfs de zonneschermen opgesteld ziet die eertijds door een speciale marine-eenheid uit Ostia werden aangebracht.

Toen het draaien was afgelopen begon het lange proces van de montage. En niet te vergeten: het componeren van de filmmuziek. Componist Hans Zimmer: "Al dat soort films bevatten fanfares. En "Gladiator" is daar geen uitzondering op, maar ik wilde een clichématige benadering vermijden."

O.i. is hij daarin geslaagd. Let bijvoorbeeld in scène 15, "De slag om Carthago" op de synchronisatie tussen de muziek en de reacties van Commodus.

2. Gladiatorenspelen: Romeinse bloedsporten (50 minuten)

Dit onderdeel is uitermate geschikt om, al was het maar gedeeltelijk, te gebruiken in lessen geschiedenis. Omwille van de lengte verdiende het om ook onderverdeeld te worden in "hoofdstukjes". Jammer genoeg is dat niet gebeurd. Door middel van opnamen in het echte Colosseum, in Pompeï en elders, door commentaren van experts en citaten uit klassieke auteurs als Seneca en Cicero, door fragmenten uit de film en door vergelijking met moderne sporten, wordt een genuanceerd en verrassend volledig beeld gecreëerd van de Romeinse samenleving. (Seneca is een tegenstander van de spelen, Cicero een voorstander!)

Hier zal de leerkracht vermoedelijk een selectie moeten maken, ook al omdat enkele scènes telkens terugkeren.

Didactische verwerking

Over de historische betrouwbaarheid van ,,Gladiator'' is er heel wat te doen geweest. Marcus Aurelius stierf in werkelijkheid in 180 aan de pest. Inderdaad was Commodus de zoon van Marcus Aurelius, genoot hij een slechte reputatie, leed hij aan verregaande hoogmoedswaanzin zoals voor hem Caligula - hij herdoopte Roma in Commodia- en werd hij vermoord. Maar naar alle waarschijnlijkheid niet in de arena. In werkelijkheid trad hij inderdaad herhaaldelijk als gladiator in het strijdperk, naar het schijnt getooid met een leeuwenhuid en gewapend met een knots, uitgedost als Hercules. (Er is een borstbeeld van hem bewaard in deze uitrusting.) En in diezelfde werkelijkheid bleef Commodus 12 jaar keizer, in plaats van ongeveer 3 jaar zoals in de film (waar de rouwspelen voor zijn vader nog bezig zijn als hij tegen Maximus in het krijt treedt). Geef toe: de geschiedenis liet hier net de nodige ruimte voor de fantasie van de scenarioschrijvers. Wat na zijn dood gebeurde is vermoedelijk zelfs voor hedendaagse scenaristen te kras: het Imperium werd geveild en verkocht aan de meestbiedende!

Toch bevat de film enkele sequenties die zeer bruikbaar zijn voor klasgebruik. De openingsscène met de veldslag tegen de Germanen is grandioos en vermoedelijk historisch correcter dan veel van de oudere films, o.a. "Spartacus". Romeinse legioenen werden gesteund door een indrukwekkende artillerie van ballista's, katapulten e.d. Die zie je hier eindelijk eens in actie en met veel spektakel.

Ook enkele van de gladiatorengevechten zijn geschikt, bijvoorbeeld het allereerste in een provinciale arena, of de zogenaamde recontructie van Scipio's gevecht tegen Hannibal.

Aansluitende publicaties

Voor meer gegevens over de achtergronden van de film: "Gladiator, The Story behind the Movie" http://www.lawbuzz.com/tyranny/gladiator/gladiator_ch1.htm

Bevat een aantal korte, degelijke stukken met heel wat links over de periode van Marcus Aurelius en Commodus, het leger, militaire tactiek, gladiatorengevechten en zelfs de pest (waaraan Marcus Aurelius volgens de "officiële" geschiedschrijving in werkelijkheid overleed.

Ook op deze site vind je meer dan voldoende over Rome.

Nuttig en betrouwbaar blijft: Peter Conolly, "Het Romeinse leger", Aartselaar, Zuidnederlandse uitgeverij, 1976, 77 blz.

Raf Butstraen, Gladiator. MTV in het Coliseum, De Standaard, De Grote Parade, 21/06/2000

John F. Kelly, Gladiator neemt loopje met geschiedenis. De waarheid over de spektakels in het oude Rome, De Standaard, De Grote Parade, 21/06/2000

Deze besprekingen vind je op de website van De Standaard (omwille van het copyright konden we ze hier niet opnemen). http://www.standaard.be/

Kies thema: film. Tik titel in. Toegang krijg je pas na (gratis) registratie.