Historische films

GEANNOTEERDE LIJST VAN SPEELFILMS

 

NIEUWE TIJD - ZEVENTIENDE EEUW

 

ZEVENTIENDE EEUW - NEDERLAND

Girl With a Pearl Earring - Gr.- Brittannië, 2003 - duur: 95 minuten - 2 DVD's (2004) - Engels, Nederlandse ondertitels.

Genre: Picturale thriller; schildering van tijdgeest.

Tijd en ruimte: Delft, Verenigde Provinciën (Nederland); Gouden Eeuw (17de eeuw)

Acteurs: Scarlett Johansson (Griet); Colin Firth (Johannes Vermeer); Tom Wilkinson; Judy Parfitt; Cillian Murphy

Regie: Peter Webber

Cameraman: Eduardo Serra

Inhoud

De zestienjarige Griet is de dochter van een vader, die blind geworden is door een arbeidsongeval en daardoor niet langer voor het levensonderhoud van zijn gezin kan instaan. Daarom gaat ze, anno 1664 in Delft, als dienstmeid werken bij de schilder Johannes Vermeer. Daar moet ze onder meer de zorg op zich nemen van zijn verwende en arrogante kinderen. Zijn nogal jaloerse vrouw Catharina is opnieuw zwanger en snel wordt duidelijk dat het huishouden in feite bestuurd wordt door Maria Thins, de zeer autoritaire schoonmoeder van Vermeer. Zij is het trouwens die de kwakkelende carrière van haar schoonzoon overeind moet houden. Van haar kant is Griet duidelijk gefascineerd en geïntrigeerd door het werk van haar zwijgzame, ietwat excentrieke en verstrooide baas.

Bespreking

Naar analogie met het mysterie dat rond de Mona Lisa hangt, wordt het schilderij "Meisje met de parel" van Johannes Vermeer soms omschreven als 'de Gioconda van het Noorden'. In deze weergaloos mooie film probeert regisseur Peter Webber een tipje van de sluier op te lichten.

Een tipje slechts, en dan nog. Want Girl With a Pearl Earring is geen schilderkunstige documentaire maar een echte fictiefilm. Het scenario is gebaseerd op de gelijknamige roman van Tracy Chevalier, die een reproductie van dat Vermeer-schilderij indertijd op haar meisjeskamer had hangen. Daar vroeg ze zich af wie dat jonge meisje wel geweest mocht zijn en waarom Vermeer haar geschilderd had. Was een van zijn dochters toen de muze? Of een buurvrouw? Of een minnares? Of was het gewoon een of andere opdracht?

En waarom keek dat meisje zoals ze keek, met die mengeling van onderzoekende nieuwsgierigheid en discrete intensiteit? En wat kon die matglanzende parel aan haar oor betekend hebben? Over leven en werk van Johannes Vermeer bleek ook al niet zoveel informatie voorhanden. En toen verzon Tracy Chevalier haar eigen antwoord op al die vragen. Dat werd uiteindelijk een boek, een enorme bestseller in de VS en Groot-Brittannië en daarbuiten. Tot nu toe (mei 2004) zijn er wereldwijd meer dan een miljoen exemplaren van verkocht. En nu is er dus de film.

Vermeer is de obsessief nauwkeurige waarnemer van lichtschakeringen, de schilder van meestal verstilde tafereeltjes. Van haar kant is Griet duidelijk gefascineerd en geïntrigeerd door het werk van haar zwijgzame, ietwat excentrieke en verstrooide baas. Als Griet bijvoorbeeld informeert of ze ook de vensters van zijn atelier schoon moet maken, is dat niet zomaar een praktische vraag, want tegelijk merkt Griet op dat daardoor het licht in de kamer zal veranderen. Haar aandacht voor dergelijke details wekt dan weer de interesse van Vermeer.

Als Griet op een bepaald moment bewust een stoel verplaatst, die nochtans deel uitmaakte van een opstelling die Vermeer aan het schilderen was, zien we hoe de meester dan zelf ook constateert dat de compositie van het schilderij (van de vrouw met de waterkruik) zonder die stoel beter wordt. Radiografisch onderzoek had eerder al uitgewezen dat Vermeer in dat schilderij inderdaad een stoel weggeretoucheerd had. Dat is slechts één voorbeeld van de boeiende manier waarop het boek, en nu ook de film, met dergelijke kleine 'historische' details een eigen, weliswaar fictief maar daarom niet minder geloofwaardige verhaal weet te vertellen.

Door van het Meisje met de parel een dienstmeid te maken, die dus normaliter zo'n sieraad niet zou dragen, kun je ook een beeld schetsen van de vigerende klassentegenstellingen en bijhorende taboes in die tijd en plaats.

Cameraman Eduardo Serra heeft fenomenaal werk geleverd bij het recreëren van het typische Vermeer-licht en kreeg daarvoor trouwens een Oscarnominatie. Van zijn kant heeft regisseur Webber bewust gekozen voor een visuele vertelstijl, waarbij dialogen eerder schaars en veeleer vaag blijven. Dat maakt van de Vermeer-vertolking van Colin Firth een eerder ondankbare taak, aangezien de acteur zich daardoor te vaak moet beperken tot intens staren en broeierig kijken. Maar de aanpak van Webber stimuleert hoe dan ook de eigen verbeelding en de film is zo adembenemend mooi dat je verbluft en gefascineerd blijkt kijken. Een tipje van de sluier wordt opgeheven. Meer moest dat niet zijn.

In een interview (begin maart 2004), in een hotel bij de Brusselse Grote Markt, praat regiseur Peter Webber honderduit over ,,Girl with a pearl earring''

Met de hulp van de cameraman Eduardo Serra deed Webber het onmogelijke: hij stak de kleuren en het fantastische spel van licht en schaduw uit de schilderijen van Johannes Vermeer in een waanzinnig mooie film.

- Het hele verhaal evoceren achter het mooiste portret aller tijden, en de sfeer van misschien wel de grootste kunstschilder aller tijden nabootsen op film: was dat niet wat veel hooi op de vork?

Ik wist dat ik Eduardo Serra als cameraman had, anders was ik er nooit aan begonnen. Misschien zijn er nog twee of drie die het hadden gekund, maar niet met hetzelfde vuur. Het was de eerste keer dat ik met een cameraman van wereldklasse mocht werken, en dat maakt het wel veel eenvoudiger.

We hebben allebei kunstgeschiedenis gestudeerd, dat gaf ons een taal waarin we konden praten over het licht. Tijdens ons eerste gesprek zei ik: 'Ik wil niet dat de hele film eruitziet als een Vermeer', en hij reageerde: 'Goddank, daar was ik net bang voor.' Daarna hebben we het gehad over Ter Borch en Hobbema en een hele reeks andere schilders.

We wilden het typische palet en licht van Vermeer beperken tot Vermeers studio en de zolder. Natuurlijk doet de rest ook wel wat aan Vermeer denken, maar dat is alleen omdat de stijl van Ter Borch wel wat met Vermeer gemeen heeft. Het was heerlijk werken met Eduardo: we keken naar Hollandse schilderijen en we zeiden: die sfeer of die schaduw zouden goed passen bij die of die scène.

 

- Is het voor kunsthistorici geen bizar idee om een film te maken over een artiest van wiens leven zo weinig bekend is?

Nee, integendeel. Wie een film maakt over een schilder van wie alles geweten is - Picasso bij voorbeeld - wordt meteen aan banden gelegd door de feiten. Hij moet zijn film volproppen met feiten en bekende anekdotes en komt nooit tot de grotere waarheid over de artiest. Daarom zijn biopics zelden echt geslaagde films.

In "Girl with a pearl earring" volg ik netjes alle bekende feiten uit Vermeers leven, maar gelukkig zijn dat er maar drie. (lacht) We hebben nauwgezet onderzoek gedaan naar zijn leefwereld, maar we waren vrij ons eigen verhaal te vertellen. Of tenminste, dat van Tracy Chevalier, de schrijfster van het boek. Zo kun je iets van de geest van een artiest vatten.Van de bestseller van Tracy Chevalier zijn wereldwijd meer dan een miljoen exemplaren verkocht.

Dat is nogal beangstigend. Iedereen die een boek leest, regisseert zijn eigen versie in zijn hoofd. Een boekverfilming is daarom altijd een beetje opdringerig. Je hebt twee soorten publiek met zo'n film: zij die het boek gelezen hebben en zij die dat niet gedaan hebben. En om een goede film te maken, moet je een middenweg zoeken die voldoende filmisch is en toch trouw blijft aan de geest van de roman. Dat Tracy van de film houdt, is een pak van mijn hart.

- Het boek staat vol inwendige monoloog. Waarom hebt u die geschrapt in de film?

Er zijn heel weinig films waarin dat werkt, zo'n commentaarstem. "Girl with a pearl earring" is een film over kijken, niet over luisteren. Bovendien is Griet een intelligent, maar geen goed opgeleid meisje. Fraaie volzinnen in haar mond leggen, zou misplaatst zijn.

En de belangrijkste reden: Vermeers schilderijen stralen voor mij stilte, rust en mysterie uit, zelfs een soort transcendentie. Bruegel is lawaaierig: een boel mensen die zat worden en over elkaar tuimelen. Een film over Vermeer moet stil zijn. Gelukkig hadden we Scarlett. Zij is zo getalenteerd, dat je kunt voelen wat er zich in haar hoofd afspeelt door naar haar gezicht te kijken.

- Kenden de acteurs het werk van Vermeer goed?

Colin Firth (Vermeer) heeft zijn huiswerk gemaakt, met een heel academische voorbereiding. Hij is met mij naar musea en galeries gegaan, en studeerde echt op Vermeer en zijn tijd. Scarlett Johansson kwam pas tien dagen voor de eerste draaidag opdagen, recht van de opnamen van "Lost in translation", doodmoe. Ze leerde al doende hoe ze zich moest bewegen als dienstmeid, hoe ze vloeren moest schrobben en zo. Hun aanpak was heel verschillend: Colin intellectueel, Scarlett intuïtief. (fijntjes) Ik heb over geen van beiden klachten, maar ik denk niet dat de intellectuele benadering erg nuttig is voor een film over emoties. Je moet uiteindelijk toch vooral een mens van vlees en bloed neerzetten.

- De gelijkenis tussen Scarlett en het meisje op het beroemde schilderij is treffend. Is dat de reden waarom u haar wilde?

Niet de hoofdreden. Ik wilde de beste actrice voor die rol, op voorwaarde uiteraard dat ze visueel aanvaardbaar was als het meisje met de parel. Dat Scarletts gezicht meer dan alleen maar aanvaardbaar is, was een meevaller.

Maar dat iedereen de gelijkenis zo verbluffend vindt, heeft te maken met de make-up, het kostuum, de belichting en haar acteerwerk. Als je Scarletts gezicht echt in detail bestudeert, zie je dat de gelijkenis niet eens zo perfect is: de lippen misschien wel, maar de ogen hebben een andere kleur. En zo zijn er nog wel wat verschillen.

- Toch is de schok van herkenning groot in die adembenemende scène, waarin ze over haar schouder kijkt en de camera heel langzaam inzoomt op wat wel een reproductie van het schilderij lijkt.

Het is niet alleen inzoomen. Haast onmerkbaar verandert ook het tempo naar slow motion. Omdat Scarlett niet een keer met haar ogen knippert, krijgt het beeld een onwezenlijke kwaliteit en gaat het op een schilderij lijken. Die scène stond overigens niet in het scenario. We hadden nooit gedacht dat we een actrice zouden vinden met wie zoiets mogelijk zou zijn. Maar ik had net een andere scène opgenomen waarin ze de hoofddoek omhad en ik dacht: verdomme, we moeten dit echt eens proberen. Ik heb tegen de producers gezegd: ik weet dat dit niet in het draaischema staat, maar geef me een uur en je zult er geen spijt van krijgen.- Hedendaagse films zitten vaak vol met expliciete seks, en toch vind ik juist deze film, waarin geen streepje bloot vlees getoond wordt, een uiterst erotische film.

Dat is opzettelijk, en ik ben trots dat het kennelijk gelukt is. Vanmorgen stond ik thuis op, ik zapte terwijl ik mijn koffer inpakte en daar was om acht uur 's morgens, op MTV, Britney Spears met nagenoeg geen kleren aan, schuddend met al haar rondingen. We leven in een oversekste maatschappij, je wordt ermee gebombardeerd vanaf 's morgens vroeg. Dus iets filmen wat diep erotisch en seksueel spannend is, maar tegelijk heel kuis, dat vond ik sexy. Ik vind de scène waarin Griet na lang aandringen haar kapje afzet, erotischer dan films vol poedelnaakte vrouwen. Misschien is het omdat ik een Brit ben, dat het me lukte: wij hebben de reputatie geremd te zijn.- Het deed me ook sterk denken aan het debat over hoofddoeken voor moslimmeisjes.

Tracy Chevalier noch ikzelf hadden een commentaar op de islam voor ogen, maar het verbaast me niet dat je een parallel trekt. Holland was een land in ontwikkeling in die tijd.

Godsdienst had een veel sterkere greep op de bevolking. Voor ik aan de verfilming begon, heb ik rondgereisd in India, en dat heeft me geholpen om het zeventiende-eeuwse Europa te begrijpen. Mensen leven vlak bij hun dieren, er is een mengeling van ongelooflijke schoonheid met stank en vuiligheid, er is armoede en ziekte zonder vangnet. Dus als je raakpunten ziet tussen het Holland van toen en culturen die nu aan het ontwikkelen zijn, begrijp ik dat heel goed. Hoe meer hedendaagse weerklank zo'n historische film heeft, hoe beter.

De DVD's

Vanaf december 2004 is de film te verkrijgen op 2 DVD's. De eerste bevat de film; de tweede 54 minuten met bonusmateriaal in drie programma's.

 

The Art of Film Making. Speelduur: 13.30 minuten.

Dit onderdeel start met de Vermeervertolker Colin Firth die aan de slag gaat met een blok lapis lazuli om hieruit het typische en peperdure Vermeer-blauw te maken. Voor het rood gebruikt hij wat duidelijk Mexicaans cochenille is: de gedroogde delen van een schildluis die op bepaalde soorten vijgencactus leeft, voor het dieprode karmozijn; ook al niet bepaald goedkoop.

Verderop zien we hoofdrolvertolkster Scarlett Johansson in confrontatie met haar geschilderde alter ego in het museum; een tamelijk hallucinante ervaring, na het zien van de film!

De filmmakers vertellen dat ze in Delft filmden, echte sneeuw hadden en bevroren grachten bij temperaturen van -15°. (Wat bij ons spontaan de vraag doet rijzen: wanneer is dat dan wel geweest?)

Dan krijgen we onder meer nog het nabouwen van het volledige huis van Vermeer in de studio. Levert eveneens nogal hallucinant realistische taferelen op.

 

Anatomy of a Scene. Speelduur: 24 minuten.

Begint met de gedetailleerde analyse van een scène, geeft dan scenario, storyboard, en vervolgens de omzetting van boek naar beeldtaal: verschillende scènes uit het boek worden samengetrokken om tot een meer gecondenseerde filmvertaling te komen. Vervolgens verduidelijken de verschillende verantwoordelijken de rol van licht en muziek

 

Deleted Scenes. Speelduur: 16.30 minuten.

Bevat acht scènes die in de eindmontage zijn weggelaten.

Het bezoek van Vermeer en zijn vrouw aan Griets huis, terwijl ze bezig is met groenten snijden. Duur: 4 minuten. Dit zou normaal zowat de openingssequentie moeten geweest zijn. Vermeer vraagt haar hier waarom ze de groenten per kleur rangschikt. In dezelfde scène krijgen we ook een behoorlijke voorstelling van Griets blinde vader en het ongeval dat hem blind maakte. Waarom deze luttele vier minuten zijn weggevallen, is me een raadsel. Zij zijn een aanwinst. In de huidige filmversie veronderstellen de filmmakers blijkbaar dat je het boek gelezen hebt. Een aantal details, zoals de kennismaking met haar vader, zijn anders gewoon niet te volgen door de te snelle en vluchtige camerabewegingen.(Eigenlijk een contradictie in een film die meestal erg traag verloopt.) In de weggelaten scène komt ook haar broer voor, een verhaallijn en een personage die nu in de film volledig zijn weggelaten. Misschien wel terecht.

Het kabinet. In de tweede scène lokt de geilaard van Ruijgen Griet in zijn rariteitenkabinet vol pornografische afbeeldingen. Vermoedelijk weggelaten als te expliciet.

Drie weggelaten scènes, meestal uiterst kort, hebben te maken met de pestepidemie die ook Griets familie niet spaart. Deze verhaallijn is vermoedelijk weggesneden omdat de regisseur zich uiteindelijk concentreerde op de relatie tussen Vermeer en Griet.

Een heel korte weggelaten scène heeft te maken met de sociale verhoudingen. Tanneke vraagt Griet uit te rekenen hoe oud ze is. Terwijl Griet moeizaam op de vingers telt, heeft Vermeers vervelende dochter, die op de achtergrond staat te luistervinken, het antwoord al klaar: "28 jaar."

De twee andere scènes hebben te maken met Vermeer, Griet en zijn wijze van schilderen. Ze voegen niets aan het verhaal toe, maar zijn zo kort dat ze zeker niet hinderlijk zouden geweest zijn voor het filmverloop in het geheel.

In de film komt één scène wel voor, die in haar huidige vorm voor de meeste toeschouwers zonder historische achtergrond onbegrijpelijk moet blijven. Op een bepaald ogenblik wordt een toestel binnengebracht. Het is de camera obscura (donkere kamer) van Vermeers buurman en goede kennis, de wetenschapper Antoni van Leeuwenhoek (de eerste die het gebruik van de microscoop beschrijft, als hij hem al niet heeft uitgevonden). Vermeer demonstreert de werking van het toestel aan Griet, zonder dat duidelijk wordt hoe en waarom hij het in zijn doeken gebruikt. (Meer daarover, zie verder bij Leeswerk: Hockney en Martens.)

 

Didactische verwerking

Eigenlijk gebeurt er weinig in de film, net als in het boek. En toch weten beide blijkbaar een ruim publiek aan te spreken. Een vergelijking tussen de twee dringt zich vanzelfsprekend op.

Zie hiervoor bij de bespreking van de roman.

Vanzelfsprekend grijp je de gelegenheid aan om meer over Vermeer en zijn werk te weten te komen.

Indien je de kans krijgt om de film in zijn geheel te projecteren, of zelfs als je slechts enkele fragmenten kunt tonen: zie Speelfilms en geschiedenis. Didactisch verwerkingsmodel

Op Histocasa: Media. Film

Materiaal voor uitvoerigere verwerking vind je hier onder.

 

Meer informatie:

Interview. Steven de Foer, Breekt Scarlett Johansson definitief door in 2004? In: De Standaard, 14/01/2004

 

Leeswerk:

Huizinga, J., Nederlands beschaving in de zeventiende eeuw, Amsterdam, Contact, 1998 (eerste druk: 1941).

Schama, S., Overvloed en onbehagen. De Nederlandse cultuur in de Gouden Eeuw, Amsterdam, Contact, 1988 - voornamelijk hoofdstuk VI Huisvrouwen en Hoeren en daarin: 1. Properheid en godsvrucht, p. 379 e.v.

Deursen, A. van, Mensen van klein vermogen. Het kopergeld van de Gouden Eeuw, Amsterdam, Ooievaar (Prometheus), 1999, 4de druk.

Braun, K., Alle tot nu bekende schilderijen van Vermeer. (Meesters der schilderkunst), Rotterdam, Lekturama, 1976.

Hockney, D. Geheime kennis. De herontdekking van de verloren gegane technieken van de Oude Meesters, Gent-Amsterdam, Ludion, 2002 - over gebruik van de camera obscura.

Martens, J., Kleurentelevisie bij Van Eyck. Over scheerspiegels, lenzen en optische technieken, in: Hermes, nr. 27, 2003/2, p. 24-31 - kritische bespreking van Hockneys boek op deze website.

Bailey, A., Gezicht op Delft. Een biografie van Johannes Vermeer, Amsterdam, Bert Bakker, 2002.

 

Websites

Officiële website: http://www.girlwithapearlearringmovie.com/

Over de cast enz.: http://us.imdb.com/title/tt0335119/

http://www.pearlearring.com http://www.pearlearring.com Engels;website van de schrijfster; bevat onder meer een uittreksel; je kunt tevens klikken op de schilderijen die een rol spelen in het boek of op een link naar Mauritshuis, Den Haag, waar het originele "Meisje met de parel" bewaard wordt: http://www.mauritshuis.nl/

Multimedia: Johannes Vermeerhuis en Delft. http://www.xs4all.nl/~kalden/

Deze meertalige website bevat alles wat je nodig kunt hebben:

1. Bezoek aan het Vermeerhuis met inventaris per kamer, zoals opgemaakt door notaris J. van Veen op 29 februari 1676, kort na het overlijden van Vermeer. Bevat ook plaats per plaats de schilderijen die er hingen tijdens het leven van Vermeer. Je krijgt ze te zien als je op de naam klikt. Is het betreffende schilderij in de loop van de voorbije eeuwen verdwenen, dan krijg je soortgelijk doek te zien, zo mogelijk zelfs van dezelfde schilder als in de inventaris vermeld!

Onderaan krijg je links naar alle interessante sites i.v.m. Vermeer. Je kunt bijvoorbeeld alle schilderijen online bekijken. Ook de filmsite en de site van Tracy Chevalier vind je hier terug.

2. 'Gezicht op Delft' door Vermeer - virtuele wandeling door het schilderij en het oude Delft, met uitleg.

3. Vlieg over Delft 1660 in 3D.

4. Een 3D wandeling met Vermeer door historische tekeningen.

5. De schepen op 'Het Gezicht op Delft.'

6. 'Het Straatje' van Vermeer.

7. (Engels) Private lecture and guided tour by a noted Vermeer specialist.

8. Gratis tickets voor de film 'Girl with a Pearl Earring.

Jos Martens



Copyright © 2004 VVLG, 15.12.2004