Historische films

GEANNOTEERDE LIJST VAN SPEELFILMS

 

MIDDELEEUWEN:

De Leeuw van Vlaanderen - België 1984 - DVD - 95 minuten - Nederlands gesproken - Engelse en Nederlandse ondertitels.

Tijd en ruimte: Vlaanderen, 1300 - 1302

Gebaseerd op de De Leeuw van Vlaanderen van Hendrik Conscience.

Acteurs: Jan Decleir (Jan Breydel), Julien Schoenaerts (Pieter de Coninck), Frank Aendenboom (Gwijde van Namen), Herbert Flack (Willem van Gulik) Jo De Meyere, Hans De Munter en vele anderen.

Regie: Hugo Claus, Dominique Deruddere, Stijn Coninx.

Scenario: Hugo Claus.

Inhoud

"De rode morgenzon blonk twijfelachtig in het oosten, en was nog met een kleed van nachtwolken omgeven..." Een groep Franse ridders neemt een Vlaamse boer gevangen om hen als gids te dienen naar het kasteel van Wijnendale. Jan Breydel, de deken van de Brugse beenhouwers, bevrijdt hem en neemt zijn plaats in als gids. Een der edelen, de Chatillon, slaat hem met de zweep, waarop Breydel in woede ontsteekt, de Chatillon van zijn paard werpt, enkele voetknechten uitschakelt en in het struikgewas verdwijnt.

Met uren vertraging arriveren de edelen op Wijnendale, waar zij van de tachtigjarige graaf Gwijde van Dampierre eisen dat hij in Compiègne aan de Franse koning Filips de Schone zijn onderwerping zal aanbieden. De leider van de delegatie, Charles de Valois, broer van de koning, stelt zich persoonlijk garant voor hun veiligheid. In Compiègne laat de koning hen dagen wachten. Ondertussen is zijn eega, Johanna van Navarra, toegekomen. Zij haat zowel de Vlamingen als de Valois. Gwijde, zijn zoon Robrecht van Bethune, bijgenaamd 'de Leeuw van Vlaanderen' en de andere Vlaamse edelen worden in gevangenschap gevoerd, onder hevig protest van de Valois en niet zonder verzet van Robrecht.

Dan komt Filips naar Brugge, met de beroemde uitspraak van de koningin als zij de rijkgeklede Machteld, de dochter van de Leeuw, en de andere Vlaamse edeldames ziet: "Ik dacht dat ik hier de enige vorstin was, maar ik zie er daar vele."

Op voorspraak van de koningin wordt de Chatillon landvoogd van Vlaanderen. Eerst laat hij de aanhangers van de graaf, de Klauwaarts, uit de stad vertrekken. Dan voert hij een waar schrikbewind, waarbij ook de moeder, broer en zuster van Jan Breydel worden vermoord. De wraak van de bannelingen laat niet op zich wachten. Onder leiding van Pieter de Coninck en Jan Breydel dringen zij in het geheim de stad binnen en moorden het hele Franse garnizoen uit tijdens de befaamde 'Brugse Metten'. Alleen de Chatillon kan met een klein gevolg vluchten.

Koning Filips roept al zijn baanderheren op en brengt een gigantisch ridderleger op de been om de vernedering te wreken. De opperbevelhebber, graaf Robert d'Artois, heeft alle redenen om de Vlamingen te haten: zijn enige zoon, Filips, overleed in 1298 aan de verwondingen opgelopen in de slag van Veurne, bij de Franse inval ter annexatie van Vlaanderen. Nabij Kortrijk, op de Groeninger Kouter, wachten de Vlamingen hen op. De afloop kennen we: de Fransen worden verpletterend verslagen in de Slag der Guldensporen, op 11 juli 1302. En 11 juli is daarom de Vlaamse nationale feestdag. Nochtans zag het er voor de Vlamingen een tijd lang erg slecht uit. Totdat een mysterieuze Gulden Ridder hen ter hulp komt. Op het slagveld worden honderden gouden riddersporen opgeraapt.

 

Bespreking

Waarschijnlijk geen enkel ander onderwerp uit onze nationale geschiedenis leent zich zo goed tot een sensationele Hollywoodse massaproductie. In plaats daarvan verfilmde onze beroemdste schrijver Hugo Claus in 1983 Consciences Leeuw van Vlaanderen in wat niet anders kan genoemd worden dan een very low budget-film. (Kostprijs: BEF 65 miljoen, 1.611.308 euro van nu, terwijl Claus zelf dacht zo'n 300 miljoen nodig te hebben voor een degelijke verfilming.) Niet alleen dat: voor die prijs moest Claus tegelijkertijd een bioscoopfilm van anderhalf uur draaien en een televisieserie van meer dan 3 uur! Onbegonnen werk. Nochtans speelt de complete bloem van de Vlaamse en Nederlandse acteurs mee en vele figuranten namen genoegen met kost en inwoon. Heel typisch: alle Franse rollen worden door Nederlandse auteurs gespeeld!

Ik weet niet meer of ik ooit de bioscoopfilm zag. In mijn herinnering zitten uitsluitende de beelden van de miniserie op televisie. Toendertijd vonden wij het ergerlijk dat je maar al te duidelijk merkte dat het hele Franse leger gevormd werd door slechts enkele tientallen ruiters en dat de figuranten maar wat aan lagen te klungelen met hun zwaarden en goedendags. Nu we de film op DVD terugzagen, waren wij eigenlijk aangenaam verrast. De strijdscènes vallen al bij al nog mee, als je tenminste niet gaat vergelijken met recente films als The Lord of the Rings of Troy. En datzelfde geldt voor de hele film. Claus heeft het boek van Consciense vrij getrouw gevolgd. Enkele zijlijnen zijn weggelaten, bij voorbeeld het liefdesverhaal van Machteld, de dochter van de Leeuw, en Adolf van Nieuwland. Ook de figuur van Diederik de Vos is verdwenen. (Of dat ook in de televisieserie zo was, weten we niet: in de bisocoopfilm zijn duidelijk een aantal scènes ingekort of afgebroken.)

Van Conscience heeft hij de roetzwarte tekening overgenomen van de haast hysterische furie Johanna van Navarra. Van Filips de Schone maakte hij (omwille van zijn epitheton ornans?) een verwijfde fat die niet tegen zijn vrouw is opgewassen. Wat niet klopt met het historische beeld van deze daadkrachtige doch inderdaad weinig scrupuleuze vorst. Wie Filips in de film jonger vindt dan verwacht, even dit: Filips was in 1300 pas 32 jaar (geboren: 1268). Hij kwam als 17-jarige op de troon van de H. Lodewijk en overleed in 1314 op amper 46-jarige leeftijd. Hij liet volwassen zoons na, die slechts kort regeerden, waarna de kroon overging op het geslacht Valois. (Dat is de reden waarom Conscience Charles de Valois zo positief schildert; hierin volgt hij de geschiedkundige opvattingen van de kroniekschrijver Lodewijk van Velthem.) Filips (en een aantal anderen uit zijn omgeving) stierf binnen het jaar nadat hij de grootmeester van de Tempeliers op de brandstapel had vermoord. Deze zogenaamde "vloek der Tempeliers" is meesterlijk uitgewerkt in de romanreeks van de Franse historicus Maurice Druon, Les rois maudits (Livres de Poche, 7 delen), waarvan minstens enkele delen in het Nederlands zijn vertaald. De reeks werd indertijd omgewerkt tot een even meesterlijke Franse televisieserie.

Filmisch zit De Leeuw van Vlaanderen knap in elkaar. Van bij de openingsbeelden roepen enkele details een sfeer van dreiging op. Of dat de verdienste van Claus is of die van zijn co-regisseurs Dominique Deruddere en Stijn Coninx zal wel voor altijd een raadsel blijven. Met Claus als regisseur valt het niet te verwonderen dat het tevens een literaire verfilming is geworden: een verteller geeft off screen commentaar bij de gebeurtenissen en Claus neemt hele stukken tekst van Conscience letterlijk of bijna letterlijk over, zonder dat het uit de toon valt.

Conscience had zich voor zijn boek behoorlijk gedocumenteerd. En Claus treedt in zijn voetsporen. Een historicus (hij zegt niet wie) adviseerde op gebied van wapenrustingen, wapens, heraldiek enz. Zo schieten de Vlamingen bij de slag met korte bogen (wat correct is) en niet met de lange (Engelse) boog, die ons zo vertrouwd is uit vele films. Zo is Pieter de Coninck ook niet meer de eenoog van bij Conscience, maar mag Julien Schoenaerts rustig pienter uit beide oogjes kijken. (En Claus legt bij de 'Extra's' ook precies uit hoe dat historisch misverstand is kunnen ontstaan.)

Natuurlijk heeft Claus Breydel en de Coninck behouden, die twee figuren voor alle tijden, zo schijnt het, vastgeankerd in het collectief bewustzijn van de Vlamingen en in brons gegoten voor het Brugse belfort. Conscience is ervoor verantwoordelijk dat de deken der beenhouwers een rol krijgt toebedeeld die hij in werkelijkheid nooit heeft gespeeld. Lees er de recente studies op na. Ook het optreden van Robrecht van Bethune als de mythische Gulden Ridder in de slag is niet historisch, maar spreekt evenzeer tot de verbeelding, als een echo van Santiago of San Millan Matamoros (de 'Morendoder') in de Spaanse geschiedenis. Bij de kroniekschrijver Lodewijk van Velthem neemt de Guldensporenslag het karakter aan van een godsoordeel, een bestraffing van de Franse koning voor zijn anti-pauselijke politiek. Dat mythische aspect is door Claus behouden en knap vertaald naar het witte doek: na de slag vinden de overwinnaars de wapenrusting van de Gulden Ridder en richten een soort altaar voor hem op. Zij zijn ervan overtuigd dat het de aartsengel Gabriël of Sint - Joris moet geweest zijn, die vanuit de hemel gezonden was om hen in hun uiterste nood bij te staan.

Extra's

Zoals tegenwoordig gebruikelijk, bevat deze DVD een aantal 'Extra's'.

  1. Bioscooptrailer
  2. Reportage 'Op de set'
  3. Wereldpremière in aanwezigheid van koning Boudewijn
  4. Korte film: 'Een Guldensporenverslag
  5. Demo: digitale restauratie

2. Reportage 'Op de set' en 4. Korte film: 'Een Guldensporenverslag behandelen de 'making of' en zijn wel interessant om in de les te gebruiken.

 

Didactische verwerking

De film kan in zijn geheel of in fragmenten geprojecteerd worden in lessen geschiedenis over Vlaanderen in de Middeleeuwen of in lessen literatuurgeschiedenis, bij Conscience en de romantiek. In deze bespreking of bij de 'Extra's' vind je reeds bruikbaar materiaal. Wanneer je wil vergelijken met het boek, verwijzen wij op deze website naar:

Je kunt ook omgekeerd te werk gaan: het Leuvense Maerlantcentrum produceerde een zeer bruikbare cd-rom, Digi-Historia 1, met twee leereenheden over de Guldensporenslag. Wij werkten in een derde jaar ASO met de cd-rom, doch noodgedwongen zonder de film. Na de leereenheid kun je de film of fragmenten ervan projecteren.

Jos Martens



Copyright © 2004 VVLG, 13.07.2004