Historische films

GEANNOTEERDE LIJST VAN SPEELFILMS

 

NIEUWE TIJD - ZEVENTIENDE EEUW

 

ZEVENTIENDE EEUW - JAPAN

Shogun - Televisieserie, Paramount, 1980 - ca. 540 minuten - 5 DVD's - originele Engelse versie (of Spaans of Frans ingesproken) - ondertitels in 22 talen waaronder Nederlands.

Naar het gelijknamige boek van James Clavell uit 1975.

Tijd en ruimte: Japan, 1600.

Productie: James Clavell.

Regie: Jerry London.

Muziek: Maurice Jarre

Acteurs: Richard Chamberlain (Blackthorne); Toshiro Mifune (Toranaga); John Rhys-Davies (Rodrigues); Yoko Shimada (Mariko); Alan Bladel (Father Dell'Aqua); Damian Thomas (Father Alvito). Off screen-stem: Orson Welles.

Inhoud

In 1600 werpt een storm het Hollandse schip, de Erasmus op de Japanse kust. Het schip is als enige overgebleven van een vloot van vijf schepen, die in 1598 de haven van Rotterdam verlieten en rond Kaap Hoorn zeilden om de Spanjaarden en Portugezen overzee aan te vallen. (Spanje en Portugal vormde vanaf 1580 één land onder Filips II. De Verenigde Provinciën waren nog steeds verwikkeld in hun Tachtigjarige Oorlog met Spanje, om hun zelfstandigheid te verwerven.)

Navigator is de Engelse piloot John Blackthorne.

De Erasmus belandt in een wereld in beroering. Na vijf eeuwen onafgebroken burgeroorlog was Japans eindelijk verenigd onder twee opeenvolgende militaire dictators. De laatste, de Taiko, is net een jaar tevoren overleden. Zijn erfgenaam is nog een kind. Tot zijn meerderjarigheid berust het gezag bij een raad van vijf regenten, die elkaar beloeren in een wankel machtsevenwicht, dat elk ogenblik kan opbreken in een nieuwe, bloedige oorlog. Blackthorne is gestrand in het gebied van Jaboe, een daimio (baanderheer), bondgenoot van Toranaga, heer van de Kanto en machtigste van de vijf regenten. Toranaga eist de Erasmus op, met haar lading van kanonnen en haakbussen. De piloot wordt naar Osaka gebracht, waar Toranaga in de oninneembare vesting in een zeer vervelende positie zit als gijzelaar van Isjido, zijn ergste vijand en voogd van de erfgenaam. Om het wespennest compleet te maken verzeilt Blackthorne in de intriges van jezuïeten, Portugezen (bereikten Japan in 1543) en Spaanse kloosterordes, die allen de 'ketterse' Engelsman graag een kopje kleiner zouden zien, vooraleer in zijn kielzog andere kapers op de kust verschijnen. In het kasteel van Osaka ontmoet Blackthorne niet alleen de formidabele Toranaga, maar ook de jezuïetentolk, vader Alvito en de bekoorlijke christelijke bekeerlinge Mariko.

Na een kort maar uiterst oncomfortabel verblijf in de gevangenis, verhuist andjin-san (heer stuurman) terug naar het gebied van daimio Jaboe, om er voor Toranaga een muskettenregiment op te leiden. Na veel verwikkelingen eindigt de televisiereeks op het ogenblik dat Toranaga met zijn legers vertrekt voor de slag bij Sekigahara, die hem de overwinning zal opleveren en de titel van Shogun, opperheerser over heel Japan, onder de goddelijke keizer, de Mikado.

 

Historische achtergrond

In 1600 versloeg Iëjasoe, het hoofd van de Tokugawa-clan zijn tegenstanders in de slag bij Sekigahara.

Weinigen weten dat Blackthorne, de Engelsman uit de serie Shogun, echt bestaan heeft. De man, die voor hem model stond, heette in werkelijkheid Will Adams. Hij was inderdaad de eerste Engelsman, die Japan in dat gedenkwaardige jaar 1600 bereikte, als navigator op een Hollands schip, de Liefde. Zijn kanonnen speelden een belangrijke rol in de beslissende slag, die Iëjasoe het shogunaat opleverde. Adams bouwde een Japanse zeevloot uit en bracht het tot daimyo, dit is een bevelhebber over samoerai. En toen hij in 1620 stierf, was hij de meest geëerde Europeaan in het land. Tot op heden herdenkt de Japanse marine jaarlijks zijn sterfdag.

 

Bespreking

Het boek van Clavell (+september 1994) is een sleutelroman. Uit respect voor de Japanse geschiedenis (en, natuurlijk, om zijn vrijheid als fictieschrijver veilig te stellen) heeft Clavell alle persoonsnamen veranderd. Toranaga is natuurlijk Iëjasoe, het hoofd van de Tokugawa-clan; Isjido is Ishida Mitsunari.

In de film heet het schip van Blackthorne de Erasmus. Het schip van Adams heetten de Liefde. Maar het was een omgedoopte Erasmus, zoals bleek toen het originele boegbeeld gevonden werd, dat de Rotterdamse humanist voorstelde!

In de historische werkelijkheid was Iëjasoe geïnteresseerd in de kanonnen van Adams, veel meer dan in de haakbussen. Een muskettenregiment oprichten hoefde niet, dat had Iëjasoe al. De Japanners leerden voor het eerst vuurwapens kennen bij de aankomst van de Portugezen in 1543. Een jaar later hadden zij die niet alleen gekopieerd, maar zelfs verbeterd. Uitgerekend Iëjasoe Tokugawa wist de Takeda-clan te vernietigen door een handig en massaal gebruik van het nieuwe wapen in de historische veldslag van 21 mei 1575, waardoor hij in het bezit kwam van de rijke Kanto. Deze episode wordt verteld in de film Kagemusha (De schaduwkrijger) van Akira Kurosawa (1980.

Toen Shogun werd uitgezonden, in 1980, betekende het een sensatie. Op de avonden dat de reeks op de buis kwam, liepen straten, schouwburgen en restaurants leeg, eerst in de VS, later ook bij ons. (Videorecorders waren nog nauwelijks verspreid, dus je moest rechtstreeks volgen.) Nog nooit was de Japanse cultuur met zoveel piëteit en zo uitvoerig aan een westers publiek voorgesteld. (Er kwam zelfs een les 'elementair Japans' en een langdurige theeceremonie in voor.) De decors, kastelen wandschermen, zalen en de prachtige kimono's waren met de uiterste zorg door Japanse experts vervaardigd en verbluffend mooi. De Japanners zelf hadden vooral bezwaren tegen de liefdesgeschiedenis tussen de Andjin-san en de Japanse edelvrouwe Mariko.

De hele reeks terugzien op DVD, bijna een kwart eeuw na de eerste keer, is een vreemde ervaring. De kennismaking met Japan en de Japanse cultuur beklijft nog steeds, de sentimentele scènes veel minder. Het eerste komt vooral doordat je eigen initiatie in deze vreemde wereld parallel verloopt met die van de complete outsider Blackthorne en door zijn ogen gebeurt. Niet alleen Richard Chamberlain en vooral Toshiro Mifune (1920-1997), de lievelingsacteur van grootmeester Kurosawa, zetten een ijzersterke vertolking neer, maar alle auteurs, ook de onbekende Japanners en westerlingen. Sommigen, zoals John Rhys-Davies (Rodrigues - later de norse dwerg in The Lord of the Rings) begonnen hier een succesrijke loopbaan.

 

Didactische verwerking

Videorecorders waren in 1980 nog zeldzaam: mijn school en ikzelf bezaten sinds 1978 een Philips 1700, met dikke videobanden, duur: 2 u; prijs: 30 euro. Dus nam ik uit Shogun slechts enkele scènes op voor klasgebruik: de eerste ontmoeting tussen Blackthorne en Toranaga; de lange sequenties van de overval door de ninja's tot en met de crematie van Mariko. Van een heruitzending maakte ik gebruik om dezelfde scènes op te nemen op Philips 2000 en later nog eens op VHS. En nu is er dus de DVD.

Zoals het hoort biedt de laatste -vijfde- DVD uren 'Extra's', met veel materiaal dat ook in lessen zijn diensten kan bewijzen.

 

Leeswerk

In het spoor van de Liefde. Japans-Nederlandse ontmoetingen sinds 1600, Rotterdam, Museum voor Volkenkunde, 1986, 201 blz.

Martens, J.: Japan: het land van de rijzende zon, in: De conquistadores: wereldveroveraars met oogkleppen, VVLG - site, 2001

Nambankunst. De Portugezen in Japan. Brussel, Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis, 1989, 175 blz.

Oranda. De Nederlanden in Japan (1600-1868). Brussel, Generale Bank, 1989, 239 blz.

Van Opstall, M. e.a., Vier eeuwen Nederland-Japan. Lochem, De Tijdstroom, 1983, 64 blz.

Fleming, F., "Tokoegawa-Japan", in: De macht der monarchie. 1600-1700. (Time-Life wereldgeschiedenis), Time-Life, 1990, p. 9-33.

 

Films en video

Kurosawa, A.: Kagemusha.

The Last Samurai

Jos Martens



Copyright © 2004 VVLG, 23.05.2004