Historische films

GEANNOTEERDE LIJST VAN SPEELFILMS

 

NIEUWE TIJD - ZEVENTIENDE EEUW

 

ZEVENTIENDE EEUW - PAASEILAND

Rapa Nui - 1994 - 98 minuten - Engels, Nederl. ondertiteling - video.

 

Regie: Kevin Reynolds.

Acteurs: Jason Scott Lee, Esai Morales, Sandrine Holt.

Inhoud

Op 27° zuiderbreedte, 109°21' westerlengte, 3500 km ten westen van de Chileense kust en 1920 km ten oosten van het naastbijgelegen Polynesische eiland Pitcairn (dat van de muiters van de Bounty) ligt een volkomen geïsoleerd eiland van 162,5 km2: Paaseiland. Het kreeg die naam omdat het op Paasdag 1722 "ontdekt" werd door de Nederlandse ontdekkingsreiziger Roggeveen. Het werd al vele eeuwen bewoond door stammen die het Rapa Nui noemden, Navel van de Wereld. Rapa Nui is vooral beroemd door zijn enorme stenen hoofden en zijn raadselachtige, nog steeds niet oncijferde schrift, het rongorongo.

Rapa Nui, omstreeks het jaar 1700. De bevolking is verdeeld in twee streng gescheiden kastes: de Langoren zijn de heersende groep; de Kortoren leveren arbeiders en dienaren. De naam Langoor verwijst naar de uitgerekte oorlellen van de leiders, veroorzaakt door de sieraden die zij alleen mogen dragen.

De Kortoren houwen steeds grotere beelden uit, die over verre afstand moeten versleept worden om ze op te stellen op grote stenen platforms. Ze moeten de voorouders gunstig stemmen en de terugkeer mogelijk maken van de legendarische god-koning Hotu Matua, die eertijds de migratie van overzee had geleid.

De heerschappij over het eiland wordt geregeld door een vreemd, jaarlijks terugkerend ritueel: de Vogelmanwedstrijd. Elk jaar kiezen de verschillende clans van de Langoren een kampioen. Wanneer in de lente de meeuwen terugkeren om te broeden op een eilandje voor de kust, dalen de kampioenen in een halsbrekende wedren de rotsen af, trotseren de branding op een rieten drijver en trachten op het eilandje het ei te bemachtigen van een meeuw. Wie het eerste ei in de handen van zijn hoofdman legt, is overwinnaar en de hoofdman wordt Vogelman voor een jaar.

Negentien jaar na elkaar is de grootvader van Nori Vogelman geworden. Nu nemen zijn krachten af. Op aanraden van de sinistere priester Tupa moet Nori voor de twintigste keer de heerschappij aan zijn grootvader bezorgen. Voor de laatste keer, denkt de kinds wordende oude man, want de terugkomst van Hotu Matua in zijn Witte Kano is nakend. Daarvoor zal een nieuw standbeeld zorgen, een moai, groter dan al zijn voorgangers. Nori wil de zware last slechts op zijn schouders nemen als hij mag trouwen met zijn geliefde, het mooie Kortoormeisje Ramana. Dat wordt hem toegestaan, op voorwaarde dat Ramana de zes maanden tot aan de wedstrijd doorbrengt in de Maagdengrot.

Na enkele dodelijke werkongevallen komen de uitgehongerde Kortoren in opstand. Zij eisen een grotere part van het voedsel en het recht om deel te nemen aan de Vogelmanwedstrijd. Als kampioen kiezen ze Heke, de jeugdvriend van Nori en zijn rivaal in de liefde. Het eiland is immers overbevolkt en de opbrengst van de oogsten loopt langzaam, doch gestaag terug. Schuldige is de toenemende bodemerosie. Door de jaren heen zijn steeds meer kokospalmen omgehakt om rollers te leveren voor het transport van de moais, de reuzenbeelden. Voor het laatste beeld moet ook de laatste boom eraan geloven. Maanden van harde training volgen, waarin Nori en Heke tegenover elkaar staan, terwijl Ramana wegkwijnt in haar duistere grot. Wanneer de dag van de grote krachtmeting aanbreekt, is de laatste moai klaar, tot en met zijn rode pruik. Ramana wordt uit haar grot gedragen. En na een meedogenloze strijd legt Nori als overwinnaar het ei in de handen, niet van zijn grootvader, maar van zijn geliefde.

O wonder, daar verschijnt de Witte Kano, een grote drijvende ijsberg. De oude hoofdman scheept erop in, met enkele gelovigen. Nog een laatste maal zal de priester Tupa zijn arrogantie botvieren in "religieuze" doodslag. Maar dan verbreken de Kortoren de ban. In een orgie van bloed en kannibalisme roeien zij de Langoren uit. Alleen Nori wordt gespaard. Met zijn bruid en hun pasgeboren baby scheept hij in op de dubbelrompkano, waaraan Haoa, de botenbouwer, al die tijd had gewerkt. Terwijl Rapa Nui achter hen brandt, zeilen zij de oneindige oceaan en een onzekere toekomst tegemoet.

 

Bespreking

Voor het verfilmen van Rapa Nui gebruikte mede-producer Kevin Kostner de winst uit (het eveneens op deze site besproken) Dances with Wolves. Bij ons weten heeft de film zelfs onze Belgische bioscopen niet gehaald! De tekst achteraan op het videodoosje kan je beter zo snel mogelijk vergeten. De film speelt zich zeker niet af in 1860, Paaseiland ligt niet op 500 km van de Chileense kust en voor het cataclysme werd het eiland niet bewoond door kannibalen!! "Rapa Nui" is antropologisch veel beter onderbouwd dan "Dances with Wolves". Haast alle details kloppen. Voor hun onderzoek hebben de adviseurs oude gravures uit de 18de eeuw en reisverhalen moeten raadplegen. Want op het huidige Paaseiland is zeer weinig bruikbaar materiaal overgebleven. Omstreeks 1850 was de bevolking gedecimeerd door stammenoorlogen en geïmporteerde Europese ziekten. Peruaanse slavenhalers deden de rest. In 1877 bleven nog 111 autochtonen over! Na de terugkeer van overlevenden uit de slavernij, groeide de bevolking langzaam aan tot 1500 tegenwoordig. Maar de culturele erfenis was haast totaal verloren, op archeologische getuigenissen na.

Voor het transport en rechtzetten van de beelden baseerde de film zich op de experimenten van de Noorse ontdekkingsreiziger Thor Heyerdahl, die hier multidisciplinair onderzoek verrichtte in 1955-56 en later nogmaals met een ploeg geleerden terugkeerde. Volgens archeologen zouden de beroemde moais opgericht zijn tussen 1400 en 1600. Zij droegen inderdaad een rode hoed die vermoedelijk een pruik voorstelde. Europese ontdekkingsreizigers vermelden het voorkomen van roodharig inboorlingen (zie de boodschapper in het begin van de film); de tatoeages van de hoofdpersonen zijn ontleend aan oude gravures; de stenen huizen in bootvorm zijn door archeologen teruggevonden in verlaten dorpen. (Vanaf de vorige eeuw kwam een totaal afwijkende woningvorm in zwang.) De ceremoniële mantels werden vervaardigd uit tapa, geklopte boombast; dat het tegenwoordig boomloze eiland vroeger sterk bebost was, blijkt uit pollenonderzoek, dat Heyerdahl liet uitvoeren in de kratermeren. Uit dat onderzoek bleek tevens dat de ontbossing inzette, tegelijk met het aanplanten van totorariet, dat in Peru gebruikt werd voor botenbouw. Van de eenmansdrijvers bij het Vogelmanritueel zijn tekeningen gemaakt door vroege Europese ontdekkingsreizigers in de 18de eeuw. Heyerdahl vond op de borst van een uitgegraven standbeeld de inkerving van een grote rieten driemaster. (Dit zette hem op het spoor van zijn experimenten met rietboten als de "Ra" en de "Tigris".) De grote dubbelkano's kwamen niet meer voor toen de eerste Europeanen opdoken; de specimen in de film zijn ontleend aan Polynesische voorbeelden. De houten en stenen beeldje en de schriftsymbolen, die in de film enkele keren vluchtig in beeld komen, zijn tenslotte gebaseerd op authentieke exemplaren.

Uiteraard zijn dit allemaal details, die aan de toevallige kijker ontsnappen. Het zou zonde zijn ze niet in de didactische verwerking te betrekken.

 

Didactische verwerking

Hier kan men de verwerking toespitsen op twee pijlers: de historische antropologie (nieuw benaming voor wat voorheen "mentaliteitsgeschiedenis" genoemd werd) en de waardeverduidelijking, de algemeen menselijke les die we uit de film kunnen trekken.

 

1. De historische antropologie

De film is ideaal om te vertonen wanneer je met een klas werkt rond een boek dat over dezelfde problematiek handelt: Roberto Piumini, Motu-Iti, het meeuweneiland, Querido, 1993, 122 blz. - bespreking in: Leeswijzer 12-14 jaar, Deurne, Wolters-Plantijn, 1998, p. 283 - wordt diverse malen als voorbeeld gebruikt bij de werkvormen in dit boek.

Inspiratie voor verwerking vind je niet alleen in Leeswijzer, maar ook op deze site in de oriënterende bijdragen Gelezen tijd. Historische romans in de tweede graad: cultuuroverdracht en leesplezier, Wachters voor de poorten van het millennium. Historische (jeugd)romans als medium voor cultuuroverdracht en waardeverduidelijking en Concreet werken met historische romans in de klas

 

2. Waardeverduidelijking

Het gesloten universum van Rapa Nui kun je ook bekijken als een metafoor voor onze dwaze wereld, zowel voor ecologische als voor algemeen menselijke verhoudingen. De film illustreert een blijkbaar algemeen menselijke negatieve neiging om hiërarchie, rangonderscheid en discriminatie in te bouwen, zelfs in een kleine gemeenschap van mensen die ogenschijnlijk geen natuurlijke verschillen vertonen. Onze eigen actualiteit biedt helaas voldoende voorbeelden om dit aspect uit te diepen: Bosnië, Rwanda, Kosovo, migranten...

Ook voor een negatieve rol van religie zijn mits enige bespreking, eveneens voldoende voorbeelden op te diepen uit heden en verleden.

 

Lectuur

Heyerdahl, Th.: Aku - Aku. Het mysterie van Paaseiland. Lochem: De Tijdstroom, s.d.

Paaseiland: een raadsel? Tentoonstellingscatalogus. Brussel: Kon. Musea voor Kunst en Gesch., 1990.

 

Paaseiland op het Net

Easter Island Home Page, een "linkpagina" met vele tientallen (voornamelijk Engelse en Spaanse) links, verwerkt in een doorlopende tekst, waar je zelfs voorbeelden van taal en muziek kunt beluisteren en downloaden.

Op de website van het Instituut voor Amerikanistiek vind je onder "Bijdragen" een kort inleidend artikel in het Nederlands: Tinne Nuyts, De cultuur van Paaseiland. Je klikt eerst op "Nederlands", dan op "Bijdragen". De website bevat onder meer artikels in het Nederlands over precolumbiaans Amerika en een uitvoerig aanklikbaar artikel over scheepvaart bij de Inca's, dat aanvullende gegevens en meer concrete details bevat over een aantal scheepvaartaspecten die je in de film ontmoet.

Hiervoor klik je eerst op "Nederlands", dan op "Tijdschrift" en dan op: Jos Martens, Scheepvaart bij de Inca's. In dit artikel vind je een hyperlink naar Heyerdahl en daar weer een link naar een betrouwbare website (in het Engels) over de Noorse "vader van de experimentele archeologie".

Het bewuste artikel zelf staat op de Joos de Rijcke-site



Copyright © 2004 VVLG, 08.05.2004