Historische films: geannoteerde lijst van speelfilms

NIEUWE TIJD: ZESTIENDE EEUW - ENGELAND

Henry VIII - Granada Television 2003, Gr. Brit. 2003 - speelduur: 193 minuten - originele versie, alleen Nederlandse ondertiteling.

Tijd en ruimte: Engeland tussen 1509 en 1547. Genre: biografische acteursfilm Regisseur: Peter Travis Acteurs: Ray Winstone (Hendrik VIII), Sean Bean (Robert Aske), Mark Strong (Norfolk) en vele anderen.

Inhoud

Richmond (Engeland). Hendrik VII, de eerste vorst van de Tudordynastie ligt op zijn sterfbed. Zijn zoon, Hendrik, krijgt van zijn vader de opdracht te huwen met de weduwe van zijn broer Arthur, de vroeggestorven kroonprins. "Wantrouw de edelen die op je troon loeren; en bovenal: zorg voor een troonopvolger." Na deze woorden overlijdt de koning.

Dan maken we een sprong van vijftien jaar. Hendrik is gelukkig gehuwd met zijn broers weduwe, de Spaanse prinses Catharina van Aragon (dochter van Ferdinand en Isabelle en dus tante van Karel V), maar het huwelijk blijft nog steeds kinderloos. De knappe, rondborstige en volkse Hendrik is zeer populair. Bij een van zijn minnaressen krijgt hij een zoon, voor hem het bewijs dat hij in staat is kinderen te verwekken. Zijn gemalin schenkt hem een dochter, Mary, maar geen troonopvolger.

Langzamerhand komt de jonge Anna Boleyn in de schijnwerpers. Hendrik raakt compleet van haar bezeten, omdat zij hem handig nu eens aantrekt, dan weer op afstand houdt. In 1529 besluit hij te scheiden van Catharina van Aragon. De paus weigert echter het huwelijk te ontbinden, waardoor Hendrik breekt met Rome en de kerk van Engeland onder zijn gezag brengt. In 1533 wordt Anna gekroond tot koningin. Wanneer zij een dochter baart, Elizabeth, bekoelt de liefde van de koning al hel snel. In een schijnproces laat hij Anna veroordelen wegens overspel en incest, waarna zij onthoofd wordt (1536).

Kort hierna huwt Hendrik met Jane Seymour. Zij schonk de koning eindelijk de langverwachte troonopvolger, Edward, doch stierf enkele dagen later in het kraambed. Op advies van zijn raadgevers huwt Hendrik in 1540 een vierde keer met de Duitse prinses Anna van Kleef. Hij had haar gekozen op basis van een portret door zijn hofschilder, de beroemde Hans Holbein. Maar in de werkelijkheid viel haar uiterlijk hem zo tegen, dat hij binnen de kortste keren van haar scheidde (weliswaar nadat hij haar een riant jaargeld had toegekend).

Zijn vijfde echtgenote, de piepjonge Catharina Howard, belandde in 1542 reeds op het schavot wegens overspel.

In 1543 huwde Hendrik een laatste maal, met Catharina Parr, een dertigjarige weduwe, die hem verpleegde tijdens zijn laatste ziekte.

Zij overleefde de koning, die begin 1547 overleed.

Bespreking en didactische tips:

Toen ik deze dubbel-DVD bestelde dacht ik dat ze de indrukwekkende televisiereeks van de BBC bevatte uit de jaren 1960 of 1970. Het bleek echter om een recente nieuwe reeks te gaan van Granada Television.

Hendrik wordt getekend als een man, die bezeten is door de gedachte aan een troonopvolger, wat waarschijnlijk klopt. Voor de rest komt hij naar voor als een platte egoïst en opportunist, die alleen zijn eigen grillen en lusten volgt, wat waarschijnlijk eveneens juist is. Als een perfecte Pontius Pilatus weet hij steeds zijn handen in de onschuld te wassen. Hij zorgt er altijd voor dat zijn daden gedekt worden door de legitimiteit van rechtbank of parlement. Maar doordat de gezagsdragers nooit tegen hem durven ingaan uit lafheid dan wel uit opportunisme, is elk van de rechtszaken een schijnvertoning, waarvan de uitslag al bij voorbaat vastligt. Hij vertoont hatelijke trekjes van vluchtgedrag: als Anna Boleyn of een van zijn latere vrouwen ter dood gebracht wordt, is hij bij voorkeur op jacht. Hij gedraagt zich met de despotische willekeur van de alleenheerser, die zelfs in zijn grillen van wellust nog meent dat hij als vertegenwoordiger van God optreedt.

Als het hem goed uitkomt schrikt hij niet terug voor woordbreuk, zoals wanneer hij de gevaarlijke volksopstand van zijn oude wapenbroeder Robert Ashe verijdelt, door de man in te pakken in eerbetoon, hem een vrijgeleide te bezorgen, hem te laten vertrekken en dan te laten vermoorden. De schuld voor het feit dat Catharina van Aragon of Anna Boleyn hem geen troonopvolger kunnen schenken, plaatst hij volledig bij hen en niet de syfilis -opgedaan in zijn jeugd, vermoedelijk in Frankrijk aan het hof van Frans I. Kortom: geen sympathiek gezelschap!

Anna Boleyn komt evenmin al te fraai uit de verf: ze is een oppervlakkige, gevaarlijke feeks, die voor niets terugschrikt (ook niet voor dreigementen en chantage) om haar zin of zinnetje te krijgen. De andere echtgenotes zijn eerder 'flat characters'. Grappig is wel om te zien hoe Hans Holbein voor een tijd in ongenade valt als hofschilder, omdat hij huwelijkskandidate Anna van Kleef wat te fraai heeft geschilderd.

Wat me in het geheel van de reeks stoort, is dat de conventionele Tudorgeschiedschrijving gevolgd wordt. En de Tudors kenden wat van propaganda! Hendrik VII, een gierigaard en meedogenloze moordenaar, die alle afstammelingen van de Plantagenets -op een paar na- afslachtte onder drogredenen (meestal hoogverraad), komt er in de Engelse geschiedenisboeken nog steeds wonderlijk positief uit. Hendrik VIII zette zijn vaders politiek verder. Bij het begin van de film overmant hij eigenhandig een Plantagenetpretendent, die een opstand startte en levert hem over aan foltering en dood. Heel wat Engelse geschiedschrijvers hebben vragen bij deze episode.

De afschaffing van de kloosters wordt erg bloederig in beeld gebracht. Maar over de achtergronden wordt weinig verteld. Typisch is dat Thomas More niet rechtstreeks in het stuk voorkomt. De reeks beperkt zich haast uitsluitend tot Hendriks binnenlandse politiek. Ook zijn rol in de eerste grote uitbouw van de Engelse zeemacht blijft buiten zicht. Pas op het einde van zijn leven krijgt zijn karakter enige diepgang, als hij zich bij zijn laatste echtgenote Catharina Parr overgeeft aan twijfels over zijn leven. Dat hij dan in hoge mate lijdt aan syfilis wordt eerder gesuggereerd dan werkelijk getoond.

Kortom: ondanks een keur van grote sterren, de schitterende decors en dure kostuums, komt de hele film mij eerder voor als een lang uitgesponnen oppervlakkig en knap aangekleed stationsromannetje.

Dit heeft wel één voordeel: je kunt fragmenten gebruiken voor primaire beeldvorming. De mode, de interieurs, de dansen... zijn bijzonder goed gedocumenteerd. Maar meer dan enkele capita selecta zou ik persoonlijk nooit gebruiken in een klas.

Opdracht:

Algemeen: zie: Speelfilms en geschiedenis. Didactisch verwerkingsmodel.

Je kunt de leerlingen gegevens en afbeeldingen laten opzoeken over alle personen die aan bod komen in de televisiereeks, bijvoorbeeld over Anna Boleyn

Over Hans Holbein en zijn tijd vind je meer in 'Holbeins DeFranse gezanten: tijd- en wereldbeeld.'

Jos Martens